¤ЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ  
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

Холдоров Турғунбой Холдорович, Нурматов Фарход Абуалимович   

ЖИСМОНИЙ МАДАНИЯТ ТАРИХИ ВА БОШҚАРИШ 

5141900- «Жисмоний тарбия ва жисмоний маданият» таълим йўналишлари талабалари учун ўқув қўлланма  

ТОШКЕНТ – 2007 
Фанга (предмет) Кириш.

Жисмоний маданият ва спорт тарихи умуммаданиятнинг таркибий қисми сифатида ижтимоий-маданият ҳамда турмуш шароитда ўзига хос хусусиятга эгадир. Шу сабабдан жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги олий ва ўрта махсус (олимпия заҳиралари коллеж-лари) ўқув юртларида фан (предмет) сифатида ўқитиб келинади. 
Кадрлар тайёрлаш миллий дастури, умумтаълим давлат стандартлари, соғлом авлод давлат дастури ҳамда улар билан боғлиқ бўлган жараёнларни амалга оширишда мазкур фаннинг аҳамияти ғоят каттадир. 
Жисмоний маданият ва спорт тарихи фани мутахассис кадрлар тайёрлаш, аҳоли-нинг, айниқса ўқувчи-ёшлар ва талабаларнинг назарий билимларини бойитишда хизмат қилади. Бунда жисмоний тарбия назарияси ва услубияти, педагогика, тарих ва бошқа фанлар, айниқса спорт фанлари (ихтисослик) билан узвий алоқада бўлиб, уларнинг мазмуни, мақсади ва вазифаларига таянади. Шу асосда қуйидаги вазифаларни амалга оширади, яъни:
- қадимги аждодлар ва яқин ўтмишдаги халқларнинг жисмоний маданияти билан таништириш;
- замонавий спорт турларининг шаклланиш тарихи, ривожланиш жараёнлари ва умумхалқ спорт тадбирларининг ташкил этилишига доир маълумотлар бериш;
- жаҳон халқлари орасида машҳур бўлган спорт турлари ва унга эътибор берувчи тараққий қилган мамлакатларнинг фаолиятларини баён этиш;
- Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиш тарихий даврлари ҳақида тафсилотлар билдириш;
- халқаро спорт ва олимпия ҳаракатининг мазмунлари, мақсад ва вазифаларини очиб бериш;
- мазкур фанни ўрганиш йўллари (методлар) ни ўргатиш;
- буюк келажак спорт тараққиёти ҳақида мулоҳазалар билдириш ва ҳоказо.
Инсоният тарихи оламида жисмоний маданият ва спорт энг муҳим ижтимоий-тарбиявий ва маданият сифатида қўлланилиб келинганлиги илмий-назарий ҳамда педа-гогик жиҳатдан исбот этилган.
Жисмоний маданиятнинг муҳим таркибий қисми ҳисобланган жисмоний тарбия ва унинг омиллари (ўйинлар, хилма-хил машқлар, мусобақалар, саёҳат, табиатнинг соғ-ломлаштирувчи воситалари: сув, ҳаво, қуёш, тозалик-гигиена ва ҳоказолар) энг қадимги аждодларимизнинг ижтимоий-турмуш шароитида мақсадли қўлланилиб келинган. Улар ҳақида “Авесто”, “Тўмарис”, “Алпомиш”, “Гўрўғли”, “Қирқ қиз” ва бошқа жуда кўп диний, маданий, бадиий асарлар, тарихий манбаълар гувоҳлик беради. Бу каби манбаълар жаҳондаги деярлик барча мамлакатларда ҳам учрайди.  
Жисмоний тарбиянинг соғломлаштирувчи хусусиятларини эътироф этган ҳолда Европа ва Осиё қитъаларидаги бир қатор улуғ алломалар фидойилик билан меҳнат қилиб, ўзларининг ижодий-илмий меросларини қолдиришган. Улар орасида шарқнинг буюк олимларидан бири Абу Али Ибн Синонинг “Тиб қонунлари” да илмий-амалий жиҳатдан исботланган баъзи (жисмоний) тарбияси энг устувор воқеликдир. Унинг ғояларини юқори даражада баҳолаган ҳамда ўзининг жисмоний тарбия таълими ҳақидаги назарияси билан П.Ф.Лесгафт (Россия) жаҳондаги жисмоний маданият тарихидан муносиб ўрин эгаллаган.
Такидлаш лозимки XIX-асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб жисмоний тарбия со-ҳасида анатомия ва физиологиядан хабардор бўлган мутахассис кадрлар тайёрлаш йўл-га қўйилган. Бу тизим собиқ СССР даврида мукаммал ишлаб чиқилди ва спорт тур-ларининг моҳиятларини эътиборга олган ҳолда кадрлар тайёрлашнинг янги йўл-йўриқ-лари ҳаётга тадбиқ этилди. 
Ихтисосликка йўналтирилган барча назарий ва амалий фанлар орасида “Жисмо-ний маданият ва спорт тарихи” алоҳида ўрин эгаллаб келган. Эслатиш зарурки, ўтган асрнинг 50-60-йилларигача спорт турларининг тарихи ҳақида алоҳида дарсликлар ва ўқув қўлланмалар ишлаб чиқилган эмас, (гимнастика, енгил атлетика бундан мустас-но).
Шу сабабдан спорт ҳақидаги тарихий маълумотлар “Жисмоний маданият ва спо-рт тарихи” фанида қисқача ёритиб келинди. 1970-1990-йиллар  давомида футбол деяр-лик барча спорт турлари бўйича дарсликлар, ўқув қўлланмалар нашр этилди. Бундай жиҳатлар Ўзбекистонда ҳам (1972-1998-йиллар) оз бўлсада давлат тилида амалга оши-рилди.
Ўзбекистоннинг Мустақиллиги даврида (1991-2006-йиллар ) жисмоний маданият ва спорт кадрлар тайёрлаш йўлида спорт турлари бўйича давлат тилида (кураш, фут-бол, енгил атлетика, волейбол, сузиш ва ҳокозо) дарслик ҳамда ўқув қўлланмалари иш-лаб чиқилиб, мақсад йўлида фойдаланилмоқда. Бу имконият ва шароитлар бўлажак му-тахассис кадрларнинг (талабалар) билим олишлари ҳамда малакаларини оширишда қу-лайлик яратди. Ана шу сабабларни эътиборга олган ҳолда “Жисмоний маданият ва спо-рт тарихи” фанининг номини мантиқий жиҳатдан ўзгартириш лозим бўлади, яъни уни “Жисмоний маданият ва спорт ҳаракати (ёки ривожланиш) тарихи”деб номлаш мақсад-га мувофиқ келади. Бунинг асосан қуйидаги сабаблари мавжуд, буни инкор қилиб бўл-майди, яъни:
1. Фанга ажратилган соатлар 34 миқдори асосида 50 дан ортиқ спорт тарихини ўргатиб бўлмайди. Жисмоний маданият (ҳаракати) тарихини ўрганишнинг ўзи камида 60-80 соатни талаб этади.
2. Юқорида қайд этилганидек кўнгилик спорт турлари бўйича давлат тилида ян-гидан дарсликлар, ўқув қўлланмалар ишлаб чиқилди, рус тилидан таржималар (енгил атлетика, гимнастика ва бошқалар ) ҳам мавжуд. Уларнинг мазмунида мазкур спорт турларининг тарихий ривожланишлари ўз ифодаларини топган.
3. Спорт турларининг мазмунан ривожланиши тарихи эмас, балки ўтказилган мусобақалар, улар билан боғлиқ фаолиятларнинг (ҳаракатлар) тарихини мазкур фанда бериш мантиқий жиҳатдан тўғри келади. Бу жараёнлар барча ўқувчи-ёшлар, талабалар, мутахассис ходимлар ва айниқса кенг жамоатчиликка мақул келиши мумкин.
Мазкур ўқув қўлланма “Олимпия заҳиралари коллежлари”нинг (“Спорт” тайёр-гарлик-код 3810170) 2005 йилда ишлаб чиқилган дастури асосида тайёрланди. Ўқув қўлланмани тайёрлашда профессорлар Р.Абдумаликов, Ж.Ў.Эшназаров, К.Д.Ярашев, Т.Т. Юнусовларнинг ўқув қўлланмалари, илмий-назарий мақолаларидан фойдаланил-ди. Шу сабабдан уларга ўз миннатдорчилигимизни изҳор этамиз.

I-бўлим. Жисмоний маданият ва спортнинг 
умумий тарихи.
Қадимги дунёда жисмоний маданият.

Жисмоний маданият ижтимоий маданият ва тарбиявий жараёнларни ўзида муж-ассамлаштирган ҳолда умумтарихнинг муҳим қисми ҳисобланади. Ижтимоий тараққи-ёт натижасида меҳнат қуроли ва яшаштурмуш шароитнинг омилига айланди. Шу са-бабдан жаҳон халқлари тарихида ўзининг муносиб ўрнини эгаллади. Бу жараёнлар таъ-лим-тарбия соҳасида фан сифатида ўқитилиб, аҳолининг билим даражаларини кенгай-тиришга хизмат қилмоқда.
Тарих фанларида инсонни пайдо бўлиши, ижтимоий тузумлар жараёнида меҳнат қилиш туфайли уларнинг ривожланиши, жисмоний камолотга эришишлари талқин қи-линади. Бунда жисмоний тарбия асосий омиллардан бири бўлиб хизмат қилганлигини фақат олимларгина эмас, оддий кишилар ҳам тасаввур қила олади.
Жисмоний тарбия ва меҳнатнинг узвий боғлиқлиги ва уларнинг инсон ҳаётидаги ўрни ҳамда аҳамияти ҳақида кўп тадқиқотлар ўтказилган. Ўз даврининг илғор намоён-далари ижтимоий тузумларда жисмоний тарбия, унинг қўлланилиш усуллари ҳақида бебаҳо таълимотлар қолдирган шу асосда жисмоний маданият ва спорт тарихининг энг қадимги даврлари ҳақида энг зарур бўлган маълумотлар билан танишиш мумкин.

1.1.Ибтидоий жамоа ва қулдорчилик тузуми даврларида 
жисмоний тарбия.

Энг аввало такидлаш лозимки, жисмоний тарбиянинг илк бор вужудга келиши ва ривожланиши ҳақида рус олимлари Н.И.Пономарев (Ленинград), В.В.Столбов (Моск-ва), Ю.С.Шоломицкий, Р.И.Исмоилов, Р.Абдумаликов (Тошкент) ва бошқа бир қатор етакчи олимлар катта тадқиқотлар олиб боришган. Уларнинг натижалари дарсликлар, ўқув-услубий қўлланмалар, монографияларда тўла мазмун топган.
Одамзод пайдо бўлгандан буён ҳаётий эҳтиёж ва маълум мақсадга қаратилган эпчиллик, чаққонлик, тезлик, кучлилик, чидамлилик каби жисмоний сифатларни таъ-минловчи турли-туман воситалар орқали машғул бўлиб келмоқда. Бундай ҳоллар ер юзининг деярлик барча жойларида амалга оширилмоқда.
Ибтидоий жамоа, уруғчилик ва кейинги илк даврларда жисмоний машқлар билан шуғулланган ва уларда қўлланилган воситалар, қуроллар ҳақидаги далилий ашёлар ҳо-зирги даврда ҳам сақланиб келинмоқда. Уларни қидириб топиш, воситаларга назарий шархлар бериш, тахлиллар қилиш каби фаолиятларда археологик, тарихчи олимларни-нг ҳиссалари ғоят каттадир.
Жисмоний тарбия тарихини ўрганиш, илмий-тадқиқотларнинг натижаларини фан ва ҳаётда қўллашда Н.И.Паномарев, С.Д.Синицин, Ф.И.Самауков, Н.И.Торонов, Г. Р.Хорабуга, Ю.П.Симаков кабиларнинг хизматлари эътиборга лойиқдир. Айниқса ХХ асрнинг иккинчи ярми даврида “Жисмоний тарбия ва спорт тарихи” дарсликлари, ўқув қўлланмаларини ишлаб чиқиш ва нашрдан чиқаришда В.В.Столбовнинг ўрни беқиёс машҳурдир. Унинг дарсликлари қайта-қайта нашрдан чиқарилиб, жисмоний маданият олий ва ўрта махсус ўқув юртларида қўлланилиб келинмоқда. Уларнинг таълимотла-рига асосан илк даврдан бошлаб, то ҳозирги кунгача бўлган жисмоний маданият тари-хининг йўлларини ўрганиш имконига эга бўлмоқдамиз.

Жисмоний машқлар ва ўйинларнинг таркиб топиши.

Археологик топилмалар, илмий тадқиқот маълумотларига қараганда инсоният жамияти ер куррасида бундан 40-30 минг йиллар аввал пайдо бўлган. Ф.Энгельснинг “Маймуннинг одамга айланиш --------- меҳнатнинг роли” асарида бу жараёнлар очиб берилган, яъни XIX-аср охири ХХ-асрнинг бошларида одам пайдо бўлишининг биоло-гик жараёни ҳақидаги назарияларни олға сурган Бюхер ва Гросе (Германия), Спенсер (Англия),Лстурно (Франция) кабиларнинг мулоҳазаларига чек қўйилди. Уларнинг фик-рича жисмоний тарбияни инсон ўзининг ҳайвон аждодларидан соф биологик йўл билан мерос қилиб олган деган хулосалар бор эди. улар ҳайвонларнинг беихтиёр ҳаракатлари билан инсоннинг онгли фаолияти ўртасидаги асосий фарқни кўришмаган. 
Илк даврларда одамлар яшаш учун табиат билан курашганлар. Яъни турли таби-ий офатлардан (шамол, сел, совуқлик, ҳайвонларнинг хужуми ва ҳ.к) сақланиш йўл-лари, қурол-аслаҳалар ясаш каби ишлаб чиқариш жараёнларини ихтиро қилганлар. Ки-шилар учун керакли жисмоний сифатлар, малака ва қобилиятлар уларнинг бевосита меҳнат фаолияти жараёнларида ҳосил килинганлигини  ҳозирги даврда тасаввур қилиш  қийин эмас. Ёшлар барча меҳнат ва жисмоний ҳаракат фаолиятларини катта  ёшдаги-лардан  ўрганган  ҳамда уларга тақлид қилиб ривож топганлиги табиий бир ҳолдир.
Ижтимоий-турмуш кечириш, айниқса ҳайвонларни овлаш, ишлаб чиқариш куч-ларининг такомиллашувига сабаб бўлган. Турли мустаҳкам ва ўткир учли енгил найза-ларнинг, сўнгра эса ўқ ва ёйнинг пайдо бўлиши овчиликни кишининг асосий касбига айлантирган. Бунинг натижасида овқат топиш учун сарфланадиган вақт анча қисқа-ради.Натижада ўртоқлашиб яшаш, болаларни тарбиялаш имкониятлари яратилади. 
         Хўжаликни идора қилишнинг янги шакллари юзага келиши билан кишилик жами-ятини уюштириш ҳолатлари анча мустаҳкамланиб боради. Оналик уруғчилик жамоаси пайдо бўлади, унинг аъзолари бир-бирига бирлашиб, меҳнат қилиш, яшаш каби жара-ёнлар боғланиб келади. Бу ўз навбатида жамоатчиликни юзага келтиради. Бу эса аста-секин маданият соҳасига ҳам ўзгаришларга даъват этади. Уй жой қуриш, кийим-кечак пайдо бўлади. Тасвирий санъат (тошларга расм чизиш, ёғоч ва бошқа буюмлардан турли шакллар ясаш ва ҳокозо) бунёд этилади. Қўшиқ, ўйин ва рақслар ижро этилади, булар байрамларни вужудга келтиради. Ана шу даврларда дин пайдо бўлади (илоҳий кучлар ва уларга бўйсуниш ва ҳокозо) меҳнат билан боғлиқ бўлган турли мусобақалар, ўйинлар мустақил тарбиявий аҳамият касб этади ва улардан уруғ жамоасининг турли ёшдаги гуруҳлари фойдаланади. Меҳнатни жинси ва ёшига қараб бўлиниши амалга оширилади.
Санъатнинг пайдо бўлиши кишиларнинг фикр ва туйғуларини бойитади, уларни-нг маънавий дунёсини такомиллаштирди. Ўйин ва рақсларда такрорланадиган меҳнат ва мудофаа хусусиятидаги ҳаракатлар меҳнат эмас, балки жисмоний машқлар сифатида ривож топди. 
Турли хил жисмоний машқларнинг ўйинлар тарзида вужудга келиши ибтидоий жамият авлодини тарбиялашда тубдан ўзгаришлар ясашига туртки бўлди. Одамлар ўз-ўзини ҳаётга айниқса меҳнат фаолиятига тайёрлашнинг янги омиллари ва қуролларига эга бўла бошлади. 
Собиқ иттифоқнинг етакчи тадқиқотчиларидан бири М.О.Косвен “Ибтидоий ма-даният тарихи лавҳалари”да одамларни ҳаракат қилишга интилишдаги баъзи фаолият-ларини эътироф этади. Яъни “Меҳнат жараёнидаги чарчоқ ва хорғинликларини чиқа-риш мақсадида кечки пайтларда овчилик ва ҳарбий рақс машқларини бошқарганлар”, дейилади. Бу ўз навбатида ов қилиш ва ҳарбий юришларга тайёргарлик-машқ (трени-ровка) вазифасини бажарганликларини такидланади.   
Жаҳонга машҳур рус этнографи ва саёҳатчиси Н.Маклухо Маклай папуаелар-нинг (Янги Гвинея) ота-оналари ўз болаларини меҳнатга жуда барвақт ўргатганлик-ларини, шу мақсадда мусобақа ўйинларидан ҳам фойдаланганликларини ҳикоя қилади. Унинг айтишича “Ўғил болаларнинг ўйини, таёқларни найзага ўхшатиб улоқтиришдан, камалак (ёй) отишдан иборат эди, улар бу ўйинларда салгина ютуққа эришишлари билан уларни амалий ҳаётга тадбиқ этадилар. Мен соатлаб денгиз бўйида ўтириб, ёй ўқини бирор балиққа тегизишга ҳаракат қилган худди шундай ҳол юз беради, чунки улар хўжалик ишлари билан жуда эрта шуғуллана бошлайдилар ва ўз оналарининг ноибларига (ёрдамчи) айланадилар”.
Этнографларнинг такидлашича, Австралиянинг бир қанча қабилаларида (XIX- асрнинг 60-йилларида) овга чиқиш олдидан йиртқич ҳайвоннинг шаклини қумларга чизиб (тасвир), унга найза отиш расм бўлган, бунда ҳарбир овчи ўз найзасини мумкин қадар аниқроқ ва кучлироқ отишга ҳаракат қилган. Бу ерда машқ ва мусобақаларнинг айрим элементлари (бўлаклари) қўлланилган. Шу тариқа одамлар найза отишни машқ қилиш билан ўзларининг меҳнат малакалари ва маҳоратларини тарбиялаб, табора тако-миллаштирганлар. 
Такидлаш жоизки, бундай ижтимоий-меҳнат ва маданият жараёнлари деярлик барча қитъаларда у ёки бу даражада шаклланиб, кейинчалик тобора ривож топган.
Илк даврларда мулкчилик ва ижтимоий тенгсизлик бўлмаганлиги кўп манбаъ-ларда изоҳланади. Лекин уруғчилик тузуми оналик (матриархат) ва оталик уруғчилик тузуми (патриархат)га бўлиниб кетган. Уларнинг ўзига хос ижтимоий тараққиёт ва жисмоний тарбия хусусиятларига эга бўлганлиги табиийдир.
Ибтидоий жамоанинг емирилиши ва қулдорчилик тузумининг шаклланиши қа-димий Германия, Океания, Хинд қабилалари (ацбек, инк, майя) ва бошқа жойларда ҳам мавжуд бўлиб, жисмоний машқлар ва ўйинларнинг ривожланишига олиб келган. Майя қабиласида каучукдан ясалган копток билан жамоа (команда) бўлиб ўйнаш анъанага айланган. Яъни унинг шакли ва мазмуни ҳозирги баскетбол спорт ўйинларига асос солган бўлиши мумкин. Перу мамлакатида жисмоний машқлар ёшлардан иборат ҳар-бий қисмларни таъминлашда энг муҳим восита сифатида ҳизмат қилган.

1.2.Қадимги шарқ давлатларида жисмоний тарбия.

Шахсий мулкчиликнинг ривожланиши ва ишлаб чиқаришнинг жадаллашиши илк давлатларнинг пайдо бўлиши эрамиздан аввалги IV-III-асрларга тўғри келади. Бу даврларда таркиб топган йирик давлатлар асосан қадимги шарқ, Греция ва Рим каби-лардан иборат бўлган. 
       Қадимги шарқ давлатлари таркибида Ҳиндистон, Хитой, Миср, Эрон, Бобил (Вави-лион),Ассирия каби давлатлардаги жисмоний машқларнинг хилма-хиллиги ҳақида ҳай-каллар, қурилиш ёдгорликлари, турли маданий ашёлар, қўлёзмалар гувоҳлик беради.
Жисмоний маданиятнинг илк излари, намуналари Ўрта ер денгизи атрофида эра-миздан аввалги IV-асрларда вужудга келган давлатларда (месопотамия) кўпроқ учрай-ди. Жисмоний машқларнинг мазмунлари ва шакллари ҳарбий фаолиятларда ўз ирода-сини топган. Бунда асосан мерганлик (камон-ёй), бел ушлатиб курашиш, муштлашиш, ғилдиракли араваларда пойга қилиш санъати ва овчилик каби фаолиятлар муҳим ўрин-ни эгаллайди.
Тарихчилар, тадқиқотчиларнинг эътироф этишича, Греклар олимпия байрамла-рини ўз худосига (Мардук) бағишлаб ўтказишни, шунингдек парфенлар, скифлар, эр-тинлар, римликлар, араблар ўз ўйини ва анъаналарни Месопотамияликлардан ўрган-ганлар.  

1.3. Қадимги Грецияда (юнонистон) жисмоний тарбия ва олимпия байрамлари.

Қадимги юнон давлатининг таркиб топиши ва ривожланиши эрамиздан аввалги III-II минг йилликларни ўз ичига олади. Греция тарихининг Гомер даври деб эрадан ав-валги XII-IX-асрлар тилга олинади.
Гомернинг “Илиада” ва “Одиссея” поэмаларида ўша даврдаги юнон ҳаётининг ёрқин манзаралари акс эттирилади. Қаҳрамонлар деб аталадиган зодогон (аслзода) жангчилар тимсоли чизилиб, уларни оддий халқдан ажратувчи  жисмоний сифатлар ва фазилатлар талқин этилади. Гомер поэмаларининг қаҳрамонлари ҳалок бўлган қаҳра-монлар шарафига ёки қабила ҳаётидаги бирор муҳим воқеани нишонлаш шарафига ба-ғишлаб ташкил этиладиган мусобақалар ва ўйинларда ўзларининг жисмоний фазилат-ларини намойиш этганлар. Бунда югуриш, найза ва диск улоқтириш, сакраш, кураш, муштлашиш ва бошқа машқлар орқали мусобақалашишганлар. 
“Одиссея” поэмасида “Атлет” (шуғулланувчи) сўзи ўша вақтда “Олийжаноб қаҳ-рамон”, “Аслзода” (зодагон) тушунчалари билан боғланган. Яъни “Халқ ичидан чиққан одам” тушунчасига қарама-қарши қилиб қўйилган. Шу сабабдан оддий кишилар зода-гон жангчиларнинг ўйинларида иштирок этмаган, яъни фақат томошабин сифатида ўтиришган.
Бўлажак жангчиларни тайёрлаш мақсадида мамлакатнинг йирик шаҳарларида махсус тарбия тизими вужудга келади. Уларни тарихда спорт ва Афина тизими (сис-темаси) номи билан ўрганилади. 
Спарта тизими. Эрамиздан аввалги IX-асрда спорт шаҳри вужудга келиб, унинг аҳолиси 9 мингга яқин қулдорлар оиласидан иборат бўлган. Шунингдек бу давлат си-фатида 30 минг ҳунармандлар, савдогарлар ва ер эгаларини, 200 минг қулларни ўзида мужассамлаштирган. 
Қулдорлар (спартачилар) қуллардан сақланиш ва ўзларини ҳимоя қилиш учун ўта қаттиқ тарбиявий тизимни амалга оширган. Болалар 7 ёшгача оилада тарбияланган. Бу даврда уларни қаронғида қўрқмаслик, йиғламаслик, овқат ейишда танламаслик ва чиниқиш амалга оширилган. 7 ёшдан 18 ёшгача болалар ва ўсмирлар давлат тизими-даги тарбия муассасаларида асосан жисмоний тарбия билан шуғулланган. Уларни со-вуқ ва очликка бардош бериш, чаққонлик ва оғриқларга чидаш каби фаолиятларга ўрга-тиб, чиниқтирганлар. Ёшларни шуғуллантиришда найза ва диск улоқтириш, югуриш, сакраш, кураш ва ҳарбий ўйинлар, ёввойи ҳайвонларни овлашга ўргатганлар. 
Жам (хўр) бўлиб қўшиқ айтиш, мусиқа чалиш, рақс каби соҳаларга ҳам кўп вақт ажратилган. Давлат томонидан белгиланган раҳбарлар (педаномлар) ёш спортчиларни мардлик, жасорат,ҳарбий хусусиятли, қулларга нисбатан разил (кўраолмаслик) каби холатларга ўргатганлар. 
         Шу мақсадда кечалари қулларга қарши ҳужумлар, бостириш (облава) уюштирган-лар. Шубҳалик қулларни ўлдиришган. 18-20 ёшдагиларни эфетлар (зобитлар) қаторига (отряд) қабул қилиб, уларни жисмоний ва ҳарбий тайёргарликка ўргатилган. Кейинча-лик эса уларни ҳарбий даражаларга ажратиб, қаригунча ҳарбий хизматда бўлишган. 
Спарта тизимида қулларнинг жисмоний тарбиясига кўпроқ эътибор қаратилган. Чунки улар соғлом болаларни туғиш ва уларни соғлом қилиб ўстириш учун оналар ҳам ўта соғлом бўлиши кўзда тутилган. Шу жиҳатдан ҳам қиз болаларни югуриш, кураш, найза ва диск улоқтириш каби машқлар билан мунтазам равишда шуғуллантиришган. Спартачи хотин-қизлар кўпроқ қулларни сақлашда хизмат қилган.
Спарта давлати тарбия тизими ва ҳарбий соҳада энг кучли ҳарбий қисмни Гре-ция ташкил этди. Улар узоқ йиллар енгилмас даражада ном қозонди. Спарта атлетика-чилари кўпгина олимпия, пиф ва бошқа ўйинларда қатнашиб, ғалабаларни қўлга кирит-ган. 
Афина тизими. Афина қулдорчилик тизими ўзгача бир қиёфада фаол кўрсатган. Яъни эрамиздан аввалги V-IV-асрларда синфий бўғинлар кучли бўлган. Ҳунарманд-чилик, савдо ва фан Афинани Грециянинг марказига айлантирди. Ҳар бир қулдор жа-моат ишларида фаол қатнашиш имкониятларига эга бўлган.
Тарбиявий ва таълим тизимида Афиналик фуқароларнинг қатнашиш ҳуқуқи бўл-ган. Афина тизими Спарта тизимидан фарқли ўлароқ ҳарбий-жисмоний таълим билан биргаликда кўп тармоқли тарбиявий ишларни қўшиб олиб борган. Афиналикларнинг фикрича инсон ҳар томонлама (гармоник) камол топиши лозим эди. бунда ақлий, маъ-навий (ахлоқ), эстетик ва жисмоний тарбия асосий восита бўлишни талаб этилган. Бундай талаб ва имтиёзлар Афинанинг тўла ҳуқуқли фуқароларигагина насиб этган. 
Афинада бола 7 ёшгача оилада қулларнинг ёрдамида (назоратида) тарбияланган. Бу ёшда кўпроқ ўйинларга эътибор берилган. Кейин ўғил болаларни мактабга юбориш-ган. Қиз болалар эса уйда тарбияланган. 7 ёшдан 16 ёшгача бўлганлар давлат мактаби ёки шахсий мактабларда таълим олишган. Уларни мусиқа (музика) ва гимнастика (ял-анғоч) мактаблари дейилган. Яъни мусиқа машғулотларида мусиқа, рақс, ўқиш-ёзиш ва гимнастика машғулотларида (яланғоч холда) кураш (палестра) билан шуғулланганлар. 12-14 ёшдан биринчи ўринга гимнастика машғулотлари қўйилган.
16 ёшга тўлгандан кейин, яхши таъминланган ота-оналар ўз фарзандларини гим-назияларга ўқишга беришган. Афинада давлат ҳисобида уч хил гимназия, яъни: Акаде-мия, Лицей ва ------- мавжуд бўлган. Бу ўқув юртларида ёшлар жисмоний тарбия билан бир қаторда сиёсат, фалсафа ва адабиёт фанларидан ҳам таълим олган. 
Афинада 18 ёшдан бошлаб давлат ҳарбий ташкилотига (эфеб) жалб этилган. Улар икки йил давомида ҳарбий хизматни ўтаган. Улар (эфеблар) биринчи йили жис-моний тарбия ва ҳарбий тайёргарликдан ўтишган. Иккинчи йили эса қалқон ва найза билан қуролланиб, давлат чегарасини қўриқлаганлар.
Жисмоний тарбиянинг педагогик ва илмий назарияси пайдо бўла бошлади. Қа-димги файласуф ва олимлар Платон, Аристотель ва бошқаларнинг асарларида тарбия ва таълим тизимида жисмоний тарбияга юксак баҳо берилди. 
Платон (эрамиздан аввалги 427-347-йиллар)–Афина аристократлари вакили, файласуф-идеалист (ғоячи) инсоннинг маънавий ва жисмоний сифатлари ҳақидаги назариянинг асосчисидир. У Спарта тизимига мойиллик билдириб, ҳарбий-жисмоний тарбияни ақлий тарбия билан (таълим) қўшиб олиб боришни кўзда тутди. Платон ўзининг “Давлат” асарида шундай деган, яъни “Яхши гимнастика ҳам оддий бўлади, лекин энг аввало ҳарбий гимнастика бўлиши лозим”. 
Аристотель (эрадан аввалги 384-322-йиллар) йирик олим ва файласуф, Платон-нинг ўқувчиси ва Александр Македонскийнинг устозидир. У диалектикада юксак баҳо-ланади, чунки у шакл ва мазмуннинг бирлиги ҳақидаги ғояни олға сурган. Бу билан барча борлиқнинг ривожланишини исботлаган. Инсоннинг руҳи ва танаси (жисми) аж-ралмас ҳолдаги борлиқлигини ишонтиради.
Руҳиятнинг уч қисми (ўсимлик дунёси, ирода ва ақл-идрок) тарбиянинг уч тури билан тўғри келади дейди, яъни: жисмоний, аҳлоқий (маънавий) ва ақл-идрок. Жисмо-ний тарбия ақлий тарбия билан ҳаммоҳанглигини кўрсатиб берган. 
Аристотель ўғил болаларни жисмоний жиҳатдан мустаҳкам қилиб тарбиялаш та-рафдори бўлган. У Платондан фарқли ўлароқ тарбияда кўпроқ таълим тарбия беришни, гимнастикани камайтиришни таклиф этади. Чунки гимнастикада кўпроқ ҳарбий-жис-моний тарбия ва таълим кўзда тутилган у болалар учун жуда мураккаб ҳамда қийин жараён, деб ҳисоблайди. 
Демакрит (эрадан аввалги 460-370 й) жисмоний машқлар инстининг шакллани-шида муҳим ўринда туради, яъни инстининг табиий ҳолатини ривожлантиришда ус-тунроқдир деб таълим беради. 
Сакрат (эрадан аввалги 469-399 й) айтишича мустаҳкам соғлиқ кўпгина иллат-лардан сақлашга кафолатдир.
Қадимги грек шифокори Гиппократ (эрамиздан аввалги 460-377-йиллар) таъбири ва таълими бўйича жисмоний машқлар билан шуғулланиш турли хил касалликларнинг олдини олиш (профилактика) ва даволашда муҳим аҳамиятга эгадир.
Қадимги грекларда жисмоний тарбия асосан гимнастика ва агонистика (махсус) дан иборат бўлган. Яъни гимнастикада умумий жисмоний тарбия қўлланилган. Агонис-тика тизимида эса махсус тайёргарлик ва мусобақаларда қатнашиш амалга оширилган. 
Гимнастика махсус тизим сифатида палейрика (кураш), орхестрика (рақс) ва ўйинларни ўз ичига олган. Ўз навбатида палейрикада пентатлон (беш кураш); югуриш, узунликка сакраш, найза ва диск улоқтириш, курашдан иборат бўлган. Шунингдек пан-кратион (кураш ва муштлашиш аралаш), сузиш, муштлашиш, отда юриш, камондан ўқ отиш ва бошқа машқлар ҳам киритилган.
Архестрика асосан мусиқа жўрлигидаги рақсларни ташкил этган. Ўйинлар эса таёқлар, ғилдираклар, хоккей (клюшка), шар, тўплар билан гимнастика қилишдан ибо-рат бўлган.
Юқорида такидланган турлардан олимпия байрамларида (агонларда) кўпроқ фойдаланилган.  

Олимпия байрамлари ва бошқа гимнастика ўйинлари (агонлар).

Қадимги Грециянинг шон-шуҳратини қутқаришда олимпия ва гимнастика-ўйин-лари (агонлар) ўрни алоҳида ажралиб туради.
Қадимги олимпия ўйинлари Алфей дарёси водийсининг пелопоннеск ярим оро-лида жойлашган Элида шаҳрининг Олимпия қишлоғида ўтказиб келинган. Одатга кўра ҳозирги даврда олимпия машъаласи Кронос тоғ этагидаги (Олимп тоғида эмас) Олим-пиядан олинади ва Олимпия ўйинлари ўтказиладиган шаҳарларга етказилади.
Олимпия-----------------------------------------------------------------. Эрамиздан аввалги уч мингинчи йиллар даврида одамлар бу жойларга кўчиб келиб ўрнашган ва зич жой-лашган.
Гомернинг “Илиада” поэмасида тасвирланишича, Троян урушида ҳалок бўлган Патрекл хотирасига бағишлаб, унинг дўсти Ахилл аравалар қўшилган отлар пойгаси, муштлашиш, кураш, югуриш, камондан ўқ отиш, найза ва диск улоқтириш бўйича тадбир (состязание) ўтказган. Шу тариқа Олимпия қишлоғи (жойи) аста-секин муҳим маданий тадбирлар ўтказиш марказига айланган. Аввало Герри худосига бағишлаб қу-рилган кошонада (алтар), кейинчалик эса, яъни эрамиздан аввалги VII-асрнинг иккинчи ярмигача ер онасига бағишлаб катта маскан (Храм) қурилади. 200 йилдан кейин, яъни Грекларнинг Олимпия қишлоғи Эронлар четидан ғалаба қилишига бағишлаб Зевс ху-досига катта намойиш марказини (Храм) қурилган. Бу жойда Элида (давлат)нинг Олий Кенгаши биноси жойлашган бўлади. Олимпиада (жой) жуда кўп маданий жойлар (алт-ар), ҳайкаллар мавжуд бўлиб, улар турли худолар, афсонавий (мифологик) қаҳрамон-лар, олимпия ўйинлари чемпионлари, подшолар, саркардалар шаънига бағишланган.
Бу жойда бошқа турли хил маданий, қурилиш масканлари қаторида спорт иншо-отлари мажмуи (комплекс) ҳам жойлаштирилган. Бунда стадион, отчопар (иппадром), гимнастика ва палестра (кураш) жойлари таркиб топган. 
Баъзи манбаъларнинг гувоҳлик беришича олимпия ўйинларини илк бор ташкил этилиши греклар худоларининг худоси Зевс ўз отаси Кронс шаънига бағишлаб катта анъанавий байрамлар ўтказиб, уларни олимпия (жой) ўйинлари деб аташган деган ри-воятлар мавжуд. Бошқа  ривоятларда эса, ташкил этилган ўйинлар афсонавий қаҳрамон Геракл шаънига, яъни куч, мардлик, жасорат, ҳарбий шуҳрат бахш этишга қаратилган. Элида подшоси Авгий устидан ғалаба қилган Геракл ўйинларни ташкил этган у ўйин-ларни ўтказиш учун масофаларни (дистанция-стадия) ўз қадамлари (излар) билан ўлчаб белгилаган. Олти юз оёқ изи (стопа) бир масофа (стадия), яъни 192 м. 27 см.ни ташкил этган. Авваллари ўйиндаги ғолибларни ана шу тур билан белгилаган. Кейинчалик Гера-кл панкратион (кураш ва муштлашишнинг аралашмаси) мусобақасида қатнашиб ғолиб чиқади. Кейинчалик ўтказилган ўйинлардаги ғолибларга “иккинчи Геракл” унвонини бериш одатга айлантирилган. 
Хуллас, ўйинларни ўтказиш учун қаҳрамонлари, подшоларни енган жасур ва бо-тир саркардалар шаънига бағишлаб ўтказилган. 
Олимпия ўйинининг илк бошланиши эрадан аввалги 776 йилга тўғри келади. Бу даврда фақат эркин ҳолда туғилган грекларгина олимпия ўйинларида қатнашган. Қул-лар, аёллар ва чет элликлар ўйинларда қатнашиш ҳуқуқига эга бўлмаган. Ўйинлар ҳар тўрт йилда бир маротаба ташкил этилган дастлабки ўйинларда фақат югуришлар асо-сий дастур ҳисобланган. Кейинги ўйинларнинг дастурларига беш кураш (пентатлон): югуриш, узунликка сакраш, найза ва диск улоқтириш, кураш киритилган. Шунингдек муштлашиш, панкратион (муштлашиш ва кураш), отда юриш, араваларда пойга каби турлар бўйича ҳам мусобақалар ташкил этилган. 37 олимпия ўйинларидан бошлаб (эра-дан аввалги 632 й) ўйинларда болалар ҳам иштирок этишган. Ўйинлар авваллари бир кун давомида, кейинчалик беш кунда ўтказиб борилган. Ўйинлар тантанали равишда ва қизиқарли равишда очилган.
Қадимги Грекларнинг олимпия ўйинлари узлуксиз 1160 йил давом этган. Эллада аҳолиси ўзининг олимпия ўйинларида 290 марта йиғилишган. Энг охирги ўйини янги эранинг 393 й.га тўғри келади. Бир йилдан кейин эса Рим императори Феодосей -I Христианликнинг кенг ёйилиши туфайли олимпия ўйинларини ўтказишни тақиқлаб қўйди. 32 йил ўтгач эса Феодосей –II барча тилга кирувчи ёдгорликлар, олимпия азиз жойларини бузишга фармон берди ва улар яксон қилинди. Қолганларини эса катта сув тошқинлари (сел) ва ер қимирлашлари натижасида кўмилиб кетди. Натижада маросим-лар ва олимпия ўйини номи бутунлай унутилди. 
Қадимги Грецияда олимпия байрамлари (ўйинлари) каби турли хил бошқа бай-рамлар (агон) ҳам ўтказиб борилган. Улардан диққатга сазовор бўлганлари Пиф ўйин-лари Апполонга (башоратчи) бағишланиб, Дяльфи шаҳрининг атрофларида ўтказилган. Бунда мусиқа, рақслар билан биргаликда гимнастика ўйинлари ўтказилган. Ғолиблар Лавра гулдастаси билан тақдирланган. Шунингдек Немяй, Панафина ўйинлари ҳам мунтазам равишда ўтказилган. Буларда ҳам мусиқа, гимнастика ва бошқа ўйинлар дас-турнинг асосий мазмунини ташкил этган. 
Эрадан аввалги IV-асрдан бошлаб Грециядаги қулдорчилик тузуми барҳам бера-бошлади. Бу ўз навбатида умум маданият ва жисмоний маданиятнинг ўсишига салбий таъсир кўрсата бошлади. Айниқса аввало Македония, кейинчалик эса Римларнинг ху-кумдорлиги Грециянинг мустамлака сифатида мавжуд бўлиб қолишига сабаб бўлган. Ўтказилаётган ўйинларда грекларга мансуб бўлмаган фуқоролар, профессионал спорт-чилар (муштлашиш, кураш, беш кураш ва ҳ.к) қатнашиши одатга айланди. Лекин, Хр-истиан динининг кенгайиши ва ривожланиши бошқа худолар шаънига бағишлаб ўтка-зиб келинаётган байрамларга барҳам берди. Шулар қаторида олимпия байрамларини ўтказиш ҳам тўхтаб қолди. 

1.4. Қадимги Римда жисмоний тарбия.

Рим энг қадимги давлат ҳисобланади, яъни эрадан аввалги 754-йилда пайдо бўл-ган. Рим давлати ўзининг дастлабки уч асри (эрадан аввалги VIII-VI), шоҳлар даври мобайнида Рим жамияти уруғчилик тузумининг бузулиши ва патриархал қулдорлик муносабатларнинг ривожланиш босқичини ўтаган.
Рим подшоликлари даврида турли хил маросимларда суворийларнинг (чавандоз) лабиринт (чалкаш) йўлларида мусобақа ўтказишган, уни Троян ўйинлари деб тарихда тилга олинади. Бу ўйинлар асосан Римлик патриқийлар (зодагонлар) учун аҳамиятли бўлган. Қўш ғилдиракли аравада юриш (пойга), кўп сонли ҳарбий рақслар, найза улоқ-тириш, кураш ва б.қ. машқлар ҳам кенг тарқалган. Бу қулдорлик жамияти тузумининг ҳарбий-жисмоний фаолиятида муҳим ўрин эгаллаган. Шу сабабдан ҳам жисмоний тар-бия тизими қулдорлар ҳарбий қудратини мустаҳкамлаш вазифасини ўтаган.
Рим Республика сифатида мавжуд бўлиб, ҳарбий-сиёсий тизим таркиб топган. Шу туфайли ҳокимият ҳарбий хизмат фаолиятидаги кишилар қўлида бўлган. Харбир фуқаро ҳарбий хизматни ўташи мажбурий сифатида ўзини ҳарбийлик фаолиятига тай-ёрлаши зарур бўлган. Бунда махсус тарбия муассасалари ташкил этилган. Бу ердаги тарбия қадимги Грециядаги тарбиядан фарқи шуки, тарбия жараёнлари уйда берила-диган тарбия хусусиятларига мос келган. Римлик йигитлар ҳарбий хизматга бирмунча оилада, ўз тенгдошлари орасида тайёрланган. Жисмоний машқлар ва ўйинлар бунда асосий восита сифатида хизмат қилган. Улар 16-17 ёшида ҳарбий хизматда бўлишган. Бу даврда узоқ юришлар (поход) ва ҳирбий-жисмоний тайёргарлик ишларини бажар-ганлар. 
Бу тарбия эрадан аввалги II-асргача давом этиб, Мария ислоҳоти билан профес-сионал ҳарбийга асосланган давргача сақланиб қолган. 
Жисмоний машқлар, ўйинлар, турли мусобақалар қадимги римликларнинг  ҳаё-тига сингиб кетган. Тўп билан ўйналадиган ҳар хил ўйинлар оммалашган эди. улар пат-риақин (аслзодалар) орасида, шунингдек плебелар орасида кенг тарқалган бўлган. 
Эрадан аввалги VI ва III-асрларда цирк томошалари ривожланиб, махсус қурил-малар (иншоот) пайдо бўлган. Аслзодалар учун энг қулай ва оммавий цирк ўйинлари асосий жисмоний тарбия воситаси ва тизимини ташкил этган. Чунки, циркда турли хил атракцион, кулги, ҳажвий ва мураккаб жисмоний машқлар намойиш этилган. 
Эрадан аввалги VI-асрдан бошлаб, ҳар 100 йилда бир маротаба ўтказиладиган йирик мусобақалар анъанага айланган. Унинг дастурида қўшғилдиракли аравада пойга энг қизиқарли ўйин бўлган. Бунда кураш, югуриш, муштлашиш каби турлар ҳам ўрин эгаллаган.
Қадимги Греция ва Римнинг ўзаро алоқалари Римга жисмоний тарбия восита-лари ва ўтказиш усуллари ҳам кириб келган.
Эрамиздан аввалги II-асрда баъзи Римлик фаоллар Грекларнинг жисмоний тар-бия тизимидаги турлар ва усулларни ўзларига киритишга ҳаракат қилди. Лекин бу мам-лакатдаги сиёсий доиралар тизимида амалга ошмади. Эрамиздан олдинги 80-йилларда Грециянинг Рим томонидан босиб олиниши билан элчи (консуль) сулла юнон (Греция) олимпия ўйинларини Римга кўчиришга уринди. Унинг буйруғига биноан 175-Олимпия ўйинлари Римда ўтказилиши керак эди. Лекин, бу ҳолат Римликлар томонидан мақул-ланмади. Шу сабабдан эрамиздан олдинги 76- йилдаги ўйинлар эски жойи,Олимпияда ташкил этилган.
Римда эски ўйинларнинг қисмлари турли байрамларда такрорланган. Шу билан бирга янги ўйинлар вужудга келиб, улар илк томошабинларни ўзига жалб этган.
Эрамиздан аввалги II- асрда вужудга келган янги ўйинлардан диққатга сазовори гладиаторлар жангчи (расм) бўлиб, кейинчалик у Рим томошаларининг асосий қисм-ларига айланди. Авваллари цирк ўйинларида қиличбозлик санъатини яхши эгаллаган қуллардан фойдаланганлар. Бу ҳолат гладиаторлар жангини ташкил этади. Эрамиздан аввалги I-асрда Римда гладиаторлар тайёрловчи махсус мактаблар ташкил этилган. Улар давлат ва шахсий кишиларга мансуб бўлган. Мактабларга гуноҳкор бўлган ва ҳукм қилинган қуллар танлаб олинган. Энг катта мактаб Капуеда бўлиб, ўз вақтида бунда спартак ҳам таълим олган. Уларга асосан қиличбозлик санъати ўргатилган ва ци-ркларда намойиш этилган. Қиличбозлик жангида (цирк ўйини) омон қолган гладиа-торлар яна ўз мактаблари ва инструкторларига қайтарилганлар.
Эрамиздан аввалги I-аср охири ва янги эранинг бошида Римда императорлик вужудга келди.Бунда ҳарбий-қулдорчилик хукумронлиги ўрнатилади. Кичик гуруҳдаги бойлар ва катта гуруҳдаги бойлар, камбағаллар гуруҳи мавжуд бўлиб, нон ва томоша-ларга муҳтожлик кучайди. Аристократлар енгил кийимда илиқ сувларда чўмилиш, уқа-лаш (массаж) қабул қилиш, енгил гимнастика қилиш билан одатланди. Ёшлар арава-ларда юриш, қиличбозлик билан шуғулланиб, “Ювенты” (ёшлар ташкилоти) ташкило-тини тузишади. Йирик томоша ўйинларини цирклар, амаритютрларда ташкил қилувчи-лар гладиаторларни йиртқич ҳайвонлар (йўлбарс, қоплон ва ҳокозо) билан олишувини уюштирганлар.
VI- асрда Римда Христиан дини давлат томонидан қувватланди. Черков (масжид) таъсири аста секин давлат ва жамоа ҳаётининг барча соҳаларига тарқалди. Шу сабабли Рим анъаналари инқирозга учрай бошлади. Черков тизими гладиаторларнинг қонли жа-нглари, цирк томошаларига қарши чиқди. Шу тариқа улар 404-йилда бутунлай тақиқ-ланди. Лекин халқ томошалар ўтказилишини талаб қилди. Шунга асосан циркларда аравада юриш, ўйинлар, пофессионал кураш ҳамда муштлашиш (бокс) бўйича томоша-лар ўтказилди. Уларда томошабинлар ҳам иштирок этиши (олишуви) одатга айланди. 
Эрамиздан аввалги 74-71- йилларда қулларнинг аҳволи ёмонлашганлиги сабабли спартак бошчилигидаги қўзғалон бўлган. Спартак кучли, жасур ва қуролларни усталик билан ишлатган. Шу асосда ХХ-асрнинг 20-йилларидан бошлаб, унинг хотираси учун жаҳон ишчи ва меҳнаткашларининг мусобақасини спартакиада деб атади ва ўзлари-нинг спорт ташкилотини “Спартак” номи билан атади. 
Қадимги Римда жисмоний машқларнинг жисмоний ривожланиши ва жамият учун афзалликлари ҳақида кўп фикрлар билдирилган. Ювенал (шоир) шеърларида илк бор “Соғ танда соғлом ақл” шиори жаранглади ва у жаҳон халқларининг шиорига айланди. 
Қулларни шафқатсиз эзиш, қулларнинг тинимсиз қўзғалонлари, ҳарбий ташки-лотларнинг сусайиши қадимги давлатларнинг емирилишига, шу асосда жисмоний тар-биянинг кучсизланишига сабаб бўлади.
Хулоса қилиб айтганда ибтидоий жамоа тузумида вужудга келган жисмоний тар-бия уруғчилик ва қабилачиликнинг такомиллашувига ёрдам берган. Яъни ов ва турли хил маросимларда ўйинларни ташкил этишга асос солди. Бундай жараёнлар Шарқ, Ев-ропа мамлакатларида ўз ифодасини топиб, қадимги Греция, Рим ва бошқа давлатларни-нг пайдо бўлишида ўзига хос хизмат вазифасини ўтаган.
Қулдорчилик тузуми Греция, Рим, Миср ва бошқа давлатларда ривож топиб, дав-латчилик тизими юзага келган. Зодогонлар, оддий халқ ўзларига хос ўйинлар, байрам-лар уюштирган.
Тарихда олимпия байрамларини ташкил қилиш ва унда чаққонлик, тезлик, куч-лилик ва чидамлилик сифатларни синаш амалга оширилди.Қулларни гладиаторликка тайёрлаш ишлари кучайди ва махсус мактаблар ташкил этилди.
Христиан динининг пайдо бўлиши ва Греция, Рим ҳамда бошқа давлатларда олимпия байрамлари, цирк томошаларида “жанг ўйини”ни тақиқлади. 

Ўз-ўзини назорат қилиш ва билимларни текшириш учун саволлар.

1. Жисмоний машқлар ва ўйинларнинг пайдо бўлиши ҳақида нималарни биласиз?
2. Ибтидоий жамоа тузуми даврида жисмоний тарбиянинг хусусиятлари нималардан иборат?
3. Жисмоний тарбия ва ўйинларнинг ривожланишига нималар сабаб бўлган?
4. Қадимги шарқ мамлакатларида жисмоний маданиятнинг пайдо бўлишига сабаблар нима?
5. Қадимги грек гимнастика тизими нималардан иборат эди?
6. Спарта ва Афина тизимидаги фарқлар қандай бўлган?
7. Олимпия байрамлари ва бошқа ўйинлар қаерда ва қачон ўтказилган?
8. Қадимги Римда жисмоний маданиятнинг хусусиятлари нималардан иборат? 

Адабиётлар:

1. Жисмоний тарбия тарихи, дарслик (таржима),Т., Ўқитувчи, 1975 йил.
2. Абдумаликов Р.,Эшназаров Ж.Э.,Аждодлар жисмоний маданияти тарихини ўрганиш масалалари, ўқув қўл., Т., ЎзЖТИ, 1993 йил.
3. Всеобщая история физической культуры и спорт. М.ФиС, 1982 год.
4. Столбов В.В., История физической культуры и спорта., М. 2001 год.
5. Понамарев Н.И., Возникновение нервоногальное развитие физического воспитания, М.ФиС, 1972 год.
6. Голошапов Б.Р., История физической культуры и спорта, уч.пос.М, «Академия», 2001год.  

1.5. Ўрта асрларда жисмоний тарбия ва спорт.
1.5.1. Европада жисмоний тарбия ва спорт.

Ўрта аср даври эрамизнинг V-XVII- асрларига тўғри келади. Бу вақтда феодал тузуми ғарбий ва шарқий Европа, Осиё ва шимолий Африкада ташкил топиб, у ривож-ланади. Марказий Америка, Австралия қитъалари, Осиёнинг шимолий вилоятларида эса бу даврда ибтидоий жамоа тузуми ёки қулдорчилик ҳукм сурган. Демак жаҳондаги халқлар турли-туман ижтимоий шароитларда яшаб, ўз маданиятларини бир-биридан олган ҳолда тўлдирганлар ҳамда бойитганлар.
Европа. Феодал тузуми даврида асосан рицерлар ва диний арбоблар ҳукумрон-лик қилишган. Улар асосан Крепостной деҳқонлар ва ҳунарманд аҳолини эзиш ва иш-латиш асосига яшаганлар.
Ўрта аср давомида улар орасида умумий ҳаёт асосида маданиятнинг таркибий қисми сифатида жисмоний тарбия ва спорт ҳам ривожланган. Бир неча юз йиллар даво-мида Католик дини ақлий ва жисмоний тарбияга салбий таъсир ўтказиб келди. Хрис-тиан дини таълим ва тарбия соҳасида ўзининг ҳукумронлигини устун қўйди. Бунда фа-қат руҳият ва охират ҳақида таълимот олға сурилди. Диннинг таъсири натижасида мак-таблар ва университетлардаги ёшларнинг жисмоний тарбиясига эътибор берилмади. Черков (масжид) феодал тузумига ёрдам бериш мақсадида рицерлик католизмини кенг тарқатди. Кресть (хоч) юришларда рицарлик фаолиятлар жисмоний тайёргарликка эҳ-тиёж сезиб, шу сабабдан уларни тайёрлашга эътибор кучайтирилди ҳамда рицарлик жисмоний тарбия тизимини ташкил этди. Бунда асосан ҳарбий-таянч (прикладной) ху-сусиятига асосланди.
          Рицарларни тарбиялашда отда юриш, қиличбозлик, ов, сузиш, камондан ўқ отиш, шоҳмот ўйини, шеър айтиш кабилардан фойдаланилди. 
7-14 ёшдаги бўлажак рицарлар обрўли феодал аёллар тарбиясини олган. 14 ёшга тўлганлар (пожлар) қуролларни ишлатишга жалб этилган. 21 ёшда эса улар рицарликка жалб қилинган. Шунда улар барча хизматларни бажаришга тайёр бўлиш учун куч ва чидамлиликка эришиш йўлида жисмоний машқлар билан машғул бўлишади. Бунда ўйинлар ва спорт муҳим ўринда турган. Ўйинлар  ҳаракатли, спорт ва ҳарбий хусусият-га эга бўлган. Спорт ўйинлари ичида Француз, “Же де пом” (теннисга ўхшаш), Инглиз суль (футболга ўхшаш), голландга гольф кўпроқ қўлланган. Ҳарбий тайёргарлик машқ-ларида шаҳар деворларига ҳужум, қаср (сарой) ва қўрғонларни ўраб олиш (қамал) маз-мун топган. Бунинг учун сунъий жойлар тайёрланган.
Спорт турлари орасида қиличбозлик, отда юриш, кураш, найза улоқтириш,  узун-ликка сакраш, камондан ўқ отиш, сузиш каби машғулотлар ўрин эгаллаган.
Найзабозликни ўргатишда шу соҳадаги мутахассис ўқитувчиларни (фейхтмейс-терлар) таклиф этишган. Бошқа турларда ҳам бу усуллар қўлланилган. Рицарларнинг кўнгил очиш машғулотлари асосан ов қилиш, яъни бургут (лочин) билан тутиш, ит би-лан, отда ва пиёда юриш билан жониворларни қувиб тутишган. 
Рицарларнинг ҳарбий-жисмоний тайёргарлигини синовдан ўтказиш учун “рицар-лар турнири”ни (мусобақа) ўтказишган. Бу ҳақда VI-асрда Франциядаги фаолиятлар, тадбирлар гувоҳлик беради. Турнирлар оммавий тусда ва якка тартибда (олишув, бел-лашув) ўтказилган. Турнирларни ташкил қилиш асосан оилада ўғил туғилиши, жангда-ги ғалаба, рицарнинг уйланиши, йирик феодалнинг туғилган куни ва б.қ сабаблар би-лан боғлиқ бўлган. 
Якка беллашувда рицарлар “қиролга ҳаёт бахш, аёлга қалб ва ўзига шон-шуҳрат” келтириш учун қасамёд қилишган. Турнирларнинг кўпроқ ривожланиши XIII-асрга тўғри келади, яъни кресть (хоч) юриши билан бевосита боғлиқдир. Бундай йирик турнирлар Германия, Англия, Франция, Испанияда кўпроқ ташкил этилган. Сўнгги турнирлар XV-аср охирларида Германияда, XVI-аср бошларида Францияда ўтказилган. Бу даврда феодал муносабатлар кескин ўзгаради ва рицарлик тизими сусайиб боради, яъни янги буржуазия муносабатлар юзага келади. Бу ўз навбатида ўқ отар қуроллар-нинг (порох) кашф этилиши туфайли жисмоний тарбияга эҳтиёж йўқлигини келтириб чиқаради.
Деҳқонларнинг ер мулки ва касбдорларнинг ўз-шахсий мулки бўлиши ёлланма ишчиларнинг кўпайишини таъминлади. Лекин улар қулдорлар каби эзиш, жабр дийда келтирмас эди. Феодаллар ва дин пешволари жисмоний машқлар ва халқ ўйинларига қарши эди. Бунинг негизида  асосан деҳқонлар ва шаҳар ҳунармандларининг қўзғолон кўтармаслиги, жисмоний ва ҳарбий кучга эга бўлмасликлари кўзда тутилган, улардан қўрққан, ҳайиққан. Шунга қарамасдан халқ қадимги ўйинлар ва жисмоний машқлар билан шуғулланиш анъанавий байрам ва маросимларда  уларни қўллашни маълум да-ражада давом эттирган.
XIV-арсда Швейцарияда 16-18 ёшдаги ўсмирлар ўртасида югуриш, сакраш, ку-раш, найза улоқтириш, таёқларда қиличбозлик каби турлар бўйича ташкилий шаклда ўтказилган.
Чех деҳқонлари ва ҳунармандлари XV-асрда Рим-католик дини ва феодалларига қарши ғалаён ва қўзғалонларида  жисмоний машқлардан ҳарбий мақсадга самарали фойдаланганлар.
Ўрта асрда шаҳарларнинг кўпайиши (XI-XIV асрлар) натижасида халқ жисмоний маданиятининг янги шакллари ривожланишига олиб келади. Шаҳар ҳунармандлари, меҳнаткашлари шаҳарни ҳимоя қилиш мақсадида қиличбозлик ва ўқ отиш “Биро-дарлик” (Братство) жамиятини тузганлар. Бундай фаолиятлар Франция, Италия, Германия, Бельгия, Швейцария каби давлатларда намунали бўлган. Шу асосда турли хил ўйинлар ва кўнгил очар тадбирлар ҳам ташкил қилинган. Англиянинг майдонлари ва кенг кўчаларида суль (футболга ўхшаш) оммавий равишда ўтказилиб, тамо-шабинларни жалб этган. Шаҳардаги оммавий байрамларда (гуляния) акробатика, кураш, муштлашиш каби ўйин-машқлар намойиш этилган.
Деҳқонлар орасида кураш, тош отиш (улоқтириш), югуриш, таёқлар билан қиличбозлик, конькида учиш, отда пойга, лапта, тўп билан ўйин, чим хоккей, чанғида юриш каби турлар кенг тарқалган.
Ўрта аср охирларида (XV-XVII) шаҳар буржуйлари кичик доирада ўқ отиш ва қиличбозлик “Биродарлик” (“Братство”) клуби мустаҳкамлана борди. Шаҳардаги бойлар жисмоний машқлар ва ўйинлар ўтказиш учун махсус жойлар (мосламалар) қура бошлади. Бунда асосан теннис, гольф, крикетга катта эътибор берилди.

1.5.2. Осиё, Африка ва Америка минтақаларида 
жисмоний тарбия ва спорт.

Осиё, Америка ва шимолий Африка мамлакатларида қадимги анъаналар узоқ сақланиши бу ҳудудларда феодал тузуми ва жисмоний маданиятнинг секин ривожла-нишига олиб келди. Шундай бўлсада эски анъаналар замирида янги анъаналар пайдо бўла бошлади.
Осиё мамлакатлари. Ўрта асрда қадимги жисмоний маданият тажрибалари Ҳиндистонда кенг тарқалди. Бунда кураш, камондан ўқ отиш, от ўйинларидан фойда-ланилди. Миллий рақслар билан биргаликда Хатха-йог (ҳинд гимнастикаси), яъни гав-данинг ҳаракат меъёрлари, маросим (ритуаль) ўйинлар югуриш ва ўйинларни ўз ичига олган. 
Хитой. Деҳқонларнинг “Сариқ белбоғ” (жёлтые навязка) қўзғалони III-V-асрлар-да давом этиб келган. Бунда қуролсиз машқлар ёрдамида жанг (ҳужум) қилиш авжига чиққан. Чунки ҳукумдорлар аҳолидан қуролларни йиғиб олган ва уларни ишлатиш тақиқланган эди. VI-асрда Хитой гимнастикаси (Ушу) тез ривож топди. Бунда қўл ва оёқ ҳаракатлари билан муштлаш, кафт ва унинг қирралари билан уриш амалга оши-рилган. Мин (подшолик) ҳукумронлик сулоласи (династия) даврида Ушу кенг ривож-ланган. Унда 20 дан ортиқ қуролсиз ва таёқлар билан шуғулланиш қўлланилган. Лекин, ўқ отиш қуролларининг пайдо бўлиши бу турларни анча пасайтирди. Шунга қарамас-дан  Ушу машқлари даволаш мақсадида қўлланилиши давом этган. Хитойда шунингдек от ўйинлари (коннос поло), югуриш ва ҳиндларга мос хатха-йог бўйича мусобақалар ўтказиб турилган. 
Япония. Ўрта асрларда Японияда жисмоний маданиятнинг ривожланиши Саму-райлар институтининг ташкил этилиши билан бевосита боғлиқдир. Самурайлар (қаби-ла, илғор жамият) жисмоний тарбия тизими (бусидо) турли хил курашлар (сумо, жиу-жийсу ва каратэ) бўлимларидан (элементлар), битта ёки иккита қилич (кендо) билан жанг қилиш санъати, найзани ишлата билиш (нагината), пиёда ва отда юрганда камон-дан ўқ отиш, барча анъанавий тадбирлар (ритуальные состязания), тўплар билан турли хил ўйинлар каби мураккаб машқларни ўз ичига олган.
Марказий Америка халқлари. Европаликлар мустамлака қилиб олган даврлар-гача бу минтақада инклар, майя ва ацеклар давлати мавжуд бўлган. XII-XV асрларда бу мамлакатларда маълум даражада жисмоний тарбия тизими мавжуд бўлган. Бунда дав-лат ва оилавий шаклда тарбия бериш амалга оширилган. Ташкил қилинган мактабларда болалар ўйинлар ва бошқа жисмоний машқлар билан шуғулланишган. Камондан ўқ отиш, таёқларни (найза) улоқтириш, қилич ва қалқон билан ишлаш, каратэга ўхшаш кураш каби ҳарбий-жисмоний тайёргарлик амалга оширилган. Инклар ва ацекларда уз-оқ масофаларга югуриш ҳаётий эҳтиёж бўлиб ҳисобланган. Кўпчилик ўйинлар ва ма-шқлар бу халқларнинг диний маросимлари ва урф-одатлари билан боғланган бўлган. Шунингдек қабилалараро ўйинлар, диний байрамлар, тантаналар, атлетик мусобақа-ларни ташкил этишган. Барча жисмоний тарбия тизими абариген халқларининг меҳнат, ҳарбий ва ҳаётий турмушида муҳим ўрин тутган. Европаликларнинг босқинчилик, та-лон-тарожлик, ўлдириш, мажбурлаш каби ҳаракатлари Америка халқларининг жисмо-ний маданият тизими ривожланишига салбий таъсир этган.
Африка минтақасидаги халқлар. Ўрта асрларда Африка халқлари меҳнат, ҳар-бий ишлар ва ижтимоий турмуш орқали жисмоний маданият шакллари белгиланган. Жисмоний тарбия оила, овчилар (уйи)ва қабилалар ва жамиятларнинг худолари уйида берилган. Улар кўпинча мусобақалашиш шаклида амалга  оширилган. Бунда камондан ўқ ва таёқларни мўлжалга отиш (в цель), тик хариларда (столба) вақтга тирмашиб чи-қиш кабилар қўлланилган. Рақслар билан биргаликда ҳарбий машқлар қўшиб ўргатил-ган. Ёшларни ҳарбий тайёргарликка ўргатиш мақсадида оила ва худоларнинг уйларида (қабила, уруғ бошлиқлари) турли хил анъанавий маросимлар, мусобақалар ташкил этилган. Бунда кураш, югуриш, найза ва диск улоқтиришдан кенг фойдаланилган. Ўғил ва қизлардан иборат ёшларни тарбиялаш тизимида анъанавий (ритуаль) рақслар, турли ҳаракатли ўйинлар, акробатик машқлар, тамтам (миллий) садолари остида рақслар асо-сий восита сифатида хизмат қилган. Анъанавий маросимлар курашсиз, чидамлилик, эп-чиллик, жасурлик, рақсдаги гўзаллик каби тадбирларсиз ташкил этилмаган. Бу ўз нав-батида халқларнинг жипслиги, иноқлиги, аҳиллигини таъминлашга хизмат қилган. Чет эл босқинчилари ва мустамлакачилигининг тазйиқи Африка миллий жисмоний мада-нияти анча сусайтиришга сабаб бўлган.

1.5.3. Уйғониш (янгиланиш) даврида жисмоний тарбияда педагогик ғояларнинг ривожланиши.

Феодализм негизида капитаслистик муносабатлар ишлаб чиқариш, савдо, шаҳар-ларнинг ўсиши ва ривожланишига олиб келди. Жўғрофик жиҳатдан кенгайиш ва мар-казий давлатлар вужудга кела бошлади. Ишлаб чиқаришнинг тараққиёти табиий ва пе-дагогик фанларнинг тараққий этишини таъминлади.
Фан ва техника ишлаб чиқаришни кенгайтиришга ёрдам берди. Леонардо да Винчи (1452-1519) қушларни кузатиб, учувчи аппаратнинг тузилиши тўғрисида ўз му-лоҳазаларини билдирди. 
Ғарбий Европа ва Россияда китоб нашр қилиш иши вужудга келди. Кемасозлик тараққий этди. Испанлар, Голландлар ва Инглизлар жанубий ярим шарда кўпгина геог-рафик нашриётлар қилишди. Руслар шимолий муз океанига саёҳат-изланиш (экспеди-ция) уюштирди. Ўқ отар қуролларнинг турлари кўпайди.
Инсон фаолиятини ўрганишга доир табиатшунослик соҳасида кашфиётлар қил-ишди. Леонардо да Винчи одам гавдасининг мутаносиблиги ва унинг ҳаракати меҳани-касини ўрганди. Швецариялик Парацелье (1493-1541) шогирдларини бемор айтган жойларда ўқитди, хирургия ва терапиянинг узвий боғлиқлигини такидлади. Испан ши-фокори қон алмашиши ҳақида баъзи бир мулоҳазаларини баён этди. Инглиз олими Гар-вей (1578-1657) “Юрак ва қон ҳаракати ҳақида” номли китоб ёзди. Д. Бекон (1561-1626) фақат кузатиш ва тажриба (индукция, анализ, таққослаш ва тажриба-синов) чина-кам илмий усулдир деб исбот қилди. 
Буржуазия ва феодал аслзодалар ўзларини ердаги ҳаётдан (нариги дунё эмас) лаззатланиш учун тайёрлашга ҳаракат қилишади.
Буржуазия преологлари (ғоячилар) илоҳий қарашларга қарама-қарши равишда инсон шахсини улуғлади. Қуруқ педагогикага қарши, кишининг фақат ақлинигина эмас, балки танасини ҳам тарбиялашга қаратилган янги педагогикани илгари сурдилар.
Виттарино да Фельтре (1378-1446) Италияда педагогика соҳасида дастлабки гу-манитарлардан бири бўлган. Ҳукмдорлар ва саройдагиларнинг болаларини тарбиялаб мактаб яратган. Бунда ақлий ва жисмоний тарбияга алоҳида эътибор берилиб, ялқов-ларни аёвсиз жазолаганлар. Биттарино болаларни соф ҳавода ўйнатиш, сувда сузиш ва турли жисмоний машқларни бажаришга одатлантирди.
Машҳур Итальян гуманист шифокори Иероним Меркуриалис (1530-1606) гим-настикага доир олтита китоб ёзди. Дастлабки уч китобида жисмоний машқлар тарихи-ни ёритишга ва кейинги уч китобини эса жисмоний машқларнинг даволовчи хусуси-ятларига бағишлади. У куч сарф қилувчи машқларни тўла мақулламади ва асосан даво-ловчи жисмоний машқларни қўллаб қувватлади. 
Француз гуманист ёзувчиси Франсуа Робле (1494-1553) ўз асарларини лотинча эмас, ўз она тилида яратган. Унинг “Гартантюа ва Пантагрюэль” романи халқ орасида севиб ўқилган. Унда дунёни илмий англаш ғояси олға сурилган. Унинг такидлашича ўғил болаларни илоҳий китобларни ўқиши бемаънилик, ундан кўра умуман ўқимагани мақул, деган мулоҳазалари, ўқувчиларни эркин фикрлаш ва эркин ҳаракат қилиш ло-зимлигини билдирган.
Робле тарбияда аниқ тартиб (режим), яъни тозалик, овқатланиш ва жисмоний ма-шқлар бажариш бўлишлигини даъват этади. 
Француз Мишель Монтень (1533-1592) кишини ўқитиш ва тарбиялашда улар-нинг қизиқишлари ва қобилиятларини ҳисобга олиш зарурлигини уқтиради. Танани (гавда) тарбиялашда “Жонни, танани эмас, балки одамни тарбиялайдилар”-деган, яъни иккаласини (тан ва рух-жон) қўшиб тарбиялаш керак,-деб қатъий ҳукм қилган. Унинг ғояси шундаки, болани шилқим ва чиройли бўлишга эмас, балки умуман бақувват ва кучли йигит бўлишга ўргатинг, деган эди.
Чехия гуманисти Ян Амос Коменский (1592-1670) кўзга кўринган педагог бўл-ган. Табиат ҳар бир кишига маънавий камолот имкониятларини берган, шу сабабдан умумий таълимнинг зарурлиги мавжуд дейди. У барча жойларда мактаб ташкил қилиш ва уларда барча болаларнинг, яъни бой ёки камбағал, ўғил-қиз бўлишидан қатъий назар ўқитилиши керак, деган ғояни олдинга суради.
Ўрта асрда ўқ отиш қуролларининг кашф этилиши рицарлик тарбия тизимининг барҳам топишида муҳим сабаблардан биридир. Эндиликда шаҳар ва қишлоқ аҳолиси ўртасида жисмоний машқлар, турли хил ўйинлар билан оммавий шуғулланиш вазияти юзага кела бошлади.
Шаҳар ва қишлоқларда ўзларига хос бўлган анъаналар, байрамларда катта зиё-фатлар уюштириш, кураш, муштлашиш ва ҳ.к. машқ-ўйинлар намойиш-кўргазма шак-лида кенг ривожланди.
Шу билан биргаликда шаҳардаги синфий хусусиятга эга бўлган гуруҳлар, ўқиш-лар ўртасида кескин курашлар, норозиликлар кучайди. Дворян бойлар, катта ер эгалари оддий меҳнаткаш ва аҳоли устидан зулм ўтказиш, жанглар кучайиб борган.
Янгидан пайдо бўлаётган капиталистик тузумга қарши илк социал утопистлар вужудга кела бошлади. Улар орасида инглиз Томос Морнинг (1478-1535) алоҳида ўрни бор. У эски феодал ва янги капиталистик тузумларни бутунлай рад этди. Шу сабабдан яхши давлат тузилиши ва янги орол ҳақидаги қизиқарли “Утопия” (орзу маъносида) китоби эътиборга лойиқдир. Унинг “Утопия”сида қатъий кун тартиби (режим) ўрнати-либ, унда ишлаш-2 соат, тушки нонушта ва дам олиш-2 соат, ишлаш-3 соат кечки овқат ва кўнгил очиш ўйинлар-3 соат, ухлаш-8 соат белгиланган.
Болалар муқаддас тарбиячилар раҳбарлигида ақлий таълим, меҳнат таълими, ах-лоқий ва жисмоний тарбия курсларини ўтар эди.
Утопистлар кўнгил очиш соатларида сувда сузиш, ҳар хил ўйинлар, отда юриш ва югуриш билан шуғулланганлар. Байрамларда иккинчи қисмда тўла жисмоний ва ҳарбий машқлар намойиш этилган.
Мор утопистларнинг ҳарбий-жисмоний машқларига катта эътибор бериб, қурол-лар билан сувда сузиш, ўқ отиш, болта ва б.қ. мосламаларни жангда ишлата билиш, бу билан қилиш ва қўшниларни душман хужумларидан сақлашда зарурлигини уқтиради. Бундай ғоялар ва амалий фаолиятларни давлат томонидан маққулланган ва уларга амал қилинган.
Италиялик Томмазо Кампанелла (1568-1639-йиллар ) бойлар ва камбағалларнинг бўлмаслиги ҳақида қайғуради. У “Қуёш шаҳри” номли китобини саёҳатчи тилидан ёзиб, ажойиб фикрларни билдиради. Яъни “Қуёш шаҳри”да бой ҳам, камбағал ҳам бўлмайди “Жамоа-барча кишиларни айни бир вақтда бой ва шу билан бирга камбағал қилади, ҳамма нарсаси бўлгани учун бой бўлади, ҳечқандай мулки бўлмаганлиги учун камбағал бўлади, улар буюмларга эмас, балки буюмлар уларга хизмат қилади”-деган у. “Қуёш шаҳри” оналари болаларни 2 ёшгача эмизишар, кейин уни махсус тарбиячига берган. Бунда сайр, югуриш, турли ўйинлар билан машғул бўлишган. Етти ёшлик бола-ларни гуруҳларга ажратар, бирлари маъруза тингласа, бошқалари жисмоний тарбия билан шуғулланган.
Қизлар 19 ва йигитлар 21 ёшгача турмуш қуриш маън этилган. Бу ҳолат 27 ёшга-ча давом этиб, бундан кейин турмуш қурмаганларни қоралашган. Фоҳишалик қилган-ларни аввало қаттиқ жазолаганлар (бўйнига бошбалдоқ осган), қайта такрорланса ўлимга маҳкум қилишган.
Кампанелла “Қуёш шаҳри” аҳолисининг (солярийлар) ҳақ-ҳуқуқи, билими, меҳ-нати, дам олиши ва ижтимоий турмуш шароитларида тенгсизлик бўлишга эришганлиги асосида, келажак авлоднинг шу тарзда ҳаёт кечиришларини орзу (утопия) қилганлиги билан жаҳон халқлари  эътиборига сазовордир.
Такидлаш лозимки, XVI-асрда Европада капиталистик тузуми ривожланиши дав-рида жисмоний тарбия ва спорт педагогика назариясидан анча орқада эди. Бу даврда черковларда ислоҳотлар бошланади. Яъни христианликда янги протитантлик йўналиш пайдо бўлди. Черковдошларнинг жисмоний тарбияга муносабати ўзгарди. Яъни ёшлар-ни жисмонан соғлом қилиб тарбиялаш ва уларни турли хил бемазагарчиликлардан озод қилишди. Жисмоний тарбия, машқлар ва ўйинлардан фойдаланишнинг ижобий томон-ларини тан олишди.
Шахсга (кулот) сиғинишни тарбияловчилар (католик, протестант ва ҳ.к) ёшларга ўз таъсирини ўтказиш йўлида жисмоний тарбия ва спортдан кенг фойдаланишга ўтади. 

1.5.4. Унутилган олимпия анъаналарининг қайта тикланиши.

Инсониятнинг ирода, ақл ва жисмини (танаси) тарбиялашда хизмат этувчи қа-димги олимпия байрамларини қайта тиклаш ғоялари янгиланиш (уйғониш-возрож-дение) даврига келиб пайдо бўла бошлади. Унинг илк ижодкорларидан бири италиялик давлат арбоби Маттео Польмиера (1406-1476) ҳисобланади. У ўзининг “Фуқаролик ҳа-ёти ҳақида” номли китобида антик олимпия ўйинларининг ёшларни жисмоний тарбия-лашдаги моҳиятларини очиб беради. Шунингдек “Ҳаёт дўллари” (“Грож жизни”) кито-бида ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш, жамиятга хизмат қилиш эҳтиёжи сез-дириш инсонларнинг маънавий меъёрларини таркиб топтиришнинг асосий жонлигини эътироф этган.
Қадимги (антик) олимпия ўйинларидан ибрат олишни Ян Амос Коменский, Жак Исак Руссо, Фридрих Шиллер, Михаил Ломонов, Исроним Меркуриалис ва б.қ дониш-мандлар ҳам тавсия этишган.
Баъзи бир давлатларда қадимги олимпия ўйинларини ўтказиш амалий жиҳатдан кучга кирган. Бундай ўйинлар фақат бир давлат миқёсидагина ўтказилганлиги кўзга ташланади. Бу йўлда биринчилардан бўлиб  Роберт Довер (Англия) ҳисобланади. 1604 йилда у ёшлар орасида олимпия ўйинларига ўхшаш мусобақа ўтказишга мувоффақ бў-лади. Бу тарихда “Готеволд ўйинлари” (жойни номи асосида) номи билан тилга олина-ди. Готеволд тепаликларида ўтказилган мусобақалар дастурида Рапирадь, сабля, шпат-рдо, қиличбозлик, кураш, футбол (суль) ўйини, молот улоқтириш, отда пойга, югуриш, шоҳмот ва бошқа ўйинлар бўлган. Уильям Шекспир “Виндзозених кумушках” асарида “Готеволд тепаликларидаги олимпия ўйинлари” деб уни тилга олади. 
Капитан Роберт Довернинг ўйинлари ўттиз йилдан ортиқ давр ичида ўтказиб бо-рилди. Унинг 1641- йилда вафот этиши билан унинг ўйинлари ҳам тўхтаб қолди.
Антик Олимпия ўйинлари тимсолидаги мусобақалар кейинчалик Германия, Швеция, АҚШ, Канада, Греция каби давлатларда ҳам ўтказилган. Ҳарбир мамлакат-нинг имконият доираси ва ўзларига хос хусусиятлари асосида ўйинлар ҳам турлича тус олган. М: 1845-йилда Канадада “Монреаль олимпия ўйинлари” номи билан ўтказилган.
Шу тариқа жаҳонда олимпия ўйинларини халқаро миқёсда ўтказишга аста секин замин тайёрланган. У XIX- асрнинг охирида тўла амалга оширилди.
Хулоса қилиб айтганда ўрта асрлар жараёнида жисмоний маданият янги шакллар ва мазмунларга эга бўлган холда, уларнинг деярлик барча воситалари қадимги аждод-лар жисмоний маданияти негизида ривож топди. Уларни такомиллаштиришда ҳарбий-жисмоний тайёргарлик тадбирлари, ёшларни ҳар томонлама тарбиялаш мақсадида ташкил этилган риқорлик мактаблар ва бошқа турдаги ўқув муассасаларининг ўрни ғо-ят каттадир.
Феодалистик тузумнинг ривожланиши шаҳар ва қишлоқларнинг аҳолиси ўртаси-да турли анъаналар, маросимлар ўтказиш, уларда кураш, бокс, қиличбозлик, камондан ўқ отиш, отларда пойга ва бошқа турли-туман ўйинлардан кенг фойдаланганлар. 
Феодал тузумнинг емирилиши ва капиталистик тузумнинг илк нишонлари вуж-удга келиши Европа мамлакатларида ижтимоий турмуш маданиятнинг ўсиши, камба-ғалларнинг янада қашшоқланишига олиб келган. Натижада уруш ва жанглар кўпайиб, аслзодалар, бойлар ўқ отар қуроллардан фойдаланганлар. Деҳқонлар таёқ, болта, ўроқ ва бошқа қуроллардан фойдаланган холда, уларни оилада ва жамоа бўлиб биргалашиб ёшларга ўргатганлар. Шу тариқа жисмоний тарбия ва спорт замон руҳи билан боғлан-ган ҳолда давом этади. 
XV-XVII-асрларда Европа мамлакатларида ёшларни жисмоний ва ақлий жиҳат-дан тарбиялашга доир гуманистлар ва утопистлар томонидан янги ғоялар олға сурила-ди. Шу асосда тиббиёт, педагогика ва бошқа фанлар ривожланади.
Санъат, қурилиш, техника ва бошқа соҳалардаги кашфиётлар давлатларнинг иқ-тисодий-маданий жиҳатдан ривожланишига сабаб бўлади.
Фан, маданият ва таълим-тарбиянинг янги йўналишлари негизида антик олимпия ўйинларини қайта тиклашга уринишлар бўлади. Натижада Швеция, Англия, Канада ва бошқа бир қатор давлатларда қадимги Олимпия ўйинларига қиёслаб, ўзларининг ўйин-ларини ўтказишга муваффақ бўлади. Лекин иқтисодиёт, ташкилотчилик, диний ҳукум-ронлик ва жамият тузуми бундай тадбирларни мунтазам ўтказиб бериш, уларни хал-қаро миқёсда ташкил қилишга ҳечбир давлат қодир эмас эди. 

Ўз-ўзини назорат қилиш бўйича саволлар.

1. Ўрта асрларда жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиш хусусиятлари
     нималардан иборат? 
2. Риқорлик тизими ва ундаги турнирлардан қандай мақсад қўйилган?
3. Европа мамлакатларида қиличбозлик ва ўқ отиш жамиятларининг қандай роли
    бўлган?
4. Ўрта асрда бошқа мамлакатларда жисмоний маданият қай даражада мавжуд
    бўлган?
5. Гуманистлар ва сециал-Утопийларнинг жисмоний тарбия ҳақида мулоҳазалари 
    нималардан иборат бўлган?
6. Антик олимпия ўйинларини қайта тиклаш қачон ва қайси давлатларда амалга
    оширилган?
7. Ўрта асрларда ўтказилган байрамлар ва анъанавий маросимларда қандай янги турлар (жисмоний машқлар ўйинлар) юзага келган.

2. Янги даврда жисмоний маданият ва спорт. 
 2.1. Янги даврнинг бошланиши жараёнларида жисмоний 
маданият ва спорт.

Жаҳон халқлари тарихида ва уни ўрганишда XVIII-асрдан ХХ-аср бошларигача бўлган даврни янги давр деб юритилади. Чунки бу даврлар орасида ижтимоий-турмуш маданиятни яхшилаш мақсадида турли хил воқеликлар, курашлар ва катта инқилоблар ўтказилди. Бунда энг муҳим ва асосий воқелик шундаки, феодал зулмига барҳам бе-рилиб капитализмни ўрнатишга муваффақ бўлинди. XVII-XIX-асрлардаги буржуа ин-қилоблари натижасида Европа ва Америка мамлакатларида ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш, уларни ривожлантиришга эришилди. Бу жараёнлар ҳарбий ишлар, маданият, фан ва санъатни тубдан яхшилаш, янгича такомиллаштиришга олиб келди. Шулар қа-торида жисмоний маданият ва спортнинг ҳам ривожланишига ижобий таъсир ўтказди.
Янги тарихий даврда жамият ҳарбий ва сиёсий ҳукумронликни мустаҳкамлашга қодир бўлган кишиларга муҳтож эди. кучли, талабчан ва тадбирли шахсларга талаб кучайди. Бу жараёнларни ҳал этишда кишиларни тарбиялаш учун ўз даврига хос бўл-ган янги воситалар, шакллар ва услубларга, шунингдек жисмоний тарбияга ҳам алоҳи-да эътибор кучайтирилди. Шу тариқа жисмоний тарбия ва унинг муҳим воситалари давлатни идора қилувчи шахсларнинг зарурий фаолиятларига айланди.
Такидлаш лозимки жисмоний тарбия кейинчалик спорт турлари инсоният тари-хида янги даврни бошдан кечирди. Бу эса аста-секин халқ орасида оммавий тус олиб, анъанавий тадбирлар ўтказишга асос солинди.

2.2. Жисмоний тарбия ва спорт бўйича илмий-педагогик асосларининг ўрнатилиши ва ривожланиши.

XVII-XIX-асрлардаги буржуа революцияси (инқилоби) феодал тузумининг асо-сини бузиб (янчиб) ташлади ва капитализмнинг ғалабаси ва ўрнатилишини таъмин-лади. Бу даврда табиатшуносликка доир жуда кўп илмий кашфиётлар юзага келди. Бунда моддий дунёнинг барқарорлиги ва ғайри табиий кучларнинг йўқлиги ҳақидаги фикрларга олиб келди.Одамнинг ақли, иродаси ва жисмоний фазилатларининг намоён бўлишида тарбия натижаси кўрина бошлади. Бу ҳол аҳолининг педагогикага бўлган қизиқишининг ортишига ва жисмоний тарбия назарий асосларининг амалда бажарили-шига сабаб бўлди. Жон Локк (Англия), Жан –Жак Руссо (Франция), Ногани ------------ (Швейцария)нинг педагогик қарашлари ҳамда XVIII-асрнинг охиридаги немис филант-ропинларининг педагогик тажрибаси жисмоний тарбиянинг буржуа назарияси ва ама-лиётининг тараққий қилишига катта таъсир этди.
Жон Локк (1632-1704-йиллар) инглиз буржуа инқилоби даврининг кўзга кўрин-ган файласуфи педагоги бўлган. Ўша вақтларда инглиз буржуазияси ўз мустамлака-чилик ҳукумронлигини кенгайтириб борар ва метрополиялардаги сиёсий ҳокимият учун курашар эди. инглиз буржуазиясига фақат ўз метрополияларидагина эмас, балки чет мамлакатларда ҳам фаол ҳаракат қилишга қодир бўлган, ўз молларини (товар) зўр-лик билан ўтказа оладиган, зарур бўлганда эса, кам тараққий этган мамлакат халқ-ларини бостиришга ва ўзига бўйсундиришга қодир бўлган кишилардан иборат эди.
Локк фалсафа ва педагогикада инглиз буржуазияси ва унга қўшилган дворян-ларнинг манфаатини ифода қилди. У кишининг ички ва ташқи тажрибасини билиш манбаи деб ҳисоблади. Ташқи тажриба бевосита мавжуд бўлган ташқи моддий дунё эканлиги, у киши томонидан сезги аъзолари (тасаввури) орқали идрок қилинади, ички тажриба эса инсон қалбининг фаолияти (рефлекси) деб фикр юритди. “Бу икки манбаъ, яъни ташқи моддий нарсалар сезги объекти сифатида ягона моҳиятдан бошланади”,-деб эътироф этган Локк. Сезиш аъзоларини (сезиш, ҳид билиш, қўриш, эшитиш) тако-миллаштириш, ҳаракат аъзоларини (қўл, оёқ)ни ўстириш, танани чиниқтириш, фойдали амалий кўникмалар (сузиш, отда юриш, эшкак эшиш, қиличбозлик, ўқ отиш) ҳосил қи-лиш, жисмоний кучларни юқори даражада ишга солиш учун ирода кучи ва қобилиятни камол топтириш зарурлигини ишончли далиллар билан исботлаб берган. Бу ғоялар ўз даврининг инглиз мактабларидаги жисмоний тарбияга кучли таъсир этган.
XVIII-асрдаги француз маърифатчилари Дидро, Галь Веций, Гольбах, Руссо ва бошқа инсон шахсининг таркиб топишида ташқи муҳитнинг ҳал қилувчи роли тўғри-сидаги таълимотни тараққий эттиришди.
Жан-Жак Руссо (1712-1778) хусусий мулкни кишилар тенгсизлигини асосий са-баби деб ҳисоблади. Шу сабабдан бу соҳада мулкчиликни чеклаш тарафдори эди. Уни-нг “Эмиль ёки тарбия” китобида кишини табиатга мувофиқ равишда индивидуал тар-биялаш ғоясини олға суради. Бу француз буржуазияси хоҳишига мувофиқ келар эди. 
Руссонинг фикрига, инсон эркин бўлиб туғилади, лекин у йўргакдалик чоғидаёқ, дастлаб ўз одатларининг қулига, сўнгра эса жамият қулига айланади. Ҳеч қандай одат-ларга эга бўлмаслик энг яхши одатдир. “Тана жондан  илгари туғилади, шуниг учун да-стлаб тана тўғрисида ғамхўрлик қилиш керак” бу ҳар иккала жинс учун ҳам умумий бўлган тартибдир;-дейди у.
Руссо жисмоний тарбияни “Табиий озод” инсонни таркиб топтиришнинг асоси, деб ҳисоблади. Бунда ақлий ва меҳнат тарбиясини қўшиб олиб бориш зарурлигини уқ-тиради. У кенг халқ оммасини эмас, балки майда буржуаларнинг тарбияси тўғрисида ғамхўрлик қилди.
Швецариялик буюк педагог-демократ Иогана Пееталоққи (1746-1827) халқ ма-орифи ғоясини қувватлади.Деҳқонларга вужудга келган капиталистик фабрикалардаги меҳнатга мослаштириш йўлида ёрдам берди. Пееталоққи тарбия асосини одамнинг табиий қобилиятларини ўстиришдан, тарбия мақсадини одамнинг маънавий қиёфасини таркиб топтиришдан иборат, деб билди. Унинг фикрича тана ҳаракат фаолияти, ҳара-катларда намоён бўлади, ҳаракатлар эса бўғинлар тузилиши ва ҳаракатчанглигига боғ-лиқдир. У бўғинлар учун гимнастика элементларини ишлаб чиқди. Бунда барча ҳара-катлар ўз мазмунини топган эди. 
Пееталоққи элементар гимнастикани ўзига хос “Меҳнат малакалари алифбоси” деб ҳисоблади, яъни кўтариш, ирғитиш ёки улоқтириш, айлантириш, уриш ва ҳакозо қилишга ўргатиш билан тўлдирди.
XVIII-асрнинг 70-80-йилларида янги йўналишдаги мактаблар Герман давлатла-рида пайдо бўлди. Булар филантропинларнинг (инсонпарвар) мактаблари эди. ўқувчи-лар академистлар, педагогистлар ва фабулянтлар каби гуруҳларга бўлинган. Акаде-мистлар-аслзодалар, педагогистлар-амалдорлар, фабулянтлар меҳнаткашларнинг фар-зандлари бўлган. Бундай тартиб филонтропинларнинг феодал табақачилик тартибла-рига қарши эмаслигидан далолат берар эди.
Флантропинлардаги гимнастиканинг машҳур раҳбарлари Фит (1763-1836) ва Гутс-Муте (1759-1839) кабилар эди. Фит “Жисмоний тарбия энциклопедияси тажриба-лари” номли уч томлик китоб ёзди. Китобларда жисмоний тарбиянинг қадимги ва ўрта даврлардаги тарихи, уларнинг тарбиявий моҳиятлари акс эттирилди.
Гуте-Муте “Ёшлар учун гимнастика” китобини ёзди (1713). Бу китобдан Европа давлатларида кенг фойдаландилар. Чунки, муаллиф китобида жисмоний тарбиянинг назарий ва амалий жиҳатлари, айниқса машқларнинг жонли тасвири ва уларни қўл-ланиш усуллари билан қўшиб берган эди. унинг тасвирлаган гимнастика машқлари орасида кураш, югуриш, сакраш, улоқтириш, ирғитиш, сузиш, арқон, шоти, лангарчўп (шест) ва дарахтларга осилиб-тирмашиб чиқишга доир ҳамда қўл меҳнати, ўйинлар ўрин эгаллаган.
Жисмоний тарбиянинг педагогик назарияси бу даврларда турли хилда мавжуд бўлган. Инглиз файласуфи ва социологи Герберт Сненсер (1820-1903) жисмоний тарбия, ақлий тарбия ва аҳлоқ тарбиясини қўшиб олиб боришни қувватлади. Шунингдек немис файласуфи Фридрих Ницил (1844-1900-йиллар) ва бошқа спорт-гимнастика ҳаракатини янги даврда кенг ёйишга хизмат қилди.
Француз педагоги Жорж Демени (1850-1917) фицналогия ва жисмоний машқлар бўйича мутахассис эди. унинг “Жисмоний тарбиянинг илмий асослари” (1903), “Ёшлар жисмоний тарбияси” (1917) каби китобларни ёзди. У 1880 йилда Парижда “Муқобил гимнастика” клубини ташкил этди. У шведлар, немислар ва бошқа давлатлардаги гим-настика тизимини изчил равишда ўрганди ва танқид қилди. У умумривожлантирувчи табиий машқларни (юриш, югуриш, сакрашлар, юк кўтариш, осилиш, улоқтириш, ҳи-моя ва ҳужум машқлари, қўл, оёқ, гавда машқлари ва ҳокозо) бажаришга асос солди. У болаларга, ёшлар ва хотин-қизлар гимнастика тизимини ишлаб чиқди. Бу билан гавда ҳаракатларини физиологик асосларга мослаштириш зарурлигини такидлади.

2.3. Гимнастика тизимлари.

XIX-асрда иқтисод, сиёсат, фан ва техниканинг ривожланиши натижасида жис-моний маданият ҳам ривож топди. Айниқса ҳарбий тайёргарликда жисмоний тарбия воситалари мақсадли равишда қўлланила бошлади. Айниқса, шведлар, немислар ва французларнинг ўзларига хос гимнастика тизимлари ривож топди. Гимнастика тизи-мида оддий машқларгина эмас, енгил атлетика, кураш, сузиш, бокс қиличбозлик, ҳар-бий қуроллардан отиш ва б.қ кўп машқлар асос қилиб олинди. Бундай тизимларни иш-лаб чиқиш ва амалда қўллашда мутахассислар пайдо бўла бошлади. 
1810-йилда Берлинда “Пееталоққи дўстлари жамияти” қошида биринчи гимнас-тика тўгараги ташкил топди. Ёшлар ҳаракатига Фридрих Ян (1778-1852) бошчилик қилди. 1811-йилда Берлин яқинидаги майдонда ўйинлар ташкил қилди. Бу жойда гим-настика асбоб-ускуналарини ўрнатди. 1812-йил баҳорида ўқувчилар сони 500 кишига етади.Уларнинг машғулотида гимнастика ва ҳарбий саёҳат машқлари бажарилган. 
Ян “гимнастика” сўзини “турнкунст” (эпчиллик санъати), шуғуланувчиларни эса турнерлар деб атади. Кейинги йилларда турнерлар ҳаракати анча сусайган. Фақат 1862- йилда барча турнерларнинг жамиятлари умум германия гимнастика иттифоқига (Дойге Турнер шарт) бирлашди. Уларнинг гимнастика тизимида машқларни ўргатиш усулла-ри, машқлар классификацияси (бўлиниши), анатомик-фуналогик хусусиятлар, юклаш ва меъёрлар бўйича ягона талаб ва назария йўқ эди. Адольф Шписс (1810-1853) мактаб-даги гимнастика дарсларининг тузилишини ишлаб чиқди. Унинг таълимоти немис гим-настика тизимини тўлдирди ва ХХ-асргача давом этди.
Швеция гимнастика тизими. Пер Линг (1776-1839) ўз ҳукуматининг таклифига кўра Герман давлатлари ва Данияда жисмоний тарбиянинг аҳволи билан танишди. У 1813-йилда Стокгольмда гимнастика институтини ташкил этди. Гимнастиканинг тўрт турини, ҳарбий гимнастика, педагогик гимнастика, шифобахш гимнастика ва эстетик гимнастикани алоҳида ажратди. Бу турли мактабларда ҳам ўқитила бошлади. Пер Ли-нгнинг ўғли Ялмар Ант (1820-1886) бошчилигида гимнастика асбоблари такомиллаш-тирилди, яъни гимнастика деворчаси, ўтирғич, хари (бревно), лангар чўплар (шест), нарвонлар, арқонлар, конь ва ҳакозолар янги усулда яратилди. Дарслар кўп қисмли (12-18) мазмундан иборат бўлган. Шу сабабдан уни кейинги мутахассислар,  назоратчилар танқид остига олишган.
Такидлаш лозимки, шведларнинг гимнастика тизими кўпгина Европа мамлакат-лари, хатто Америкада ҳам кенг қўлланилган.
Француз гимнастика тизими. Франциядаги инқилобий озодлик урушлар ёш-ларни ҳарбий ишга оммавий равишда қизиқиш ва ёшлар камандаларини вужудга кели-шига (1791-йилда) имкон берди. Напалеон даврида ёшлар командалари мактаб баталь-онларига айлантирилиб, ҳукумат томонидан қувватланган.
Мамлакатда гимнастикани шаарий қилиш полковник Франциско Аморос (1770-1848) га юклатилди. У 1819-йилда Нермал фуқаро ва ҳарбий гимнастика мактабини ташкил қилди. Унинг “Жисмоний, гимнастик ва аҳлоқий тарбияга доир қўлланма” (1830) китоби барча мактабларга жорий этилди.
Дворянлар доирасида қиличбозлик кенг ривожланди. XIX-аср ўрталарида вело-сипед спорти, гольф, крикет, ланд-теннис, ов, камондан, пистолет ва милтиқдан ўқ от-иш турларига эътибор кучайди.
“Сокол” гимнастика тизими. Чехияда, сўнгра эса Австро-Венгриянинг  словян халқлари ўртасида XIX-асрнинг 60-йилларида “Сокол” (лочин) гимнастика ҳаракати вужудга келди. Чех буржуазияси Немис буржуазияси томонидан сиқиб қўйилиши саба-бли ўзларининг миллий озодлигига интилиб, “Сокол” ҳаракатини яратди. Бу ёшлар-нинг “Сокол” жамиятини тузишга асос солди. 1871-йилда Чехияда 130 та “Сокол” жа-мияти мавжуд бўлган. Жамиятда чех буржуазияси жисмоний тарбиясининг миллий ти-зими таркиб топиб, айрим жиҳатлари немис гимнастикасига ўхшаган. Тизимда машқ-ларнинг гавдага таъсири эмас, балки бажариладиган ҳаракатларга кўпроқ эътибор бе-рилган. Кейинчалик гимнастика машқларининг одам соғлигига ва унинг иродасига бўлган таъсирини эътироф этиб, китоблар ёзишган. Лекин, уларда ўқитиш усуллари ўз ифодасини топмади. Шундай бўлсада бу немислар гимнастикасига  нисбатан анча бой ва услубий жиҳатдан анча мукаммал бўлган. Эътиборли томони шундаки, ўқитувчилар баъзи машқларни ўн маротабалаб такрорлаш ўрнига мураккаб машқлар мажмуини (комплекси) бажартириш йўлига ўтади.
Чехлар саф машқларининг бажарилиши ва кийимларга жуда катта эътибор бе-ришган. Гавда ва оёқларнинг нозик, аниқ ва ташқи кўринишдан гўзал ҳолатларигина амалда қўлланилган. Гимнастикани жуда ҳам зийнатли қилиш учун ҳар хил буюм-лардан: таёқлар, шарфлар, қадимий қурол турлари (найзалар, қалқонлар, гурзилар) ва ҳакозолардан фойдаланишган. 
Турник, қўш чўплар (брусья), коньда бажариладиган машқлар, шунингдек эркин машқлар мусиқа жўрлигида бажарилиб, турли буюмлар ёрдамида ижро этиладиган ма-шқлар, пирамидалар, акробатика машқлари синчиклаб ишлаб чиқилган. Уларни қуйи-даги тўрт гуруҳга ажратган.
1.	Асбобларсиз бажариладиган машқлар-эркин машқлар ва ҳакозолар.   
2.	Асбобларда бажарадиган машқлар-буюмлар билан ва асбоблар устида бажа-радиган машқлар.
3.	Гуруҳ бўлиб бажариладиган машқлар-пирамидалар, ўйинлар.
4.	Ҳарбий машқлар-қиличбозлик, кураш, муштлашиш (бокс) машқлари.
“Сокол” гимнастикасининг асосий муаллифи, машқларнинг асосий техникалари ва усулларини ишлаб чиққан эстетика профессори Мирослов Тирш (1832-1884) эди.
Шундай қилиб янги даврда гимнастиканинг педагогик, услубий ва ташкилий асослари юзага келди ва ўз ривожини топди. 

2.4. Спорт-ўйин тизимлари.

Спорт-ўйинлар тизими гимнастика тизими қаторида жаҳондаги жуда кўп мамла-катларда ташкил топди. Уларнинг ташкилий ва услубий шакллари ўзига хос тамойил-ларда таркиб топди. Унинг асосида мусобақа ва яхши натижаларга эришиш кўзда тут-ган машқлар ифодаланган эди. турли мамлакатларнинг турмуш шароитида учрайдиган хилма-хил машқлар ва ўйинлар амалий жиҳатдан мазмун топган эди. Шаҳар ва қиш-лоқларнинг байрамларида курашчилар, муштлашувчилар,акробатлар, қиличбозлар, юг-уриш ва сакрашни севувчилар, юкларни ирғитиш ва кўтариш каби турлар намойиш қилинган. Шимолий мамлакатларда чанғида ва конькида учиш одат бўлган.
Шаҳар ва қишлоқларнинг атоқли кишилари орасида отда юриш, қиличбозлик, гольф ўйини, крикет, камон ва пистолетдан ўқ отиш, турли хил овлар анча ривожлан-ган. Шу даврда профессионал курашчилар, боксчилар, гир (тош) кўтарувчилар, акро-батларнинг учрашувлари, баҳслари бошланган. Кўпгина давлатларда ўқув юртлари (мактаблар, коллежлар, университетлар) ташкил қилиниб, уларда академик спорт ва спорт ўйинларини ривожлантиришга раҳнамолик кучайган эди. 
Буюкбританияда спорт-ўйини тизими. XVII-аср ўрталаридаги буржуа инқило-би натижасида мамлакатда иқтисодий, сиёсий ва маданий ривожланиш юзага келиб, йирик капиталистик мамлакатга айланди. Шу тариқа Буюкбританияда бошқа мамла-катларга нисбатан аввалроқ буржуа спорт-ўйин тизими шаклланди. Мамлакат оролларда жойлашганлиги туфайли оммавий ҳарбий тайёргарликлар қилмади. Феодал тузумни бекор қилиб, бошқа мамлакатларни босиб олиш, мустамлакачилик йўли билан ўз бойлигини оширди ва давлатни мустаҳкамлади. Бунда улкан денгиз флоти ва ҳаракатчан экспедиция бўлимлари (отрядлар) муҳим роль ўйнади. Улар коллежлар, университетлар ва ҳарбий ўқув юртларини битирганлар. Ҳарбий-жисмоний тайёргарликда спорт турлари ва ўйинлари катта хизмат вазифасини ўтаган.
Буюкбританияда спорт-ўйинлар тизимини ташкил қилувчиларнинг илк асосчиси Регби шаҳридаги коллеж директори, педагог Томас Арнольд (1795-1842) ҳисобланади. У ўз фаолиятида ўқувчиларнинг ҳаваскорлик ва фаоллигини ривожлантирувчи, шу асо-сда қийин шароитларда тезда мўлжаллай олиш, қўрқмасликни ҳал қилиш каби жара-ёнларга катта эътибор берди. Бунга эришиш учун эса енгил атлетика, бокс, эшкак эш-иш, сузиш, регби, футбол, крикет билан шуғулланишдир,-деди. Унинг таълимоти ва тузган тизими мамлакатдан ва чет эллардаги ўқув юртларида кенг қўлланилади. 
АҚШ да спорт ва ўйинлар. Спорт-ўйин тизими АҚШ да кенг тадбиқ қилина бошлайди. Песталоцци (XIX-асрнинг 20-30 йиллари) таълимотининг ёйилиши сабабли мамлакатнинг турли ўқув юртлари, университетларида жисмоний тарбия ўқитила бош-лади. Шу даврнинг 50-70-йилларида баъзи спорт клублари ташкил этилиб, мусобақалар ўтказилади.
АҚШ нинг миллий аҳолиси-ҳиндулар орасида турли хил ўйинлар давом этган. Улар қиличбозлик, камондан ўқ отиш, найза улоқтириш, катта масофаларга югуриш, сакрашлар, кураш ва бошқа машқлар билан доимий шуғулланганлар. Шунингдек Евро-падан, айниқса Англиядан ўтган спорт-ўйинлари АҚШ да кенг тарқалади.
Аристократларнинг ўз вазиятларини мустаҳкамлаб олиш натижалари буржуазия-                                   нинг доираларида спорт манфаат келтирувчи омил бўлиб қолди. Улар халқдан ажралиб туриш мақсадида спорт ишқибозларининг уставини ишлаб чиқади. (Буюкбритания 1864). Бунда оддий меҳнаткашларнинг мусобақаларда қатнашиш мумкин эмаслиги кўрсатилган. Фақат XIX-аср охирларида инқилобларнинг кучайиши сабабли, ёшлар сп-орт мусобақаларида чекланган холда қатнашиш имкониятига эга бўлдилар. (Буюкбри-тания, Франция, Германия ва бошқалар).
Янги тарих мобайнида бир қатор йирик мамлакатларда гимнастика, спорт, ўйин-ларнинг кўпгина турлари шаклланди ва ривож топди. Бу объектив ва жамият тараққиё-ти қонуниятининг маҳсули эди.
Ҳарбий, скаут ва бошқа ташкилотларда спорт. XIX-аср охири ва ХХ-аср бо-шида спорт-гимнастика ҳаракати ривожланишида ҳарбий фанларнинг такомиллашуви ва ҳарбий хизмат муддатларининг қисқариши муҳим роль ўйнади. Кўпгина мамлакат-ларда ҳарбий хизмат муддати 4-6 йилга камайтирилди. Бу ўз навбатида хизматдагилар-ни узлуксиз тайёрлаб туриш ва чақириққача бўлган ёшларнинг жисмоний тайёргарли-гини оширишни тақазо этди. Шу сабабдан ҳукумат ҳарбий доиралардагиларнинг талаб-ларига асосан мактаблар, университетлар ва спорт жамиятларида жисмоний тарбияни кучайтиришга қарор қилди. Эски жисмоний тарбия тизимлари ўрнига янги ва такомил-лашган тизимлар ишлаб чиқила бошлади. 
Мактаблар, университетларнинг ўқув дастурларига спорт ва ўйинлар киритилди. Франция, Англия, АҚШ, Швейцария, Бельгия ва бошқа мамлакатларда оммавий мак-таблар қаторида “Янги мактаб”лар юзага келади. Бу мактаблар интернат  хусусиятига ўхшаш бўлиб, қизиқувчиларнинг катта маблағлари ҳисобига сақланган ва ўқитилган. Ўқитиш учун махсус мутахассислар таклиф этилган. Мактаб майдони ва атрофларида спорт ва ўйинлар ташкил қилинган. Уларнинг жойи энг гўзал ва диққатга сазовор жойларда бўлган.
XIX-аср охири ва ХХ-аср бошида Англияда ёшларни тарбиялашда скаут бўлим-ларида (отряд) катта эътибор берилди. Бу бўлим ёшлар ташкилоти ҳисобланган. Скаут оредларнинг асосчиси инглиз ҳарбий генерали Бадэн Пауэлл (1857-1941) эди. 
Буржуазия ёшларга ўз таъсирини ўтказиш мақсадида спорт ривожини рағбатлан-тиришни бошқа ташкилотларга ҳам сингдиради. 
АҚШ да 1870-йилда ёшларнинг христиан ташкилотларида спорт билан шуғул-лантириш ишлари амалга оширилди. Бунда швед ва немис гимнастика тизимининг маз-мунлари ва усулларидан фойдаланилди. Ўргатишда диний ходимлар руҳ (жон), ақл ва тана мажмуидаги тушунчалар асосида спорт ўйинларини қўллайди. АҚШ христиан ёш-лар иттифоқининг ғоялари, иш шакллари ва усуллари Европа мамлакатларига ҳам ёйи-лади.
Ишчи спортининг вужудга келиши ва ривожланиши. Жисмоний тарбия иш-ларини ташкил қилишдаги бошқа шаклларда ишчилар спорт клубининг ташкил қили-ниши ва ривожланиши алоҳида ўринда туради. XIX-асрнинг иккинчи ярмида инқилоб-ларнинг кўпайиши ва кучайиш натижасида демократиянинг амалга ошишини яратди. Шу асосда ҳаваскорлик спорт, гимнастика ва туристик (саёҳат) ташкилотларининг ву-жудга келишига сабаб бўлди. Шунингдек ишлаб чиқариш корхоналарининг кўпайиши, промтизнатнинг (ишсиз ва қашшоқлар) завод-фабрикаларга ишга жалб этишини, ҳавас-корлик сиёсий партияларнинг, касаба уюшмаларнинг кўпайиши ва ҳакозолар ҳам бунга сабаб бўлади. 
Эътироф этиш керакки, К.Маркснинг I-интернационал (1866) делегатларига йўл-лаган инструкциясида бўлажак ишчиларни жисмоний ва ақлий ҳамда политехника таъ-лими билан тарбиялаш заруриятини такидлайди. Бу ўз навбатида ишчилар оммасига таъсир этиб, улар спорт билан шуғулланишга ҳаракат қилишади.
Биринчи маротаба 1850-йилда Германияда спорт ташкилотлари тузила бошлан-ди. Лекин рейхстагнинг 1878-йилда “Қатъий қонун” и асосида социалистик тарбиянинг эмас, ҳатто касаба уюшмалари ва гимнастика клубларини ҳам тақиб қилди. “Қатъий қо-нун” нинг бекор қилиниши билан (30 йилда) ишчилар спорт ташкилотлари янгидан қад кўтара бошлади. Шу даврда Берлин, Лейпциг ва бошқалар шаҳарларда  ишчилар гим-настика ташкилоти иттифоқининг йиғилишлари бўлди. 1893-йилда Германия ишчилар спорт уюшмаси (союз) ташкил этилди. ХХ-аср бошларида бундай ташкилотлар Венг-рия, Франция, Бельгия, Чехия, Болгария ва бошқа мамлакатларда ҳам таъсис этилади. 
          Тадбиркорлик спорт клублари ҳам муҳим аҳамият касб этади. Уларни завод, фаб-рика ва турли муассасаларнинг раҳбарлари томонидан ташкил этилиб, ишчи ва хизмат-чиларга қаратилган.Бу фақат спорт ва туризм билан шуғулланишгагина қаратиб қолин-масдан, балки ишчи ва хизматчиларнинг раҳбарлар билан алоқасини яхшилаш ҳамда турли сиёсий партиялар, оқимларга қўшилмаслигини олдини олишга ҳам назарда тут-ган.
        Тадбиркорлик спорт ва гимнастика ташкилотлари Германия, АҚШ, Англия, Фран-ция ва бошқа мамлакатларда ҳам вужудга келди. 1913-йил Генте шаҳрида (Бельгия) Германия, Франция, Бельгия, Австрия мамлакатларининг ишчилар спорт ташкилот-лари вакиллари “Халқаро ишчилар маданият ва спорт уюшмаси” марказий бюросини тузади. У 1914-йил январдан бошлаб Брюсеелда ўз фаолиятини бошлади. Биринчи жа-ҳон уруши йилларида бу ташкилот ўз фаолиятини тезлаштирмади. 

2.5. Ҳаваскорлик ва профессионал спорт.

Янги даврда спорт кенг қанот ёзиб тараққий қила бошлади. Коллежлар ва уни-верситетлардаги спорт  кенг жамоатчилик доирасига ёйила бошлади. Спорт жисмонан чиниқиш ва фаол дам олиш воситасига айлана бошлади. XIX-аср охирларида спорт ҳа-васкорлик ва профессионал даражасига чиқиб олди. Бу 1894-йил Парижда  ҳаваскорлик спортининг тамойилларини ўрганиш ва уни кенг ёйишга бағишланган халқаро конгрес-сда расмий равишда тасдиқланган.
Ҳаваскорлик спорти. Ҳаваскорлик спортига мақом (статус) берилишининг са-баби шундаки, аристократик спорт доирасидагиларни ва бошқа соҳалардаги спортчи-ларни чегаралаш, ўз навбатида эса жисмоний меҳнат билан шуғулланувчи ишчилар, спорт соҳасидаги мутахассислар, мураббийлар, педагоглар, кенг имконият яратиб бе-ришга қаратилган.
Меҳнат жараёнида спорт билан шуғулланиб чиниқиш ва яна иш ҳаққи олиш, бу ҳаваскорликка зиддир, деган ғоя пайдо бўлди. Шу сабабдан бу жараён профессионал-ликни юзага келтирди. Шу тариқа клублар ташкил этилиб, ҳаваскорлик спорт ҳаракати ривожлана бошлади. Клубларнинг эгаси асосан давлат ва шахсий хусусиятларга эга эди. Чунки ишчилардан йиғилган аъзолик бадаллар клуб харажатларини қоплай олмас эди.  Авваллари фақат бир спорт тури бўйича клублар ташкил этилди. Кейинчалик эса бир неча спорт турлари (полиспорт) бўйича клублар юзага келади. Шулар қаторида спорт жамиятлари ташкил этила бошлади. Спорт ҳаракатининг ривожланиши мусоба-қаларнинг қоидаларини ихчамлаштириш, рекордларни расмийлаштириш, ахборотлар-ни  йиғиш каби фаолиятларни юритишни тақазо қилди. Бу ўз навбатида аввало маҳал-лий ва миллий, кейинчалик халқаро уюшмаларни баъзи бир спорт турлари бўйича таш-кил қилишга олиб келди, яъни иттифоқ (союз), лига (етакчи), федерация (уюшмалар-дан) иборат эди.
Биринчи миллий уюшма (объединения)-АҚШ нинг бейсбол миллий федерацияси эди. у 1858-йилда таъсис этилган. Орадан беш йил ўтгач (1863) инглиз футбол лигаси вужудга келди. Кейинчалик эса гимнастика, қиличбозлик, бокс ва бошқа спорт турлари бўйича миллий уюшмалар Европа, Америка, Осиё, Австралия мамлакатларида ҳам ташкил қилинди.
Спорт ҳаракатининг кенгайиши, қитъаларда миллий спорт уюшмаларини ташкил етилиши, халқаро спорт федерацияларининг таъсис этилиши ва мусобақалар ўтка--зилиши натижалари халқаро олимпия ўйинларини тиклаш ва ўтказилишига олиб келди. Бу ҳақда алоҳида бобда танишиш мумкин. (II қисм, VII-боб).
Профессионал спорт. Ҳаваскорлик спорти қаторида профессионал спорт ҳам ривож топди. XVII-XVIII-асрларда мавжуд бўлган якка ҳолдаги спорт, яъни “Муко-фотли спорт”,(“Призового спорта”) ўрнига ҳозирги давр профессионал спорти ал-машди, бу савдо-ишлаб чиқариш ва молиявий капитал билан узвий боғлиқ эди. Профессионал спортчи сотиб олиш ва сотиш, ёлланма иш кучи предметига айланди. Чунки у товарларни реклама қилиш ва бошқа сохаларда катта фойда келтира бошлади. Профессионал спортга ва тадбиркорларнинг (менежер) ўзаро муносабатлари шартно-малари асосида расмийлаштирилади. Бу ўз навбатида инсон ҳуқуқи ва қадрини паймол қилувчи эксплуатация (эзиш) тамойиллари асосида қурилган. “Қандай бўлмасин ғала-ба”, (“Победа любой ценой”) шиори остида катта пул эвазига барча жойларда реклама қилиш профессионализм йўлида амалга ошириб борилди. Сотиб олиш миллатчилик, ирқчилик ва можароларни хаспўшлаш (яшириш) мақсадида турли баҳоналар қилинган. Спортчиларга гиёванд моддалар (допинг) бериб, уларнинг жисмоний, маънавий хусус-иятларини сунъий равишда кучайтирган. Профессионал спорт кўргазмаларида жиноят-корлик ишлари ҳам амалга оширилиши кўзда тутилган эди. бундай жараёнларни ташкил қилишда Америкаликлар энг аввал иш бошлаган. Америкалик мутафаккир ёзувчилар Х.Марти, Э.Хемингуэй, Д.Лондон кабиларнинг асарларида профессионал спортнинг қонли башаралари ва халқ оммасининг беақл равишда томошаларга инти-лишлари ачинарли ҳол равишда ифода этилган.
Буржуазия профессионал спортни ривожлантириш билан хазина (касса) йиғими, рекламалар, турли хил айёрлик (махинация) йўллари билан коммерсия (тижорат) лик катта фойдаларни қўлга киритади. Бу адолат ва тинчликка хилоф равишда қарши қўйилган энг дахшатли ҳаракатлардан бири саналарди.
Профессионал спорт аста-секин кураш, бокс, бейсбол, футбол, баскетбол, тен-нис, автомото, велосипед, тоғ чанғиси ва бошқа спорт турларида ҳам илдиз ота бош-лади. Ҳамда жаҳонга кенг тарқалди. 
Профессионал спортнинг бундай салбий томонлари билан  биргаликда унинг тарғибот йўлидаги баъзи ижобий хусусиятларини ҳам тан олишга тўғри келади. Яъни омманинг жисмоний машқлар билан шуғулланиши, ёшларни спорт, ўйин ва гимнас-тика бўйича ташкил қилинган клубларга жалб этишда бу спорт ҳаракатининг ўзига хос хусусиятлари ва моҳиятлари ҳам мавжуд бўлган. 

2.6. Биринчи жаҳон уруши арафаси ва уруш йилларида 
жисмоний тарбия ва спорт. 

Биринчи жаҳон уруши бошланиши арафаси ва уруш йилларида жисмоний тарбия ва спортни миллийлаштириш авжига чиқади. Империалистик ҳокимият ҳарбий қуролланишни кучайтириш, ўринбосарларни (резерв) ҳарбий-жисмоний жиҳатдан тай-ёрлашни яхшилашга куч сарф қила бошлади. 1911-йилдан бошлаб Германиядаги спорт уюшмаларининг (союз) барча йўриқномалари (инструкция) ва дастурлари ёшларни миллий руҳда тарбиялашга даъват этади. Бунда кўпроқ ҳарбий спорт ўйинлари, катта гуруҳда юришлар (фарсировонный марш), спорт ва моторлашган клублар ташкил қилиш авжига чиқди. Немис мактабларида ҳарбий-жисмоний тайёргарлик дарслари ташкил қилиниб, ҳафтада 3 соатгача машғулот ўтказилган ва ҳар куни 10 дақиқалик гимнастика ва юриш (маршировка) ташкил қилинган.
Француз ҳарбий лейтенанти Жорж Эбер (1875-1957) ўзининг табиий усулини та-шкил этди. Бунда юриш, сакрашлар, юк кўтариш, улоқтириш, сузиш, ҳимоя ва ҳужум каби жисмоний машқларга таянилди. Шунингдек у ҳарбийларни милтиқ, пистолет, шпага, отда юриш, мотоцикл ҳайдаш, қайиқларда эшкак эшиш, парусларни тиклаш, лопатка, лом, арра, болта ва болғалардан фойдалана олиш кабиларни ҳам тезда бажаришни билишни тавсия этади.
Ж.Эбер спортга қарши бўлиб, фақат спортдаги профессионалликка жиддий тарафдор эди. у “Спорт жисмоний маданиятга қарши” номли китобини ёзади. У шу соҳада раҳбарлик қилсада, илмий тайёргарликка эмас эди ва ўз услубиятини фақат тажрибалар асосида ташкил этди. Ж.Эбер Демепидан фарқли равишда, хотин-қизларнинг жисмоний тарбиясига қарши ноилмий фикрларни яратди. Унинг фикрича эркакларнинг машқларини хотин-қизлар ҳам бажариши лозим. Буни ўргатилган (дрессировка) ҳайвонлар мисолида кўришни такидлаган.
Ж.Эбернинг табиий услубиятини Франция ва б.қ. бир қатор мамлакатлардаги ҳарбий ўқув юртларида ҳарбий-жисмоний тайёргарлик машғулотларида қўлладилар. 
Жисмоний тарбияни миллийлаштириш АҚШ, Англия ва б.қ. мамлакатларда ҳам амалга оширилди.
Ўқ отиш жамиятлари, жисмоний ва ҳарбий тайёргарлик қўмиталари, скаутлар жанги отрядларининг ташкил этилиши, шунингдек ўқув юртларида ҳарбий-жисмоний тайёргарликнинг киритилиши кишиларни, яроқли одамларни ҳарбий хизматларга тайёрлашга қаратилган эди. 

Ўз-ўзини назорат учун саволлар?

1.	Янги давр деб аталишига сабаблар инма?
2.	XVIII-XIX асрларда педагогик назарияда жисмоний тарбия масалалари қандай ифодаланади?
3.	Гимнастика тизимларининг вужудга келиш сабаблари ва уларнинг бир-биридан фарқи нимада эди?
4.	Германия, Франция, Швеция каби Европа мамлакатларида нима учун гимнастика воситаси, Англия ва Америка мамлакатларида эса спорт ва ўйинлар воситасида жисмоний тарбия вазифалари хал этилган?
5.	Тарихда янги давр жаҳонда кенг тарқалган спорт турлари, гимнастика ва ўйинларни тавсифлаб беринг?
6.	Ишчилар спорт ташкилотларининг вужудга келишида қандай сабаблар мавжуд эди?
7.	Янги даврда спортни ҳаваскорлик ва профессионал турларга ажратишнинг асосий сабаблари нимада?
8.	Биринчи жаҳон уруши йилларида жисмоний тарбия ва спортни миллийлаштиришнинг сабаблари нимада? Ж.Эбернинг усуллари нимага қаратилган эди.
9.	Янги даврдаги энг илғор ғоялар нималардан иборат эди?

3. Энг янги даврда жисмоний маданият ва спорт.

ХХ асрнинг бошларида Россияда кескин курашлар, инқилоблар юз берди. Айниқса Рус-Япон уруши ва Европада ҳукумронликни ўрнатиш учун Германия ҳати-ҳаракатлари биринчи жаҳон урушининг бошланишига  олиб келди. Россияда октябрь инқилоби (1917 й) ва чет эл интервентларига қарши урушлар жаҳон урушига барҳам берди. Шу сабабдан тарихда энг янги давр бошланди. Бу эса мамлакатларда жисмоний маданият ва спортнинг янгича ривожланишига сабаб бўлди.

3.1. Биринчи ва иккинчи жаҳон уруши оралиғида жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиши.

Биринчи ва иккинчи жаҳон урушлари оралиғида жисмоний тарбия ва спортнинг ривожланиши икки йўналишда мавжуд эди. биринчи йўналиш 1917 йил октябр инқилоби натижасида вужудга келган собиқ иттифоқ жисмоний маданият ҳаракати эди.
Иккинчи йўналиш эса барча бошқа мамлакатлардаги жисмоний тарбия ва спорт ҳаракатидир.
Маълумки биринчи жаҳон урушида Германия, Италия, Япония ва унинг тарафдорлари мағлубиятга учраган бўлса, АҚШ, Англия ва Франция ҳамда уларнинг тарафдорлари ғалаба томонда эди.
Урушдан кейинги йилларда ҳарбир давлат ўз йўналишида жисмоний тарбия ва спортдан тарбия воситаси сифатида турлича фойдаланадилар. Шундай бўлсада, барча йирик мамлакатларда жисмоний тарбия тизимининг ташкилий томонларида қайта қурилиш амалга оширилди. Бунда эски усуллар ўрнига янги йўналишлар асосан уруш сабоқлари ва тарих воқейликлари асосида таркиб топа бошлади. Барча мамлакатлар спорт ташкилотларининг фаолиятини назорат қилишни кучайтириб борди. Асосий диққат-эътибор ҳаваскорлик спорт-гимнастика ҳаракатига қаратилиб, мактаблар ва б.қ. ўқув юртларида жисмоний тарбиянинг ўқитилишига катта эътибор берилди. Бу йўлда Германия, Италия ва Япониядаги ҳолатларни ўрганиш мақсадга мувофиқдир.
Германия урушда енгилгач, Версав шартномасига асосан ҳарбий қисмни кўп сақламаслиги керак эди. ҳукумат ўзининг ҳарбий тайёргарлик фаолиятларини сездирмаслик мақсадида спорт ташкилотларининг панасига (ёрдам) ўтиб олди. Бунда қуйдаги вазифалар қўйилади: яқин йиллар мобайнида ярим ҳарбий ва спорт ташкилотлари орқали ҳарбий хизматни ўташни бирнеча миллионга етказиш: немис ёшларини миллатчиликка, кейин эса фашистликка тайёрлашда Герман гимнастика иттифоқи (ДТ) асосий роль ўйнади. 
Германияда инқилобнинг кўтарилиш йиллари (1918-1923) сиёсий бетарафлик ишлари остида ёшлар мустақил ташкилот сифатида фаолият юрита бошлади. Гимнастика иттифоқи (ДТ) бу ҳаракатга жуда кўп ишчи ёшларни жалб этишга мувоффақ бўлди. Айниқса унинг аъзоларини миллатчиликка ўргатилди. “Германия, Германия ҳамма нарсадан устун” деган ишор яна юзага келди. Улар фаолиятлар етакчиси Гитлер тарафида эди.
1933 йил фашизм ўрнатилиб, спорт ҳаракатини очиқча миллатчилик йўлига ўтка-зилди.
Барча ишчи ва ҳатто буржуа-демократик спорт ташкилотлари тарқатиб юборилди. Фашистларга қарши бўлган спортчилар яширин ҳолатга ўтди ва чет мамлакатларга ўтиб кетди. Ёшларни миллатчиликка тайёрлаш ва спортни миллатчилик руҳига ўтказишда ҳужумчилар (штармовин). Гестапо, “Пўлат башара” (стальной шлем), гитлерчи ёшлар иттифоқи, буржуа спорт-гимнастика клублари иш тутдилар.
“Глендешперт” (жойлардаги спорт) очиқ ҳарбийлашиш кенг ёйилди. Бу мамлакатларда болаларни ўқитишга мўлжалланиб, ҳафтада 5-8 соат жисмоний тарбия ўргатилган. Мактабларда мусобақаларни ўтказиш учун махсус кунлар белгиланди ва барча ўқувчиларнинг иштирок этишлари талаб қилиб қўйилди.
Спорт-гимнастика ташкилотлари ўз аъзолари ўртасида фашистлашган ҳарбий ғоялар ва жисмоний тарбия ишларини агрессияга мос равишда олиб бориш шакллари ҳамда усулларидан фойдаланди.
Немис спортчиларининг халқаро спорт ва олимпия майдонларига чиқиш йўли осон кечмади. Халқаро олимпия қўмитасининг (ХОҚ) қарорига биноан биринчи жаҳон урушининг асосий сабабчиси сифатида Германия 1920 (Антверпен) ва 1924 йилги (Париж) олимпия ўйинларига қўйилмади. Лекин Германия ҳукумати ва жамоатчи спорт ташкилотлари мамлакатда спортни ривожлантириш учун барча имкониятларидан фойдаландилар. 1926 йилга келиб, немис спортчилари оғир атлетика  от спорти, енгил атле-тика, грек-рим кураши, сув полоси каби турларда жаҳонда олдинги ўринларда турди. 1928 йилда Амстердамдаги ўйинларда немис спортчилари пайдо бўлиб, бирданига юқори натижаларга эришди. Улар эгалланган медаллар сонига нисбатан иккинчи ўринни эгаллади. АҚШ спортчилари биринчи ўринда эди. 
1930 йилда Германия 1936 йилдаги олимпия ўйинларини ўтказиш ҳуқуқига эга бўлди. Шу тариқа XI олимпиада Берлинда ва IV қишки олимпиада ўйинлари  Гармиш-Партенкирхонда ўтказилди.
1933 йилда Гитлернинг фашистик ва миллитаристик тартиби ўрнатилиб, олимпия ўйинларини байроғи остида ўзининг қабихлик (огрессив) сиёсатидан фойдаланди. Бундай шароитда олимпия ўйинларини ўтказишга қарши демократик кучлар  қанчалик ҳаракат қилмасин, ўйинлар Берлинда ташкил қилинди. Германиядаги таталитар (мажбурийлик) тузум ўзининг Европадаги “Янги тартиб”ни намойиш қилди.
Германия ўзида ўтказилган Олимпия ўйинларида ҳаммадан кўпроқ медаллар олишга эришди. АҚШ дан ўтиб, аввалги ўйинда ютқизган аламини олди. Эгалланган медаллар сони Германияда -89 (33-26-30), АҚШда-56 (24-20-12) эди. Германиянинг Академик эшкак эшиш, бойдархо ва каноэ, оғир атлетика, гимнастика, от ва норус спорти, ўқ отиш, бокс, беш кураш каби турларда устунлиги бор эди.  
1936 йилги қишки олимпиадада тоғ чанғисида эркаклар ва аёллар ўртасидаги мусобақаларда Германия конкуренцияда эмас эди. 
1938 йилда ХОК яна бир катта хатога йўл қўйди. Яъни спортни ривожлантиришдаги хизматлари учун гитлерчилар Германиясини “Қувонч орқали куч” кубоги билан тақдирладилар.
Италия. Жисмоний тарбия ва спорт бу мамлакатда кенг доирада таркиб топди. Муссолиннинг сиёсати янги урушга тайёргарлик ва буюк Италияни яратишга қаратилди. Халқ маорифи вазирлиги тармоғидаги жисмоний тарбия депортаменти “Балилла миллий операси” махсус ташкилоти ёрдамида болаларни жисмоний тарбиялаш ишларини амалга оширди. “Балилла” гуруҳи 8-13 ёшдаги ўғил ва қиз болаларни ҳамда 14-18 ёшдаги ёшлар ва қизларни ўз ичига олади. “Балилла миллий операси” провинциялар ва маҳаллий ҳудуд-ларда ташкил қилинади. Унда енгил атлетика, қиличбозлик, гимнастика, эшкак эшиш ва иқлим шароитларига қараб спорт турларидан фойдаланган. Яъни, Алъп тоғларида-тоғ чанғи спорти, денгиз ёқаларида сузиш, нарус спорти, дарёларда-сузиш ва эшкак эшиш, текисликларда – от спорти, махсус жойларда спорт ўйинлари; регби, футбол, баскетбол, волейбол, ўқ отиш, велосипед ва автомото спорти кабилар мавжуд эди. ҳарбий-спорт ишлари спорт клублар, жамиятлар ва уюшмаларда олиб борилди. 
Италия спорт ташкилотларини миллий олимпия қўмитаси (МОҚ) томонидан бошқарилди ва халқаро спорт ҳаётида фаол иштирок этди. Италия спортчилари 1900 йилдан бошлаб узлуксиз равишда олимпия ўйинлари, жаҳон ва Европа чемпионатлари ҳамда бошқа халқаро спорт мусобақаларида иштирок этиб келди. Италиянинг футбол бўйича терма жамоаси (“Скуадра Адзурра”) икки маротаба (1934-1938) жаҳон чемпиони бўлишди. 1936 йилда олимпия олтин медалига сазовор бўлди. Жаҳон ва Европа чемпионатларида Италиялик қиличбозлар, велосипедчилар, ўқ отувчилар, тоғ чанғичилари, гимнастикачилар ва б.қ. бир қатор спорт турларида ғалабаларни қўлга киритди. Италия деярлик барча халқаро спорт уюшмалари таркибидан ўрин эгаллаган эди.
Япония. Бу мамлакатда миллий хусусиятлар асосида жисмоний тарбия ва спорт ривожланиши юқори даражада ўтиб борди. Ўша даврларда Япониянинг сиёсати Осиёни босиб олиш ва ўзиники қилиш эди. шу мақсадда мактаблар ва спорт-гимнастика ташкилотларидан унумли фойдаланилди. Ўқув юртлари ва спорт клублари жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришнинг асосий марказига айлантирилди. Бўлажак оддий ҳарбийларни тайёрлаш бошланғич мактабларда тайёрланишга киришилган. Бунда эски миллий жисмоний машқлар, яъни дюз-до, кензо (таёқларда қиличлашиш), камондан ўқ отиш ва ҳозирги замон спорт турлари гимнастика ва ўйинлар қўлланилган. Коллежлар ва университетларда ҳарбий кадрлар тайёрланиб, уларда ҳам дюздо, каратэ, қиличбозлик, ўқ отиш, бейсбол, регби, сузиш, енгил атлетика машқларидан мақсадли фойдаланганлар. Японияда сумо миллий кураши кенг тарқалган.
Япония спортчилари халқаро спорт мусобақаларида фаол иштирок этилиб келди. 1912 йилги V олимпиададан 1936 й. – XI олимпиадагача доимий равишда иштирок этди. Биринчи олтин медални М.Ода 1928 йилда уч хатлаб сакрашда қўлга киритган. 1932 йилги олимпия ўйинларида (Лос-Анжелес) японияликлар сувда сузишда 6 турдан бештасида ғалабага эришади. 100 м. масофага  эркин сузиш бўйича Я.Миязаки (15 ёшли) биринчи ўринни эгаллади. 1500 м.да эркин сузиш бўйича К.Китамура (14 ёшли) ғолиб чиқди. У ёш бўлсада бу масофада 19 дақиқа 12.4 сония билан жаҳон рекордини ўрнатди. Бу натижани фақат 20 йилдан кейин ўзгартиришга бошқалар муваффақ бўлишган. 
Япониялик от чавандози Т.Ниси ўйинларда олтин медал соҳиби бўлишга эришди. 1936 йилги олимпиадада Японлар сувда сузишда 11 та медалга эга бўлиб (4-2-5) бу спорт турида пешқадам бўлишди. 
Хулоса қилиб айтганда Берлин-Рим-Токио учлигидаги сиёсий муносабатлар ва уруш ҳаракатлари босқинчилик ҳамда фашистлашган даражада бир-бирини тўлдирди. 
Ўқувчилар ва ёшларни ҳарбий-жисмоний жиҳатдан тайёрлаш, ҳарбий хизматчи-ларнинг жанговорлигини оширишда спорт-гимнастика буржуа ташкилоти давлат ҳокимия-тига яқиндан ёрдам берди. 
Халқаро спорт ҳаракати ва унинг талабларига маълум даражада итоат этган бу давлатлар олимпия ўйинларида анча фаоллик ҳамда устунлик билан иштирок этиб келди. Бундай жиҳатлар ҳарбир мамлакатдаги спортчи ёшларнинг қизиқишларини ривожлантир-ишга муҳим ҳисса қўшганлиги билан эътиборга моликдир.            

3.2. АҚШ, Франция, Буюкбритания, Скандинавия ва бошқа мамлакатларда жисмоний тарбия ва спорт.

Демократия вакиллари деб юритилган АҚШ, Франция, Буюкбритания, Скандиновия ва б.қ. мамлакатларда спорт-гимнастика ҳаракати бирмунча ўзгача ривожлана бошлади. Улар ҳақида қуйидаги маълумотлар гувоҳлик қилиши мумкин.
АҚШ. Урушлар оралиғи даврида АҚШда молиявий-иқтисодий ҳолатга катта эътибор берилди, бу жаҳонда тараққий қилган капиталистик дунёни вужудга келтирди. АҚШ жаҳонда ҳоким бўлиш сиёсатини олға сурди. Бошқа давлатларга америкача яшаш турмуш тарзини тарғиб қила бошлади. Бу йўлда спортчиларнинг халқаро мусобақаларда иштирок этиши мақсадга қаратилган тадбирлардан бири бўлиб хизмат қилди.
Ёшларни тарбиялашнинг муҳим воситаси сифатида спортга алоҳида аҳамият берил-ди ва спорт ташкилотлари фаолиятини қаттиқ назорат остига олди. Кўпгина штатлардаги мактабларда жисмоний тайёргарлик ҳақида қонунлар қабул қилинди. Шу қонун асосида молиявий ёрдам бериш, жисмоний тарбия ўқитувчиларини тайёрлаш, жисмоний тарбия дарсларига ажратиладиган вақтларни белгилаш кўзда тутилди. Шу тариқа умумий тарбиянинг бир бўлаги сифатида жисмоний тарбия қонунлаштирилди. 
17 ёшгача бўлган болалар ва ўсмирлар мактаблар, скаут ташкилотларида жисмоний тарбияни олишади. Бунда гимнастикага нисбатан спорт ва спорт ўйинларига кўпроқ эътибор кучайтирилди. Бойларнинг болалари коллежлар, университетларда таълим олиб, жисмоний тарбия билан спорт клубларда машғул бўлишади. Америкада коллежлар ва университетлар асосан спорт ишларининг маркази ҳисобланар эди.
Американинг коллежлари ва университетларида кўпроқ енгил атлетика, сузиш, баскетбол, гребля спорти, теннис, бейсбол, Америкача футбол ташкил қилинган. 
Олий ўқув юртлари аро университет спортининг миллий ассоциацияси (НКАА) етакчи ташкилот ҳисобланар эди. Бу ташкилот 1906 йилда тузилган эди. 
Америкада ҳаваскорлик спорт ҳаракатида 1888 йилда ташкил этилган Атейик уюш-маси (союз) асосий роль ўйнади. Бу ташкилот Америкада мавжуд бўлган барча спорт ташкилотлари устидан раҳбарлик қилди, фақат университет спорти мустақил эди. Атейик уюшма бошида йирик молиявий ва ишлаб чиқариш капитали турар эди. 
Америкада 1894 йилда миллий олимпия қўмитаси (МОҚ) ташкил этилиб, у мамлакат олимпия ҳаракатини бошқарди. Иккала уруш оралиғида Америка  спортда жаҳондаги энг йирик ва кучли давлатга айланди. Америка спортчилари ёзги ва қишки олимпия ўйинлари ҳамда жаҳон миқёсида ўтказилган спорт мусобақаларининг доимий қатнашчисидир.
Мамлакатда спорт тараққийётига асосан 1932 йил Лос. Анжелесда ўтказилган ёзги Х ва Лейк-Плэсида ўтказилган IV-қишки Олимпия ўйинлари сабабчи бўлди. Америкалик спортчилар олимпия ўйинларида енгил атлетика, ўқ отиш, бокс, трампилиндан сакраш, теннис, регби, бобслей, гребля, сузиш каби турларда анча устунлик қилди. 
Сувда сузишда Жон Вейсмюллер 1924 ва 1928 йилдаги олимпия ўйинларида 5 та ол-тин медалга сазовор бўлган. 1936 йил Берлиндаги олимпия ўйинларида негр Жесси Оуэнс 4 та олтин медаль билан мукофотланди, яъни 100 ва 200 м.га югуриш, узунликка сакраш ва 4х100м. эстафетада қатнашди. Америкада ирқий камситишларга қарамасдан, мамлакат шуҳрати учун терма жамоалар таркибига негрларни хам киритди. Улар олимпия ўйинларида ғолиб келиб, кейин профессионал спортга ўтиб кетишади. Бу даврда Америкада профессионал спорт америкача турмуш тарзининг хусусиятларидан бири бўлиб ҳисобланган.
          Профессионаллик негизида спорт анча ривожланиб, бунда турли хил рекламалар, матбуот, радио ва кейинчалик телевиденияда узлуксиз тарғибот олиб бориш муҳим роль ўйнади. Бу ўз навбатида спорт триблари, компаниялар, йирик стадионлар қуриш каби махсус тижорат (коммерсия) ишлаб чиқариш соҳасини юзага келтирди. Бундай шароитларда ўтказилган матглар (учрашув) ва тадбирлар тадбиркорларга улкан бойликлар келтирди.
Америкада профессионал спорт бизнесга (савдо, тижорат) айланди. Иш билармонлар спортчиларни эксплуатция қилиш йўли билан катта бойликлар тўплашди. М: 1927 йилда бокс бўйича жаҳон чемпионатини ўтказиб, Тунней ва Демие учрашувини уюштиради ва унда 2 млн.дан ортиқ доллар фойда олинади. Шу тариқа Америкада боксчилар, баскетболчилар, футболчилар, регбистлар, бейсболчи ва хоккейчи спортчилар товар сифа-тида сотиладиган ва сотиб олинадиган даражасига етиб, бу жараён кенг тармоқлашиб кетган эди.
Франция. Ёшларнинг жисмоний тарбия ва спортига катта эътибор бериш Францияда ўзига хос даражада олиб борилди. 1920 йилда мактаб ёшигача бўлган болалар ва мактаб ўқувчиларининг жисмоний тарбияси ҳақида қонун қабул қилинди. Ҳарбий вазирлик ўқув юртларида жисмоний тарбия ва спорт тўғрисидаги низомни тасдиқлади. Жисмоний тарбиянинг воситалари ва усуллари асосида Жорж Эбернинг табиий-таенг гимнастикаси қайта ишланган ҳолатдаги тизими ва Шведлар гимнастикасининг баъзи қисмлари мазмун топган эди. кўп сонли спорт клублар ва ташкилотларда олимпия ўйинлари турлари, айниқса футбол, Тоғ чанғи спорти ва фигурали учиш кабилар кенг ривожланди.
20 й. охири ва 30 й. бошида мамлакатда фаол дам олиш жараёнида спортдан фойдаланишга катта эътибор берилди. Бунда рекрацион спорт кенг қулоч ёзди. 1936 йилда спорт ишлари ва фаол дам олиш давлат бошқармаси ташкил этилиши билан рекрацин спорт ўз мақомига эга бўлди. 
Францияда олимпия ҳаракатини ривожлантиришда барон Пьер де Кубертяннинг номи билан боғлиқ фаолиятлар кўп. 1834 й.да. Парижда халқаро олимпия қўмитасини (Хок) тузишга ҳаракат қилинди. Шу асосда Франция Миллий Олимпия Қўмитаси (МОҚ, 1894) ташкил этилди. Парижда икки маротаба олимпия ўйинлари ўтказилди, яъни 1900 йилда-II, 1924 йилда-VIII ўйинлар. Шунингдек 1924 йилда Шамони шаҳрида I қишки олимпия ўйинлари ташкил этилди. Бу даврларда Парижда кўпгина халқаро спорт уюшмаларининг штаб-квартиралари жойлашган эди.
Франция спортчилари 1904 йилдаги Сент-Лунсда бўлиб ўтган ёзги олимпия ўйинларидан ташқари, барча ёзги ва қишки олимпия ўйинларининг қатнашчиси ҳисобланади. 1924,1936 йилдаги ўйинларда велосипедчилар ғолибликка эга бўлишади. 1920,1932 йилдаги ўйинларда оғир атлетика ва 1920,1924,1928 йилдаги олимпия ўйинларида қиличбозлик бўйича шуҳрат қозонган эдилар.
Урушлар оралиғи даврида Франция собиқ иттифоқ билан  халқаро спорт ташкилотлари ва баъзи клублар орқали спорт бўйича яқин алоқадор бўлган. 
30 йил бошида Францияда Советларнинг (СССР) енгил атлетикачи ва сузувчилари мусобақаларда иштироқ этади. “Спартак” ва “Динамо” спорт жамиятларидан ташкил этилган футбол терма жамоа Франциянинг “Рэсинг” ва “Рэд стар” каби кучли футбол клублари билан учрашув ўтказади. Франциянинг таниқли югурувчи спортчиси Жюль Аядумег совет югурувчилари Георгий ва Серофим Знаменнскийлар билан баҳслашиш учун Россияга келади.
Францияда 1934 йилда спортчиларнинг фашистларга қарши слети бўлиб, унда ССР вакиллари иштирок этади. Слет қатнашчилари жаҳондаги барча спортчиларни фашизмга ва урушга қарши фаол курашга киришишларини чақиради. Бу билан тинчилик ва осойишталикни барча ерларда таъминлаш кўзга тутилади.
Буюкбритания. Буюкбритания бирлашган қироллигига Англия, Шотландия, Уэльс ва Шимолий Ирландия киради. Бундай худуларнинг ҳарбирида спорт марказлари мавжуд эди. Яъни Англияда-4та, Шатландияда-2 та, Уэльсда-1 та ва шимолий Ирландияда-1 та. Улар жисмоний дам олиш марказий кенгаши (совет), ўйин майдонлари миллий ташкилот ва Британия олимпия ассоциацияси бирлаштирар эди.
Ўша даврларда Буюкбритания мактаблар, коллежлар ва университетларда жисмоний тарбиянинг яхши қўйилиши ва спортнинг ривожланиши билан ажралиб турар эди. бернард Шоу ўзининг “Мафусаилга қайтиш” пьессасида бу масалалада шундай ифодалайди, яъни: “Ёпиқ мактабларнинг тарбияланувчиларига фақат фойда келтирувчи, жисмоний чиниқиш ва ҳарбий маҳоратга ўргатиш асосий йўл. Бу эса ўқ отиш, самалётлардан бомба ташлаш, бегуноҳ кишиларга қирғин келтиришдан бошқа нарса эмас. Уруш-дин, ўлдириш эса-жасоратга ўхшашдир” дейди.
17 ёшгача бўлган ёшлар орасида ХХ аср бошида таркиб топган Скаут ҳаракати кенг тарқалган эди. Скаут отрядларида йигит ва қизлар аҳлоқ ва жисмоний тарбия олишар, ҳар бир аъзо ҳар куни бирон бир мақул иш қилиши, спорт ва ўйинлар билан шуғулланишлари шарт эди.
Буюкбритания жаҳон спорт ва олимпия ҳаракати ривожига муносиб равишда ўз ҳиссасини қўшган. Улар ҳисобида анчагина жаҳон ва олимпия ютуқлари мавжуд. Иккала жаҳон уруши оралиғида ўтказилган олимпия ўйинларида Антверпенда -42 та ва Парижда – 34 та олимпия медалларига сазовор бўлган.
Ўзларида ташкил этилган жаҳон, евро чемпионатлари ва халқаро мусобақаларда Англия, Уэльс ва шимолий Ирландия мустақил терма жамоалари билан иштирок этишган. Фақат олимпия ўйинларидагина Буюкбритания спортчилариолимпия ўйинларида бокс, велоспорт, чим хоккей, теннис (1920), шунингдек академик гребля, сувда сузиш бўйича бошқа ўйинларда ғолибликка эришган. 1936 йилдаги олимпия ўйинида Буюкбритания шайбали хоккей бўйича чемпион бўлишган. Шу даврларда у кўпгина халқаро спорт уюшмаларининг аъзоси бўлган.  
Скандиновия мамлакатлари ва Финляндия. Иккала жаҳон уруши оралиғида бу мамлакатларда спорт-гимнастика ҳаракати ривож топади. Швеция, Норвегия, Дания ва Финляндия мамлакатлари қадимдан спорт анъаналари билан жаҳонда машҳур эди.
Бу худудларда жисмоний тарбия ва спорт аввалги Швед гимнастикаси, Даниялик Нилье Букнинг табиий гимнастикаси, Иоган Мюллернинг шахсий (индивидуал) гимнас-тикаси каби тизимларни қайта ишлаш ва уларни амалда бажариш эвазига ривож топади.
Шимолий мамлакатлар иқлим шароитидан мақсадли фойдаланган тарзда қишки спорт турлари кенг ривож топади. Айниқса чанғи ва конькида учиш спорти, тўпли хоккей (бенди), шайбали хоккей, чанғида икки кураш, конькида фигурали учиш, трамплиндан чанғида сакраш каби турлар уларнинг ҳаётига чуқур сингиб кетган. Бу турларнинг кўп-чилиги миллий хусусиятларга мансубдир.
          Бу мамлакатларнинг ҳукумат доиралари мактаблар, билим юртлари, институтлар, университетларда жисмоний тарбияни ташкил этишга жуда катта эътибор беришган. Шимолий мамлакатларнинг спортчилари халқаро спорт ва олимпия ҳаракатларида  фаол иштирок этиб келган. Спортчиларни тайёрлаш мақсадида йирик спорт иншоотларини қура-ди. Швеция, Норвегия, Дания ва Финляндияда миллий олимпия қўмиталари ташкил эти-либ, миллий спорт уюшмалари (союз) ва клублари халқаро спорт уюшмалари таркибига киритилган. Бу мамлакатларнинг спортчилари жаҳон, Европа чемпионатлари ва олимпия ўйинларининг доимий қатнашчилари ҳисобланади. Шу йилларда энг яхши спортчилар тай-ёрланади. Финляндия жаҳонга машҳур енгил атлетикачилар: Х.Комхмайнен 1912,1920 йилдаги олимпия ўйинларида 4 та олтин медаль олишга эришган. П.Нурми 9 та олтин медаль (1920,1924,1928), конькида учишда К.Тунберг, найза улоқтирувчи М.Ярвинен каби-лардир. 
Шведлар спорти мисилсиз тенги йўқ фигурачи Г.Графстремни, яъни тўртта олимпия ўйинлари қатнашчиси, 3 та олтин медал соҳиби (1920,1924,1928) ва 1 та кумуш медал эгаси (1932) жаҳонга етказиб берди.
Урушлар оралиғи даврида шимолий давлатларда ишчилар спорт клубининг фаолиятлари эътиборга лойиқ эди. швецияда спорт клублар Швед ишчилар спорт уюшмасига (АИФ), Филяндияда-Фин ишчилар спорт уюшмаси (ТУЛ) га бирлашган эди. бу мамлакатларнинг спортчилари 1928 й.да Москвадаги бутун иттифоқ I спартакиадасида ҳам иштирок этишган.           
Жаҳоннинг бошқа мамлакатлари ва худудлари (Регион). Икки жаҳон уруши оралиғида спорт-гимнастика ҳаракати Европанинг бошқа бир қатор давлатлари ва худудларида ҳам маълум даражада ривожланади.
Олимпия спорт турлари ва бошқа спорт турлари ҳам Чехословакия, Болгария, Венгрия, Польша, Португалия, Испания, Бельгия, Нидерландия ва б.қ. давлатларда ривож топганлиги маълум. Бу давлатлар шу оралиқ даврида ўтказилган Европа, жаҳон биринчи-ликлари ва олимпия ўйинларида ҳам иштирок этишган.
Ер юзининг бошқа худудларида (Осиё, Африка, Лотин Америкаси) спорт-гимнастика ҳаракати ҳали ривож топмаган эди. баъзи давлатларда ҳозирги замон спорт турлари яъни чим хоккей, енгил атлетиканинг баъзи турлари, кураш ва ҳ.к. Шунингдек миллий жисмо-ний машқлар ва ўйинлар бир мунча ривожланган.
Баъзи бир давлатлар ўша пайтларда олимпия ўйинларида иштирок этишган. Ҳинд чим устидаги хоккейчилари VIII, IХ ва Х олимпия ўйинларида чемпионлик унвонига сазо-вор бўлганлар.
Миср спортчилари 1928, 1936, 1948 йилги олимпия ўйинларида 6 та олтин медални қўлга киритишга мувоффақ бўлган.
Америка минтақасида АҚШ дан бошқа Бразилия, Аргентина, Канада спортчилари ҳам ўйинларда улкан ютуқларнинг соҳиби бўлишган. 
Канаданинг хоккейчилари 1920, 1924, 1928, 1932 йилдаги олимпия ўйинларида чем-пион даражасига кўтарилиб, қишки спорт турлари бўйича ўзларининг довруғини бутун жаҳонга таратишга муяссар бўлишади.
Хулоса қилиб айтганда биринчи жаҳон урушидан кейинги дастлабки йилларда (20-й) спорт-гимнастика ҳаракати Европа ва бошқа қитъалардаги мамлакатларда тез равнақ топади. Бунинг негизида ёшларни ҳарбий-жисмоний жиҳатдан тайёрлаш, уларнинг жисмо-ний баркамоллигини оширишда спорт турларидан фойдаланиш фаолиятлари янги тартибда амалга оширилади.
Давлатларнинг халқаро спорт алоқалари мустаҳкамланиб, халқаро спорт уюшмаларининг фаолиятлари кучланиб боради. Олимпия ўйинлари қизиқарли равишда ташкил қилинади. 
3.3. Жаҳон мамлакатларида ишчилар спортининг ривожланиши.

Иккала жаҳон уруши оралиғидаги спорт-гимнастика ҳаракатининг ривожланишида ишчилар спорти ҳаракати ва тараққиёти ўзига хос хусусиятлардан биридир.
Ишчилар спорти Чехославакияда тез ривожланиб кетади. Уларнинг спорт ҳаракати XIX аср охирида вужудга келиб, аста-секин у юқори даражага кўтарилади. 1921 йилда ишчилар спорт жамияти федерацияси ташкил этилади. Шу йил Прагада спорт жамоалари биринчи улкан Спартакиадасини ўтказди. Унда 20 мингдан ортиқ йигит ва қизлар, эркаклар ва аёллар фаол иштирок этишади. Бу спартакиада мамлакатда спорт ҳаракатини ривожлантиришнинг намунаси бўлиб ҳисобланади.
Болнарияда биринчи жаҳон урушидан кейинги даврларда ишчилар спорт ташкилотлари вужудга келди ва уни “Спартак” номи билан атади. “Спартак” отрядлари София, Плевна ва б.қ. шаҳарларда тузилади. Спартак ташкилотидаги ишчи спортчилар қизил спорт интернационалига (ҚСИ-КСИ) кирар эди. 1930 йилда ишчилар спорт ҳаракати янги поғонага кўтарила бошлади.
Венгрия, Финляндия, Франция ва б.қ. мамлакатларда ҳам ишчи спорт ташкилотлари вужудга келиб, улар асосан спорт-гимнастика федерациялари ҳаракати асосида фаолият кўрсатдилар.
Францияда 1934 йилда барча ишчи спорт ташкилотлари спорт-гимнастика федера-циясига бирлаштирилди. Бунда спортдаги миллатчилик ва фашизмга қарши фаолиятлар кучайтирилди.
Бу федерация фақат миллий ва маҳаллий шароитлардагина эмас, ҳатто халқаро миқёсда ҳам тадбирлар ўтказди. Айниқса “Юманите” газетасига бағишлаб ўтказилган Кросс жаҳонга маълум эди.  
Немис ишчи спорт-гимнастика уюшмаси (союз) кўпчилик спорт ташкилотларидан бири эди. Фашистлар ҳокимиятигача бўлган вақтларда бу уюшмада 1919 йилда 100 минг аъзоси бор эди. 1932 йилга келиб уларнинг сони 1 млн.га етади.
Германиядаги коммунистик ва социал-демократик таркибларнинг ўзаро ихтилоф-лари, қарама-қаршиликлари ишчилар спорт ташкилотлари ўртасидаги низолар ва қарши-ликларга сабаб бўлади. Асосий омма социал-демократ партиясининг таъсири ва оқимида эди. Ишчилар спорт ташкилотлари фашизмга қарши курашларда фаол иштирок этади.
Шу тариқа ишчилар спорт ташкилотлари Австрия, Бельгия, Англия, Швеция, Норвегия каби мамлакатларда ҳам ташкил этилиб, улар ўз мамлакатларининг ижтимоий-маданий ҳаётида фаол иштирок этганлар. 
3.4. Жисмоний тарбиянинг янги усуллари.

Биринчи жаҳон урушидан кейинги даврларда ҳарбий мактабларнинг ислоҳ қили-ниши ҳамда ҳирбий хизмат ҳақидаги қонунларнинг  қабул қилиниши турли йўлларни келтириб чиқарди. Бу эса ёшларни ҳарбий бўлмаган ҳарбий-жисмоний тайёргарликни кучайтиришга қаратилди. Мактабларнинг жисмоний тарбия услубиятида спорт ва ўйинларни ўтказиш устунлиги сезила бошлади. Урушгача бўлган гимнастика асбоб-ускуналари бажариладиган сунъий машқлар, юришлар (маршировка) спорт ўйин усуллари билан сиқиб чиқарила бошланди.
Ана шу даврларда (20-йиллар) Англия, Польша, Германия, Литва, Латвия, Дания ва бошқа мамлакатларда Ж. Эбернинг табиий гимнастика усуллари билан бир қаторда Нильс Бук (1880-1950) нинг асосий гимнастикаси, Карл Гаульгофернинг (1885-1941) ва Марга-рита Штрайхер (1891-1945) нинг табиий мактаб гимнастикаси вужудга келиб, кенг тарқал-ган эди. 
Н.Букнинг тизими Швед гимнастикасини янгилаш (модернизация) йўли билан амалда қўлланилди. У ҳарбий бўлмаган ёшларга мўлжалланган эди. Унинг тизими бўйича дарс уч қисмдан иборат эди: 1) Асбобсиз машқлар, 2) Асбоблар билан Шведлар йўлича, 3) Юриш, югуриш, сакрашлар билан машқлар. Бир дарснинг ўзида суринкасига 40-50 та гача машқ бажариш тавсия этилган.
Австриялик К. Гаульгофер ва М. Штрайхерларнинг табиий гимнастикаси немис гимнастикаси  ўрнига алмаштиришидан иборат эди. Яъни улар буржуазиянинг янги педагогик назариясига асосланиб, яъни меҳнат ва бўш вақтларда бажариш, болаларни ўргатиш (дресировка) зарурлигини химоя қилишди. Улар ўзларининг “Мактаб гимнастика тизими” (1927), “Табиий гимнастика” (1930) ва бошқа ишларида жисмоний тарбиянинг санъатга ўхшатади. Чунки, ўргатиш холати табиий шароитларда олиб борилиш ва унда табиий жисмоний машқлар қўлланишини кўзда тутади. Улар дарс тузилиши, шуғулланувчиларнинг ёшига қараб машқларни 3 қисмга бўлади:
1.  Жонлантирувчи (ҳаракатга келтирувчи): тез юриш, югуриш, сакраб ўйнашлар,
      нафас машқлари.
1.	Гавда, мувозанат сақлаш, эпчиллик ва кучни ривожлантирувчи (югуриш,
     юриш, сакраш) га доир асосий машқлар.
2.	Сусайтирувчи (тинчлантирувчи) машқлар: оддий ҳаракатли ўйинлар, секин
      юриш ва ҳ.к.
Австрия педагоглари жисмоний тарбиянинг асосий воситаларига енгил атлетика, кураш, бокс, сузиш, қишки спорт турлари, қиличбозлик, саёҳат ва очиқ ҳавода бажариш мумкин бўлган бошқа машқларни киритади. Бу педагоглар ўз тизимларида жисмоний тарбиянинг инсон ривожланишидаги ижтимоий муҳитни инкор этади, яъни насл асосий роль ўйнайди, дейишади.
Австрия мактаб гимнастикаси ва Букнинг асосий гимнастикаси қаторида ғарбий Европа ва Америкада Зуреннинг гигиеник гимнастикаси ҳам кенг ёйилди. Бунда тана ва руҳнинг (жон) гармонни ҳолати ҳақидаги ғояни тарғиб қилинади.
Шулар қаторида яна Боденинг индивидуал-табиий ҳолда, “Кит”-“Фит” – тизими назарияси гавданинг тўғри ўсиши (осанка), мушакларни мустаҳкамлаш, текис оёқликнинг олдини олиш (плоскости), букрилик ва бошқа етишмовчиликларнинг олдини олиш усуллари ҳам қўлланила бошлади. 
Бундай усуллар 20-30 йилларда ишлаб чиқилиб, иккинчи жаҳон уруши арафаларида кенг миқёсда тан олинади.
3.5. Иккинчи жаҳон уруши йилларида спортчиларнинг 
фашизмга қарши курашлари.

1939 йилда иккинчи жаҳон уруши бошланди. Кўпгина мамлакатларнинг спортчилари фашизм агрессиясига қарши курашларда фаол иштирок этишди. Фашистларга қарши йирик ёпиқ (поллгал) марказлардан бири қизил спорт бирлиги учун кураш немис жамияти эди. қизил спорт интернационалининг (КСИ) етакчи арбобларидан бири, коммунистларнинг рейхистагдаги депутати Эрнеста Грубе унга бошчилик қилди. Яъни антифашистлик ҳаракатини бутун Германия бўйлаб спортчилар орасида тарғиб қилди. Яширин ҳолда “Рот-шпорт” газетасини чиқаради. Газета ва турли варақаларда фашизмга қарши кураш, бутун дунё  эркпарвар халқларини бу йўлга йўллаш чақирилди.
Мамлакат ичида ва босиб олинган жойларда террорчилик кучайди, спортчилар ҳам тақиб остига олинди.
1945 йил 12 апрелда Э.Гурбе Берген-Бельцен Концлагерида қаттиқ калтаклаш ва азоблар оқибатида вафот этади. 
1942 йил Фашистлар фитанаси Р.Урнг яширин гуруҳини очади ва 1928 йил Москвада I спартакиадада қатнашган, 6 карра Германия чемпиони, Берлин олимпиадасининг тўрт-инчи совриндори, таниқли курашчи ва коммунист В.Зселанбиндерни ҳам қамоққа олади. Фашистларга қарши курашгани учун уни отиб ташлашади. Немисларга қарши курашган, қизил спорт интернационалининг котиби, 1936 йилда Барселонада халқ олимпиадасининг ташкилотчиси Ф.Лешнинг қаҳрамонона хотираси ўчмас бўлиб қолган. У Испан Респуб-ликаси учун жангларда ҳалок бўлган эди. ҚСИ.нинг фаол арбоби П.Цобел 1945 йилда Дахауда қатл этилади. “Рот-шпорт” газетасининг муҳаррири Б.Альмитодта 1944 йилда қатл этилган. Шунга ўхшаш спорт арбобларидан жуда кўпчиликлари урушда ҳалок бўлади.
Уларнинг хотирасига бағишлаб медалларда расмлари тасвирланган. Йирик спорт иншоотлари, стадионлар, спорт ташкилотлари уларнинг номи билан аталади.
Болгар ёзувчиси Христо Батевнинг “Озодлик учун кимки урушда ҳалок бўлса, у ўл-майди” шиори партизан отряди майори К.Николов-странжат хотирасига бағишлаб бокс бўйича ўтказиладиган турнир кубогига зарҳал ҳарфлар билан ўйиб ёзилади.
Фашистлар босиб олган Норвегия жойларида ёшларни фашизм бўйича тарбиялаш учун оммавий спорт мусобақалари ташкил этилади. Бунда трампилиндан сакраш бўйича спортчи Б.Рууд, курашчилар-И.Стакке, Б.Кох, конькида учиш бўйича мамлакат чемпиони Х.Харалдсен кабилар “Фашистлар раҳбарлигида ҳеч қандай шарт йўқ!”-деб қарши чиқади. юзлаб Норвегия спортчилари-фашистларга қарши турганлиги учун газ камераларида ўлдирилади.
Уруш йилларида Венгрияда 1050 спорт клубдан 700 таси ўз ишини бутунлай тўх-татади. Олимпия чемпионлари А.Печауэр, Д.Эмерли, Я.Гари кабилар ўлдирилади. Жангда спорт журналисти Д.Килкан ўлдирилади.
Польшадаги (Варшава) жисмоний тарбия академиясида мемориал стенд урушда халок бўлган спортчилар хотирасига бағишланган. Улар орасида Х Олимпиада чемпиони (10 км), жаҳон рекордчиси (3 км) Я.Кусочинский партрети ҳам бор. Уруш даврида у Паль-мирск ўрмонида гестапочилар қўлига тушади. Уни сўроқ қилганда “Мендан ҳеч нарса ололмайсанлар!”, “Яшасин Польша” деб отиш олдидан мардонавор туради. Уни қаҳрамон сифатида Польша жамоатчилиги эъзозлайди.
Шунга ўхшаш жасурлик ва қаҳрамонлик фаолиятлар Чехословакия, Испания, Франция ва бошқа давлатлардаги спортчилар, олимпия ўйинлари ҳамда жаҳон, Европа биринчиликларининг ғолиблари, иштирокчилари ичида ҳам кўп учрайди.
Хулоса сифатида эътироф этиш кераки, урушдан аввалги ва уруш йилларидаги ҳарбий-жисмоний тайёргарлик тизимлари, спорт-гимнастика ҳаракати мутахассислари ёшларга ўз ғояларини қанчалик мажбур қилиб ўргатмасин ва тазйиқ остига олмасин спортчилар орасида Чин инсонийлик, Ватанпарварлик ҳис-туйғулари анча мужассам-лашган. 

Ўз-ўзини назорат қилиш учун саволлар:
1.	Жаҳонда жисмоний тарбия ва спорт ривожланиши қайси икки йўналишда
      давом этди, унинг сабаблари нимада?
2.	Иккала жаҳон уруши оралиғида Германия, Италия, Японияда спорт-гимнастика ҳаракати қайси ҳолатда ривожланди?
3.	Иккала жаҳон уруши оралиғида АҚШ, Франция ва Англияда спорт-гимнастика ҳаракати қандай ривожланди, уларнинг бошқа мамлакатлардан фарқи нимада эди?
4.	Иккала жаҳон уруши оралиғида Скандиновия мамлакатлари ва Финляндияда спорт-гимнастика ҳаракати қандай тараққий этди, ундаги илғор тажрибалар нимада эди?
5.	Ишчилар спорти урушлар оралиғидаги даврларда қандай ривож топди?
6.	Урушлар оралиғи жараёнларида жисмоний тарбиянинг қандай янги усуллари ишлаб чиқилди?
7.	Иккинчи жаҳон уруши йилларида спортчилар фашизмга қандай қарши курашдилар ва уларнинг қаҳрамонлик жасоратлари нималардан иборат бўлди? 
8.	Ўша даврдаги ёшларнинг онгида фашизмга қарши кураш ғоялари қандай пайдо бўлган эди?

3.6. Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврларда турли 
мамлакатларда жисмоний маданият ва спорт.
3.6.1. Ғарб мамлакатларида жисмоний маданият ва спорт тараққиёти.

Иккинчи жаҳон уруши фашистлар Германияси ва Миллитаристик Япониянинг бата-мом тор-мор бўлиши билан якунланди. Бунда советлар иттифоқининг ўрни бениҳоя катта бўлди. Урушлар жараёни ва ундан кейинги йилларда жаҳонда иқтисодиёт, сиёсий ва мада-ний ривожланишнинг янги даври бошланди. Бу эса мамлакатларнинг иқтисодий, сиёсий ва маданий ҳолатларига қараб жисмоний тарбия ва спортнинг ҳам ривожланишини таъмин этди.
Урушдан кейинги йилларда Ғарб мамлакатларида ижтимоий-маданий ҳаётнинг яхшиланиши туфайли жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришга катта эътибор берила бошлади. Мамлакатларнинг иқтисодий, сиёсий ҳамда монополистик ҳолатлари асосида жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришда аввало ўз манфаатларини олдинги қаторга қўйишди.
Бу даврдаги жисмоний тарбия ва спорт тараққиёти катта қарама-қаршиликларга дуч келди, чунки социалистик ва капиталистик тизимнинг бир-бирига қаршилиги, рақобати буни тақазо этар эди. Улар икки томонлама жисмоний тарбия ва спортнинг ижтимоий наза-рияларини давлат ва жамоат ташкилотларидаги моҳиятларини ўзларига тарғибот қилишди. Бунда асосан кўпгина сациолог ва тарихчиларнинг асарларида жисмоний тарбия ва спорт мавжуд бўлган мамлакат ҳокимиятини ҳурмат қилиш, сиёсий бетарафлик, ирқчилик ва миллатчиликдаги фарқларни туб-томири билан суғуриб ташлаш, соғлом турмуш тарзини тарбиялашга қаратилгандир, деган ғоялар олға сурилди. 
Ўқув юртларида жисмоний тарбия ва спорт. Мактаблар ва бошқа турдаги ўқув юртларида жисмоний тарбия ва спортга алоҳида эътибор кучайди. Бу ўз навбатида жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш заруриятини келтириб чиқарди. Шунингдек ўқувчи-ёшларни ҳарбий тайёргарликка ўргатиш, ўсиб келаётган авлоднинг  саломатлиги қониқарсизлиги оқибатлари кўзда тутилади. Чунки ҳарбий тайёргарлик ва унга харажатлар, совуқ уруш йилларида ўзга мамлакатларнинг худудлари ҳарбий истеҳкомлар (база) қуриш авж олганлиги сабабли аҳолидан солиқ ундириш, ишсизларнинг кўпайиши булар аҳолининг, айниқса ёшларнинг соғлигига салбий таъсир кўрсата бошлади.
1949-1950 йилда АҚШда 9 млн.га яқин чақириқ ёшидаги ўсмирлар ҳарбий хизматга жисмоний жиҳатдан яроқсиз деб топилган 1957 йил призидент Дуайт Эйзенхауэр, 1961 йил призидент Жон Кеннеди Америка аҳолисининг жисмоний тарбияси масалалари билан ўз-лари шахсан шуғулланади. Улар кўпчилик ёшларнинг ҳарбий хизматга жисмонан лаёқат-сизлигидан ташвишга тушадилар.
Жисмоний тарбия ва спортнинг саломатликни яхшилаш ва жисмонан чиниқишдаги моҳиятини Америкалик ёшлар оммасига сингдириш етарли даражада олиб борилмади. 
Давлат ва шахсий мактабларда, ўқув юртларида жисмоний тарбия ва спортнинг қўлланишида катта фарқлар, тафовутлар мавжуд эди. АҚШ даги давлат ҳисобидаги бошланғич мактабларда асосан меҳнаткашларнинг болалари ўқитилиб, уларнинг таркибида спорт майдонлари етишмас эди. Кўпгина мактабларда жисмоний тарбия дарслари ўтил-мади. Айрим болаларгина шаҳардан ташқари ёзги дам олиш масканларига жалб этилар эди. Барча шаҳсий мактабларда бойларнинг болалари ўқитилиб, уларда спорт иншоотлари мавжуд бўлган, ҳамда мутахассислар дарс ўтказган. Уларда ҳафтада 5 соат жисмоний тарбия дарслари ташкил этилган. Дастурларда спорт ва ўйинлар мажбурий равишда ўргатилиши мазмун топган. Енгил атлетика, сузиш, баскетбол, бейсбол ва бошқа турлар бўйича мактабларда ва мактаблар аро мусобақалар ташкил этилган. Ўқув ишларидан таш-қари пайтларда ғоявий (идеология) ва спорт ишларини ўқувчилар орасида скаут ва хрис-тиан ёшлар ташкилоти ўтказган.
АҚШда спорт ишлари Марказини аввалгиларидек коллежлар  ва университетлар ташкил этар эди. Калифорния, Пенсильван, Чикаго ва бошқа университетларда гигиена ва жисмоний тарбия бўлимлари, спорт клублар ташкил топган эди. Улар жисмоний тарбияни ўтказиш, тиббий кўриклар ва ички ҳамда университетлар аро мусобақаларни ташкил қилишга қаратилган. Американинг коллеж ва университетларида асосан баскетбол, регби, бейсбол, енгил атлетика, бокс, сузиш, эшкак эшиш (гребля) спорти, теннис каби турлар кенг қўлланилар эди. Университетлар йирик стадионлар, спорт заллари, сув ҳавзаларига эга бўлган. Талабалар орасида оммани кўпроқ жалб этувчи, даромад келтирувчи спорт турлари ва мусобақаларни кўпроқ рағбатлантирар эди. спорт мусобақалари университетларга бирнеча юз минглаб доллар фойда келтирган. Спорт мусобақаларида ғолиб чиққан, рекорд қўйган ва фаол ғалабаларга имтиёзлар берилган, яъни уларга стипендиялар берилган, ўқишга пул тўлашдан озод этилган, ўқув қўлланмалари ва яшаш жойлар билан таъминланган ва ҳ.к.
Уларнинг ихтиёрига яхши спорт иншоотлари, асбоб-ускуналар муҳайё этилган. Университет спортида фақат яхши натижалар кўрсатувчиларгина шуғулланишга муяссар эди. шу сабабдан ҳам у ёки бу спорт тури билан шуғулланувчи талабалар озчиликни ташкил этар эди.
Германия федератив Республикаси, Англия, Франция, Италия, Скандинавия мамлакатларида ҳам жисмоний тарбия ва спорт жамият тараққиёти хизматида бўлади. Бу мамлакатлардаги мактабларда жисмоний тарбия давлат томонидан, яъни спорт вазирлиги, маориф ва ҳарбий вазирликлар раҳбарлигида бошқарилади. Бошланғич ва ўрта мактабларда жисмоний тарбия мажбурий дарс сифатида ўқитилади. Дарслар ҳафтада 2 соатдан 4 соатгача ташкил этилади. Бунда асосан спорт-ўйин усулларидан қўлланилади. Швеция ва Норвегия мактабларида гимнастика машғулотларига умумий дарсларнинг 50 % ажратилади. Баъзи бир мамлакатларда ҳафтанинг бир кунини ўйинлар ва саёҳатларга ажратади.
Скандиновия мамлакатларидаги мактабларда гимнастика дарсларидан ташқари спорт ихтисослиги (бирон спорт тури) кенг қўлланилади. Швецияда спорт уюшмалари ҳамкорлигида ҳаваскор гуруҳлар ташкил этилади. Улар дарсдан ташқари пайтларда ўқувчилар билан чанғи, конькида учиш спорти, сузиш, енгил атлетика, футбол, эшкак эшиш ва бошқа турлар бўйича турли тадбирлар олиб боради. Мактаб спорти, спорт уюшмалари (СКОНЕ) Скандиновия мамлакатлари ва Финляндия мактаб ўқувчилари-спортчиларни ўзига бирлаштиради. Уларни ўқувчи-спортчиларнинг ёши, жинси ва мусобақа нормативлари асосида турли даражаларга (тоифа) ажратади. Бу мамлактларда баъзи бир спорт турлари бўйича нишонлар (значок) кенг тарқалиб, улар ёшларнинг қизиқиши ва эътиборини жалб этади. Бу эса спорт маҳоратларини янада кўтаришга туртки бўлиб ҳисобланади. Барча спорт турлари бўйича нишонга талаб ва меъёрларни бажаришга қизиқувчи ўқувчилар сони доимий равишда ўсиб боради.
Японияда мактаблар ва ўқув юртларида жисмоний тарбия ўзига хос хусусиятларга эгадир. Халқаро спорт турлари билан бир қаторда анъанавий миллий жисмоний машқлар ҳам кенг миқёсда қўлланилади. Сақланиб келинаётган миллий спорт турлари анъанавий тадбирлар сифатида ёшларни самурайлар руҳида тарбиялашга қаратилган. Бундай турлар катта қилич (ёки узун таёқ) билан қиличбозлик, сумо кураши, дюз-до, каратэ, камондан ўқ отиш ва сузиш кабилардан иборатдир. Мураккаб малакаларни тарбиялашда қўлда қурол билан сувда тик ҳолда сузиш, оғир предметларни юклаш, саёз сувли жойларда баланддан сакраш, сув тўсиқларини (брун) эгаллаш ва бошқалардан фойдаланилади. Институт ва университетларда жисмоний тарбия кафедралари, спорт клублар фаолият кўрсатади. Бу мамлакатда ҳам спорт билан шуғулланувчи талабалар унча кўп эмас. “Академик спорт” фақат спорт юлдузлари, яхши таъминланган оилаларнинг болаларигагина хизмат қилади.
Австралиядаги мактабларнинг жисмоний тарбия тизими қизиқарли ҳисобланади. Бу мамлакатда жисмоний тарбия мактабгача тарбия муассасаларидан бошланиб, кейин бошланғич ва ўрта мактабларда давом эттирилади. Ҳукумат томонидан давлатга бу соҳада ёрдам жуда кам ҳисобланади. Америкадагидек бу жойда ҳам шахсий ўқув юртларида жисмоний тарбияга эътибор кучлидир. Кўпгина шахсий мактаблар динний ташкилотларга мансубдир. Шахсий мактаб-интернатлар юқори савиядаги ўқув, спорт ва соғломлаштириш ишларини ташкил қилиш билан ажралиб туради. Уларда қатъий тартиб (режим) ўрнатилган, яъни ҳар куни чўмилиш ёки душ, кундузи бир ярим соатлик спорт ўйинлари ва сузиш шарт. Ўқиш учун маблағлар баҳоси жуда юқори даражададир. Давлат ва шахсий ўқув юртларидаги ўқув-тарбиявий жараёнлар бир хил бўлмаганлиги туфайли ўқувчилар ҳар хил билимларга ва жисмоний тайёргарликка эга бўлади.
Такидлаш лозимки ўқув жараёнларининг бундай шакллардаги мавжудлиги давлат ва жамоат ўртасидаги турли фаолиятларни юзага келтириб, демократик тамойиллардан узоқлашиб боради.
Ҳаваскорлик спорт-гимнастика ҳаракати. Мактаблар ва ўқув юртларидаги жисмоний тарбия ва спорт билан бир қаторда ҳаваскорлик спорт-гимнастика ҳаракати ҳам бир мунча тараққий этабошлади. Улар бирнеча йўналишга бўлинади. Кўпгина мамлакатларда миллий жиҳатдан ташкил қилинадиган спорт ҳаракати йўқ ҳисоби. Шу сабабдан спорт ташкилотлари йўналиш ва мавжуд фаолиятларга қараб турларга ажратилади.
Ишчилар спорти. Бир қатор мамлакатлар уруш давригача мавжуд бўлган спорт ташкилотларига эгадир. Бунда Француз спорт-гимнастика ишчилар федератцияси (ФЕЖТ) Финларнинг ишчилар спорт уюшмаси (ТУЛ), Италия халқ спорти уюшмаси (УИСП), Австрия жисмоний тарбия ва спорт ишчилар уюшмаси (АСКЕ) мисол бўлиши мумкин. 
1946 йилда халқаро ишчилар спорт қўмитаси (КСИТ) ташкил топиб, у Люцерн спорт интернационалининг давомчиси сифатида фаолият кўрсатди. Ишчилар спорт ҳаракатини бирлаштириш ва унга раҳнамолик қилиш кўзда тутилади. Бу ташкилот давлат ва жамоат ташкилотларидан моддий ёрдам ололмаганлиги учун қийин шароитларни бошдан кечиришга тўғри келади. Ишчилар спорт уюшмалари асосан касаба уюшма ташкилотлари ва спорт клублар билан яқин алоқа ҳамда ҳамкорликда иш тутади. 
“Спорт ҳамма учун”, сўнгги 20-30 йиллар мобайнида баъзи бир ғарб  мамлакат-ларида “Спорт ҳамма учун” ҳаракати авж ола бошлади. Унинг тарқалиши маданий алоқалар бўйича Кенгашнинг Европа иқтисодий ҳам жамият доирасида таркиб топиши билан боғлиқдир. 1975 йилда “Спорт ҳамма учун” Европа хартиеси (низом) қабул қилинади, бунда жамиятнинг келгуси тараққиёт дастури ишлаб чиқилади. “Спорт ҳамма учун” ҳаракатининг (жамият) умум аҳамиятга эга бўлган югуриш ва юриш, аэробика, атлетик гимнастика, шаҳардан ташқарига чиқиш, оддий мусобақалар уюштириш, турли хил ўйинлар,  саёҳат ва сайрлар асосий машғулот бўлиб ҳисобланди. Бу жараёнлар янги даврда вужудга келган Рекрацион ҳаракатнинг давоми деса бўлади. Бу ҳаракат турли мамлакат-ларда ҳар хил ном билан юритила бошланди. Норвегия ва Германия федератив Республикасида “Тримм” (доимо яхши ҳолатда-формада бўлиш), Италияда- “Биз сизларга тақлид қиламиз”, АҚШда “Жисмоний фаоллик” номлари шундай эди.
“Спорт ҳамма учун” ҳаракати рекрацион жисмоний машқлар шаклидаги жисмоний тарбия машғулотидир. Бу ўз навбатида меҳнаткашларнинг оммавий жисмоний маданиятининг ажралмас бир қисми ҳисобланади.  Бу ҳаракатни кенг тарғибот қилишда оммавий ахборот воситалари жалб қилинади. Кўп сонли ишлаб чиқариш фирмалари, аҳолининг турли хил жисмоний тарбия воситаларига қизиқишини ҳисобга олган ҳолда жуда кўп миқдорда спорт буюмлари, кийимларини бозорга чиқармоқда.
Спорт ва Черков. Черковларнинг таъсирларини сақлаб қолиш мақсадида улар спортдан ўз манфаатларида фойдаланишга ҳаракат қилди. Урушдан кейинги даврларда черков ходимлари давлат ёрдамида ёшларни черковга жалб қилишда спортдан кенг фойдаланадилар. АҚШда Христиан ёшларининг бирлашган ҳаракати (ташкилот) “Талаба-католик миллий ташкилотлар” жисмоний тарбия ва спорт ишлари билан шуғулланади. Германияда 40 йилларда “Ройче-ючендкрофт” (Германиянинг ёш кучлари) ва “Эйхенкройц” (Дуб Хоч) Ватикан (диний ташкилот) билан келишган ҳолда жамиятларни тузган эди. Италияда спортчиларнинг католик уюшмаси фаолият кўрсатади. Спортдан кенг фойдаланувчи энг йирик черковлардан бири ёш христианларнинг халқаро ассоциацияси (НИКА) ҳисобланади. Черковлар, айниқса Ватикан ёшларни маънавий жиҳат тарбиялаш воситаси сифатида ишлатади.
1952 йил Пий II ота (папа) халқаро спорт илмий Конгрессига йўллаган хатида, черков спортнинг техника, гигиена фунология томонлари билан қизиқмайди, католик черков ходимлари спортнинг “Тана ва руҳ”ни тарбиялайдиган воситаларини тан олади; -дейди. 1968 йил Павел VI ота (папа) Ватиканда Халқаро Олимпия қўмитаси қатнашчи-ларини қабул қилади. У ўз нутқида, черков спортнинг ривожланишига сидқидиллик билан қизиқади, чунки дин ва олимпия ўйинлари орасида зиддиятлар кўринмайди, - деган эди. Шундай қилиб Черков ҳозирги замон дунёсига қўшилишга мажбур бўлди, дейиш мумкин.
Олимпия спортининг ривожланиши. Ғарб мамлакатларининг кўпчилиги олимпия спорт турларини ривожлантиришга катта эътибор бермоқда. Урушдан кейинги йилларда ғарб давлатларида олимпия спорт турларини ривожлантиришда бир қатор асосий ҳолатлар (Тенденция) вужудга келади. Биринчидан, олимпия спортини ривожлантиришга давлатларнинг роли ўсиб борди. Иккинчидан, олимпия спортига таъсир этувчи монополиялар, корпарациялар, фирмаларнинг молиявий таъминоти давлат билан бир-галикда амалга оширилди. Учинчидан, катта спортда илмий-техник тараққиётнинг натижалари кенг қўлланила бошлади. Тўртинчидан, спортчиларни тайёрлаш мақсадида махсус марказлар бир ёки биргалашиб ўтказиш учун бирнеча давлатларда машғулотлар ўтказиш жойлари амалда қўлланилди. Бундай ҳолатлар айниқса АҚШ да кўпроқ учрамоқда. АҚШ да Олимпия спортига раҳбарлик бир қатор ташкилотлар томонидан олиб борилади. Бунда молиявий таъминот, миллий жамоани (команда) таркиб топтириш, олимпия ўйинларида иштирок этиш, бошқа халқаро мусобақаларда қатнашиш каби масалаларда ўзаро келиша олмаганлар. Бундай ҳолатларни тугатишда АҚШ да “Ҳавас-корлик спорти ҳақида”ги қонуннинг қабул қилиниши (1978) сабаб бўлган. Шу қонун асосида АҚШ МОҚ ҳал этади. АҚШ МОҚ олимпия ўйинларига ва панамерика ўйинлари жамоаларни тайёрлаш, қатнашиш ва барча фаолиятларга раҳбарликни амалга оширади. Бунда моддий-техник базани мустаҳкамлаш, спортчилар машғулотлари, илмий-услубий тавсияларни тарқатиш ва бошқа муҳим ўринда туради. 
АҚШ да олимпия спортининг барча турлари мавжуд. Улар орасида сузиш, вело-сипед, ўқ отиш, бокс, енгил атлетика каби турлар кенгроқ тарқалган. Маққул бўлган спорт турларидан от ва парус спорти, гольф, қиличбозлик кабилар ҳисобланади. Бу турлар билан кўпинча шахсий спорт клублар шуғулланади. Уларга бадавлат кишилар ва даромади яхшилар иштирок этишади. Шулар қаторида балиқ ови, саёҳат (туризм), америкача футбол, соккер (Европа футболи), бейсбол ва регби кўп қўлланилади. 
Америка терма жамоаларини тайёрлаш ўқув-машғулот марказлари Колорадо-Спринте ва Скво-Веллида ўтказилади. Колорадо-Спринте спорт мажмуида бир йўла 800 спортчи шуғулланиши мумкин. Бунда 400 м. югуриш йўлаги, спорт, тиббий ва кампю-терлар билан жиҳозланган. Олимпия спорти юқори натижаларига кўмаклашувчи масалаларни Айови, Аризон, Жанубий Калифорния Университетларининг лабаратория-ларида ўрганилади. 
Америка спортчилари урушдан кейинги даврлардаги барча олимпия ўйинларида иштирок этиб келди. Улар олимпия медалларининг сони кўплиги жиҳатдан биринчи ўринлар: Лондон (1948), Хельсинки (1952), Мехико (1968), Лос-Анжелес (1984), Атланта (1996), иккинчи ўринлар: Мельбурн (1956), Рим (1960), Мюнхен (1972), Барселона (1992) ҳисобланади. Учинчи ўринларни эса 1976 йилги қишки (Инструк) ва ёзги (Монреал), 1988-Сеулда ўтказилган олимпия ўйинларида эди. 
Америка спортчилари кўпроқ енгил атлетика, сузиш, ўқ отиш, баскетбол, бокс, фигу-рали учиш каби турларда доимо устун келмоқда.
АҚШ да футбол, бокс, баскетбол, хоккей, кэтч, бейсбол каби турлар бўйича профес-сионаллик кенг ривож топган. 
АҚШ даги маълум доирадаги мутахассислар спортчиларда қўлланиладиган допинг ва бошқа маън этилган воситалардан фойдаланишга қарши ҳаракатлар ҳам кучайиб бормоқда. 2001 йил 11 сентябрда террорчилар томонидан Нью-Йоркдаги халқаро савдо маркази ва унинг атрофидаги кўп қаватли биноларни самолёт билан уриб хонавайрон қилингач, халқаро таҳдид солувчи ёвуз кучларга, уларнинг гиёҳвандлик фаолиятларига қарши АҚШ да жиддий тадбирлар олиб борилмоқда. Бу ўз навбатида фақат Америка мин-тақасидагина эмас, балки бутун жаҳондаги халқларнинг тинч-осойишта яшашлари ҳамда спортчиларнинг мусобақалашишларини беташвиш ўтказишларига кафолат сифатида хиз-мат қилади. 
Олимпия спорти урушдан кейинги даврда ғарб мамлакатларида кенг миқёсда ривожланиб кетди. Бунга асосан бу мамлакатларда ёзги ва қишки олимпия ўйинларининг ўтказилиши сабаб бўлди. Шу асосда гимнастика, дюздо ҳамда қишки спорт турлари Японияда: конькида учиш ва чанғи спорт турлари, хоккей Канада, Скандиновия мамлакатлари ва Финляндияда; конькида фигурали учиш, тоғ чанғи спорти Франция,ГФР ва Австрияда; футбол-Бразилия, Англия, ГФР, Голландия, Италия, Аргентина ва бошқалар ривож топди. 
Умуман олганда жаҳонда жисмоний тарбия ва спорт ривожи бир хилда бўлмади. Ғарбда спорт билан шуғулланувчиларининг ижтимоий гуруҳлари кўп қирралидир.
Бадавлат тоифасидагилар фақат моддий жиҳатдагина эмас, балки бўш вақтга ҳам имкониятлари кўпайди. Улар ов қилиш жойлари, муҳташам теннис кортлари, гольф учун майдонлар, сув ҳавзалари яхталарга эгадирлар. Ўрта ҳол кишилар эса мумкин бўлган енгил атлетика, велоспорт, футбол каби турлар билан шуғулланиш имкониятларига эгадирлар. Камбағал кишиларнинг на жойи, на вақти ва на имконияти бор, улар жисмоний тарбия ва спорт маданий хордиқ чиқариш тадбирлари орқали ўз соғлиқларини мустаҳкамлашдан маҳ-румдирлар.
Спорт ва бизнес. Урушдан кейинги йилларда жаҳонда жисмоний тарбия ва спортга манополиялар, тритлар, матбуот хомийлари, кино ва телевидения раҳбарларининг қизиқ-иши ортиб борди. Катта тижорат (бизнес) учун тадбиркорлар профессионал спортдан кенг фойдаландилар. Улар бокс, футбол, хоккей, бейсбол, автоспорт ва б.қ. турларни даромад манбаъсига айлантириб юборишди. Профессионал спортчиларни мол (товар) каби сотиб олиш ва сотиш кучайди. Профессионал спорт ҳам ва ҳаваскорлик спорт ҳам сиёсат билан узвий боғланиб қолди. АҚШ да профессионал спортчиларни Призидент ва Сенаторларни сайлашда кенг фойдаланадилар. Турнирларда сиёсий арбоблар профессионал спортчилар билан бирга чиқадилар. Бу сиёсий партияларда турли компанияларда ўз мавқейларини яхшилаш йўлида уларга манфаат келтиради.
Сиёсий курашлар (аполитичность), гуманизм, ҳаваскорлик. Урушдан кейинги даврларда ғарб мамлакатларининг спорт-гимнастика ҳаракатининг назарий-амалий фаолиятида спортдаги асосий тамойиллардан юз ўгириш ҳолатлари юзага келди. Яъни аполитичлик (сиёсий қаршилик), гуманизм ва ҳаваскорлик янги йўналишларда давом этди. Спортда каментиш, чегараланишга йўл қўйилмаслик ғоялари ривожланди. Лекин каментиш ўрнига сиёсий жиҳатдан баъзи мамлакатларни ўз йўлидан тўсиш, қайтаришга киришилди. Бу халқаро спорт майдонларидаги баъзи давлатларни сиқиш, халқаро аҳволнинг кескинлашуви (Венгриядаги-1956, Чехословакиядаги-1968, Афғонистондаги-1979 ва ҳ.к) сабаб бўлди. Бундай ҳолатлар спортдаги гуманизм тамойилларига ҳам таъсир ўтказди. 
Иқтисодий жиҳатдан ривожланган мамлакатларда гуманизм ғояларидан узоқлашишнинг асосий сабабларидан бири спортчиларнинг юқори натижаларни кўрсатиши учун Допинг (гиёҳвандлик) ишлатилиши, спортга алоқадор бўлмаган турли хил “Мусобақалар” нинг уюштирилиши (хотин-қизлар кэтчи, одамларнинг итлар билан олишуви ва ҳ.к) сабаб бўлди.
Ҳаваскорлик ҳаракатининг ҳалокатга учрашуви эса урушдан сўнгги даврлардаги ички миллий ва ташқи сабаблар билан боғлиқдир. Ички сабаблардан бири шуки, ҳар йили спортда энг юқори натижаларни кўрсатиш талаби кучаяди, спортдан келадиган даромад-ларни йўқ қилиш, бунда оммавий ахборот воситаларини ишга солиш кучайди.
Ташқи сабаблар эса, спортдаги ҳаваскорликнинг сусайишига халқаро спорт майдон-ларида кучлар тенглигининг ўзгаришлари ҳисобланади.
Шу сабабдан ҳаваскорлик спорт тамойилларини сақлаш эски йўлга қайтади. Яъни ҳаваскорлик спорти профессионал спорт чегара доирасида ривож топа бошлади. Олимпия харитасидан (устав) “Ҳаваскорлик” атамаси ўчириб юборилди. 1984 йилги Лос-Анже-лесдаги XXIII ўйинлардан бошлаб, халқаро олимпия қўмитаси (ХОҚ) ва бир қатор халқаро спорт федерацияларининг (ХСФ) рухсати билан профессионал спортчилар олимпия ўйинларида қатнашиш ҳуқуқини олдилар. Асосан улар футбол, баскетбол, хоккей, теннис, фигурали учиш каби турларда иштирок этдилар. 
Тушкдилик (кризм) ҳолатларидан устун келиш йўлида спортда илмий-техник тараққиёт натижаларини қўллаш амалга оширилди. Бу спортдаги юксак натижаларга эришиш йўлларида кўмак бўлди. 
АҚШ, ГФР, Япония, Франция, Англия, Италия каби тараққий этган йирик мамла-катларда тиббиёт, физиология, психология соҳаларида илмий тадқиқотлар ўтказилди, спортга ўргатиш ва машғулотларни ташкил қилиш усуллари ишлаб чиқилди. Илмий-тад-қиқот ишлари асосан университет ва коллежларнинг мажмуаларида, ҳамда юқори малакали спортчиларни жалб этиш йўли билан илмий марказларда катта синов-тажрибалар амалга ошириб борилди.
Хулоса шундан иборатки иккинчи жаҳон урушидан кейинги йилларда жисмоний тарбия ва спорт жаҳоннинг барча мамлакатларида тезлик билан ривожланди. Эски усуллардан воз кечилди. Халқаро спорт ҳаракати ва олимпия ўйинларининг ўтказишлари ёшларни спортга жалб этиш, иқтидорли ёшларни тарбиялаш ва уларнинг спорт маҳоратларини оширишда барча имкониятлардан фойдаланилди. Бу жараёнлар АҚШ, ГФР, Англия, Франция, Италия, Скандиновия мамлакатлари ҳамда шарқда Япония, Корея каби мамлакатларда кенг қулоч ёйди. 

3.6.2. Тараққиёт йўлидаги мамлакатларда жисмоний 
маданият ва спорт.

Миллий мустақиллик учун халқларнинг кураши иккинчи жаҳон урушидан кейинча айниқса кучайди. Бунда фашистлар германиясининг яксон қилиниши, Япония миллитар-измининг йўқ қилиниши, Африка, Осиё ва Лотин Америкасидаги халқларнинг миллий озодлик ҳаракатлари асосий сабаб бўлиб ҳисобланди. Натижада империализмнинг мустамлакачилик тизими тушкунликка учради. Тараққий этиб келаётган ёш давлатлар миллий мустақилликни қўлга киритди. Шу билан ўзларининг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва маданий тараққиёти учун кураш олиб боришди. Тараққий этиб келаётган мамлакатларда миллий-демократик кучларнинг ўсиш таъсирида  жисмоний тарбия ва спортда жиддий ўзгаришлар юз берди ва у давом этмоқда. Жисмоний тарбия ва спорт миллий мадания-тининг уйғониши ва ривожланишининг ажралмас қисми бўлиб қолди. Бу ўз навбатида ёш давлатларнинг халқларини тараққиёт йўлидан боришга ундамоқда. 
Бундай мамлакатлардаги жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришдаги муно-сабатлари асосан, мустамлакачилик тизимидаги асоратлардан қутилиш, миллий камси-тишларга  тўла барҳам бериш, миллий жисмоний тарбия тизимини яратишга қаратилмоқда. Жисмоний  маданият соҳасида эришилган ютуқларни миллий ғурур ва мамлакат ифтихори сифатида баҳоламоқда. Уларни халқаро миқёсда мустаҳкамлаш йўлида ҳаракат қилмоқда. 
Африка минтақаси. Жисмоний тарбия ва спортнинг ривожланиши Африка мамлакатларида намоён бўлмоқда. Африка минтақасининг халқлари бир неча асрлар мобайнида ўзининг миллий маданияти ва унинг таркибий қисми сифатида жисмоний маданиятни ҳам юзага келтирди. Лекин мустамлакачилик тизими бу юртларда иқтисодий ва маданий ривожланишни анча орқада қолдирди. Жисмоний маданият тараққиётининг тўхтаб қолиш сабаби, асосан аҳолини йўқчилик, қашшоқлик ҳолати  билан боғлиқ эди. жисмоний тарбия ва спорт, ўйинлар билан шуғулланиш мустамлака  эгалари ва маҳаллий бойларгагина насиб этган эди, лаёқатли  ва энг яхши спортчилар фақат метрополийлар, яъни мустамлакачилар Франция, Англия, Италия ва б.қ. давлатларда терма жамоалари таркибидагина мусобақаларда қатнашганлар.
Мустақилликни қўлга киритган давлатларда янги хаёт қуриш, жисмоний маданиятни кенг омма орасида қўллашга киришди. Кўпгина давлатларда жисмоний тарбия ва спорт бўйича раҳбарликни давлат доирасида олиб борилди. Жисмоний тарбия мактаб ва бошқа ўқув юртларининг дастурларига киритилди. Ёшларни тарбиялашда анъанавий миллий ўйинлар, жисмоний машқ турлари кенг қўлланилди. Бунда араб мамлакатлари Алжир, Ливия, Тунис, Марокко ва негр давлатлари Гана, Мали, Гвинея ва бошқаларда бу жараёнлар намунали ҳисобланди.
Африка минтақасидаги давлатларда этнографик, уруғчилик, қабилачилик ва халқлар орасидаги турмушдаги фарқларни камайтиришда (эгаллаш) жисмоний тарбия ва спорт муҳим восита сифатида хизмат қилди, ижтимоий тараққиётга катта ҳисса қўшди. Жисмоний тарбияни  ривожлантиришни мувофиқлаштириш ва раҳбарликни амалга ошириш йўлида ягона тартибни ишлаб чиқиш амалга оширилди. 1965 йилда Африка олий спорт иттифоқи (кенгаши) ташкил этилди. Бу Африка спортчиларини бирлаштириш ва ягона Африка бирлигини таъминлашда  хизмат қилиб келди, мустамлакачилик ва ирқчиликка қарши фаолиятларни юритди. Шу асосда минтақадаги мусобақалар ва ўйинларга спортчиларни тайёрлашни амалга оширмоқда.
Бу минтақада спорт ҳаракатини ривожлантиришда Африка ўйини муҳим аҳамиятга эгадир. Ўйинлар биринчи маротаба 1965 йилда Конго маркази Браззавилда ўтказилган. Унда 17 мамлакатдан 1500 дан ортиқ спортчи иштирок этган. Ўйин дастурида баскетбол, волейбол, гандбол, теннис, футбол, енгил атлетика, велоспорт, бокс, сузиш, дзюдо каби турлар ўрин олган эди. Ўйинларда яхши натижаларни Миср, Нигерия, Кения, Сенегал, Фил суяги қирғоғи ва Анжир спортчилари намойиш этган. Африка ёшлари биринчи ўйинларда ўзларининг жипслик, ҳамкорлик, бирлик соҳасидаги интилишларини кўрсатди. 1973 йилда Лагосдаги (Нигерия) иккинчи Африка ўйинларида 34 мамлакатдан 4000 дан ортиқ спортчи иштирок этган. 1978 йилда Алжир шаҳрида учинчи Африка ўйинлари ташкил этилди. Бу ўйинлар ХХII олимпия ўйинларига (Москва, 1980 йил) тайёргарликнинг асоси бўлиб ҳисо-бланди. Кейинги йилларда ўтказилган ўйинлар ҳам минтақада ҳозирги замон спорт турларининг ривож топаётганликларини намойиш этди. Олимпия ўйинлари ва спорт турлари бўйича жаҳон чемпионатларида, халқаро турнирларда иштирок этаётган Афри-калик спортчилар сони тобора кўпайиб бормоқда. 
Осиё минтақаси. Осиёдаги тараққиёт йўлидан бораётган мамлакатларда давлат ва жамоат ташкилотлари жисмоний тарбия ва спортнинг ривожланишига катта эътибор беришди. Мустақилликни қўлга киритган Ҳиндистон, Афғонистон, Бирма, Индонезия, Ливан ва бошқа мамлакатлардаги спорт ташкилотлари жуда катта мувоффақиятларни эгаллади. Жисмоний тарбия ва спортга қизиқиш бу мамлакатларда  йил сайин ошиб борди. 1954 йилда  Ҳиндистонда ҳукумат томонидан спорт ва жисмоний тарбияни ўргатиш мил-лий кенгашини тузди. Унинг дастури Ҳинд ёшларини жисмоний ва маънавий жиҳатдан ривожлантиришни тарбиялашга қаратилди. 1963 йилдан бошлаб “Жисмоний такомил-лаштириш миллий ҳаракати” мусобақаларни доимий ўтказиб борилмоқда. Уларда 2 млн.гача киши иштирок этади. Тараққий қилаётган мамлакатларда жисмоний тарбия ва спорт соҳасида кадрлар тайёрлаш, спортнинг моддий-техник базасини яратишга жиддий эътибор бериб, катта маблағлар сарфламоқда.  
1960 йил Қобулда (Афғонистон) мактаблар ва бошқа ўқув юртлари учун жисмоний тарбия ўқитувчиларини тайёрлаш мактаби ташкил этилади. 1975 йилда жисмоний тарбия институти очилади. Олий тоифадаги жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларини тайёрловчи институтлар Ҳиндистон, Эрон ва бошқа Осиё мамлакатларида мавжуддир. Осиё мамлакатларида спорт, - гимнастика ва ўйинларни ривожлантириш мақсадида 1949 йилда Осиё ўйинлари уюшмаси (федерация) ташкил этилди. Бу уюшма Осиёдаги 20 дан ортиқ мамлакатларни ўзига бирлаштиради. Осиё ўйинлари уюшмасининг устави ва низоми халқаро олимпия қўмитасининг партиясига (устав) мос келади. 1951 йилда биринчи Осиё ўйинлари ташкил этилди. У Деҳлида (Ҳиндистон) ўтказилиб, ҳар 4 йилда бир маротаба ташкил қилинмоқда.
Осиё ўйинлари ғоят қизғин ва кескин курашлар билан анъанага айланди. Бу мин-тақадаги мамлакатларда миллий жисмоний машқлар ва ўйинлар (гимнастика, хатха-йог, лангар ва таёқлар билан машқ қилиш-малакҳамб, ритмик гимнастика, от ўйинлари, кураш ва ҳ.к) кенг қўлланилади. 
Осиё ўйинлари кейинги йилларда янада тантанали равишда ўтказиб борилмоқда. Бунда айниқса 1991 йилда Собиқ Иттифоқ таркибида бўлган Марказий Осиё респуб-ликаларининг мустақил давлат бўлиши, уларнинг Осиё ўйинларида илк марта иштирок этишлари ҳам асос бўлмоқда. 
1994 йил кузида Херосима (Япония) шаҳрида ўтказилган XII Осиё ўйинларида Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Тожикистон Республикалари мувоффақиятли қатнашдилар. Ўзбекистоннинг футбол жамоаси олтин медал совриндори бўлди. 
1998 йилда Бангкокда (Тайван) ўтказилган навбатдаги Осиё ўйинларида барча мамлакатлар қаторида Марказий Осиё давлатлари яна иштирок этиб, ўзларининг спортдаги маҳоратларини намойиш этди. Ўзбекистонлик боксчилар, шарқона якка курашчилар, енгил атлетикачилар яхши натижаларни қўлга киритди. 
Осиё ўйинлари Марказий Осиё республикаларининг спортдаги нуфузларини янада баландроқ кўтаришда катта хизмат қилмоқда. Бу ўз навбатида спорт турлари бўйича Осиё чемпионатлари, Халқаро турнирларни ўтказишга, ҳамда жаҳон биринчиликлари ва Олимпия ўйинларига тайёргарлик-саралаш мусобақаларида тенг ҳуқуқли равишда иштирок этиш, спортчилар маҳоратини ошириш, энг муҳими мамлакатларда жисмоний тарбия ва спорт ҳаракатини янада такомиллаштиришга асос бўлмоқда. 
Лотин Америкаси минтақаси. Урушдан сўнгги даврда  бу минтақада жисмоний тарбия ва спортнинг ўсиши сезиларли даражада кўзга кўринади. Бунда Марказий Америка ва Қариб денгизи паналари ўйинлари муҳим аҳамият касб этмоқда. Бу ўйинлар илк бор 1951 йилда ташкил этилган. Шулар қаторида Боливар ўйинлари ҳам мавжуддир. Бу ўйинларнинг дастурида футбол, баскетбол, енгил атлетика, сузиш, бокс, кураш, велоспорт, ўқ отиш, қиличбозлик, теннис ва бошқа спорт  турлари, яъни Америка қитъасида кенг тар-қалган ўйинлар мавжуддир. 
Халқаро спорт ва Олимпия ҳаракатида тараққиёт йўлида бораётган мамлакатлар доимий равишда фаол иштирок этиб келмоқда. Африка, Осиё ва Лотин Америкаси минтақаларининг аксарият жуда кўп мамлакатларида миллий Олимпия қўмиталари ташкил этилган ва улар катта фаолият кўрсатмоқда. Бу ўз навбатида мамлакатларда жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришда улкан ҳисса қўшмоқда. Африка, Осиё ва Лотинамерика минтақаларидаги миллий спорт ташкилотлар жуда кўп халқаро спорт уюшмаларининг аъзоси ҳисобланади, яъни Халқаро Олимпия қўмитаси, Халқаро спорт федерациялари таркибидан ўз ўринларини ҳақли равишда эгаллаганлар.
Тараққиёт йўлидан бораётган мамлакатларнинг спортчилари олимпия ўйинларида мувоффақиятларга эришмоқда. Ҳиндистон спортчилари 1948, 1952, 1956, 1964, 1980 йил-ларда Рим ва 1964 Токио олимпия ўйинларида Эфиопия югурувчиларига  марафончилар Абебе Бекила, Москвадаги (1980) ўйинларда М. Ифтер 5 ва 10 км.га югуришда шуҳрат келтирган эди. Мюнхенда (1972) ўтказилган ХХ Олимпия ўйинида Жон Акин-Буа (Уганда) 400 м. тўсиқли югуришда жаҳон рекордини ўрнатиб чемпион бўлади. Шунингдек Кения, Марокко, Эрон ва бошқа мамлакатлар ҳам олимпия ўйинларида яхши натижаларга эришади. 
Такидлаш зарурки 2000 йил Сиднейда (Австралия) ўтказилган XXVII олимпия ўйинларида Ўзбекистон боксчилари 1 та олтин ва 2 та кумуш медални қўлга киритди. Андижонлик Муҳаммадқодир Абдуллаев (71 кг) Олимпия чемпиони унвонига сазовар бўлди. 
Тараққиёт йўлида бораётган мамлакатлардаги жисмоний тарбия ва спорт ишларини ривожлантириш, мутахассис кадрлар тайёрлаш, янги усуллар асосида машғулотлар ўтка-зиш ҳамда ташкилий соҳаларда собиқ социалистик мамлакатларнинг ўзаро ёрдами муҳим ўринлардан бирини эгаллади. 

3.6.3. Собиқ социалистик мамлакатларда (1940-1990) 
жисмоний маданият ва спорт. 

Иккинчи жаҳон урушидан кейин Болгария, Венгрия, Чехославакия, Польша, ГДР, Руминия, Хитой, Корея, Веьтнам, Куба каби мамлакатларда жисмоний тарбия ва спорт тараққиёти янги йўлда давом этди. Бунда собиқ иттифоқ тарзида жисмоний тарбия ва спортни бошқаришнинг давлат ва жамоат органлари тузилди. Ҳукумат қошида жисмоний тарбия ва спорт қўмиталарининг таркиб топиши жисмоний тарбиянинг давлат тизими асосини вужудга келтирди. 
Қўмиталар тузилиши қаторида  ҳаваскорлик спорт ҳаракати ҳам ташкил этилиб, у давлат тизими фаолиятига яқиндан кўмаклашиб борди. Барча мамлакатларда кўнгилли спорт жамиятлари  ва уларнинг қуйи ташкилотлари, жисмоний маданият жамоалари (спорт клублар) вужудга келди. Асосий оммавий жисмоний тарбия ва спорт тадбирлари заводлар, фабрикалар, муассасалар, қишлоқ хўжаликлари  жамоалари, ўқув юртлари, ҳарбий ҳамда флотларда ташкил этилади. Мактаблар, гимназиялар, ўрта махсус ва олий ўқув юртларида жисмоний тарбия предмет (фан) сифатида мажбурий равишда ўқитилди. Даволаш-профилактика муассасаларида жисмоний тарбия ва спорт мустаҳкам ўрин эгаллади. 
Ўқув-спорт ва услубий ишлар мазмунидан яхшилаш йўлида ГТО (меҳнат ва мудофаага тайёр) мажмуига ўхшаш махсус машқлар мажмуи ишлаб чиқилди ва улар амалда қўлланилди. Шунингдек спорт классификациясида спорт устаси, хизмат кўрсатган спорт устаси унвонлари киритилди. 50 йиллар охирида Чехословакия жисмоний маданият иттифоқи (союз), Болгария жисмоний маданият ва спорт кенгаши (совет), Немис спорт-гимнастика иттифоқи (союз), Руминия жисмоний маданият иттифоқи (союз), Венгрия жисмоний маданият иттифоқи (союз) ташкил этилади. 
Меҳнаткашларнинг жисмоний тарбиядаги ҳуқуқларини таъминлаш йўлида жис-моний маданиятга, айниқса спортга катта маблағлар ажратилиши энг муҳим имко-ниятлардан бири бўлиб ҳисобланди. 
Ўтган даврларда жисмоний маданият ва спорт соҳасида мутахассис кадрлар тай-ёрлашга катта эътибор берилди. Ўрта махсус ва олий жисмоний маданият ўқув юртлари кўпгина мамлакатларда ташкил этилди. 1946 йил декабрда Варшавада жисмоний маданият академияси иш бошлади.  Софияда Г.Димитров номида олий жисмоний маданият инс-титути, Лейпцигда Немис жисмоний маданият олий мактаби ташкил топди. 
Хитой, Корея, Вьетнам ва б.қ. мамлакатларида жисмоний маданият техникумлари, институтлари ва педагогика институтлари таркибида жисмоний тарбия факультетлари ташкил этилди. 
Жисмоний маданият ва спорт илмий асосда тараққий қила бошлади. Турли мамла-катларнинг олимлари социалогия, жисмоний маданият ва спортнинг назарияси, тарихи соҳаларида илмий тадқиқотлар олиб боришди. Спорт фаолиятининг психологик-педагогик ва тиббий-биологик жиҳатлари ўрганилди. Олий тоифадаги спортчиларни  тайёрлашнинг тактик, техник, жисмоний ва маънавий-иродавий соҳалари тадқиқ қилинди.
Спорт мусобақаларининг, айниқса ёшлар спорт мусобақаларининг тизими яратилди. Спартакиадалар анъанага айланди, уларда катта ёшдаги кишилар ва болалар ҳам иштирок этишди. 
Германия демократик республикасида (ГДР) болалар ва ёшлар спартакиадалари мактаблардан тортиб, то округлар, вилоятларда ўтказилиб, ҳар икки йилда бир маротаба Берлинда якунловчи (финал) мусобақалари ўтказилди. 
Социалистик мамлакатларнинг спорт ташкилотлари халқаро спорт ҳаётида энг фаоллардан бири сифатида қатнашиб келди. Улар ёзги ва қишки олимпия ўйинлари, Жаҳон ва Европа чемпионатларида юқори натижаларга эришди. ГДР кўпроқ ғалабаларни қўлга киритди. 
Собиқ социалистик мамлакатлар жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш йўли-да собиқ СССРдан тўла андозалар олишгани ва уларнинг ижобий томонларига таянил-ганлиги яққол кўриниб турар эди.
ХХ асрнинг 80 йил охирлари 90 йил бошларида собиқ иттифоқнинг инқирозга учра-ши даври ҳисобланади. Шу асосда бутун социалистик тизим ҳам оширилди. Собиқ социалистик мамлакатларда жисмоний маданият ва спорт соҳасида ҳам социалистик ҳамдўстлик  муносабатлар ўзгара бошлади. 
Собиқ социалистик мамлакатлардаги қайта ташкиллаштириш ишлари турли йўна-лишларда давом этди. Фақат Хитой халқ Республикаси (ХХР), Корея халқ демократик республикаси (КХДР), Куба ва маълум даражада Вьетнам аввалги тартибдаги фаолиятларни сақлаб қолди. Бу жараёнлар жисмоний маданият ва спортда ҳам аввал эришилган тажрибаларга таянган ҳолда ривож топмоқда.
Литва, Латвия ва Эстония мустақиллик йўлида жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришга жаҳон спорт доирасига дадил киришга ҳаракат қилмоқда. ГДР ва ГФР билан қўшилиб, спортдаги ютуқларини ўзаро баҳам кўришмоқда. Россия, Украина, Белоруссия, Марказий Осиё республикалари, Озарбойжон, Грузия, Арманистон, Молдавия мустақил давлатларга айланди. Уларда ҳам эски анъаналар ва илғор тажрибаларга таянилган холда ҳозирги замон спортини ривожлантирмоқда. Уларнинг ўзгаришлари нати-жалари ва ҳолатларини келажак намоён  этиши  муқаррардир.
Хуллас собиқ социалистик мамлакатларда жаҳондаги жисмоний маданият ва спорт ҳаракатининг янги йўналишлари таркиб топиб, улар ўз йўллари ва имкониятлари даражасида равнақ топмоқда.

3.6.4. ХХ аср охирида жаҳон мамлакатларида 
жисмоний маданият ва спорт. 

ХХ асрнинг сўнгги 10 йилликлар даврида жаҳондаги йирик мамлакатларда дав-латнинг миллий спорт ҳаракати билан узвий равишда ҳамкорлик қилиш фаолиятлари кўзга ташланди. Бунинг таъсирида асосан аҳолининг саломатлигини яхшилаш ва жамоатчилик тартиби ҳамда миллий хусусиятларни ҳимоя қилиш мақсадлари мужассамлашмоқда. Шу асосда кўпгина мамлакатларнинг ҳукумат доиралари спорт ҳаракати фаолиятларни қўллаб-қувватлаш билан биргаликда спортнинг энг юқори натижаларига эришиш тизимини ҳам мақулламоқда. 
Кўп давлатларда спорт вазирлиги фаолият кўрсатмоқда. Биргина Европа мамла-катларида бундай вазирликлар сони 14 та га етиб борди. Баъзи давлатларда бу функциялар (вазифалар) вазирликка ўхшаш спорт бўйича олий кенгаш (совет) Испания, Буюкбританияда, Белгия, Греция, Португалия, Финляндия, Испания каби мамлакатларда эса таълим, маданият вазирлиги назоратидадир. Уларда махсус бўлимлар мавжуд бўлиб, улар ҳукумат функциясини бажаради. 
Давлат идоралари ва жамоати жисмоний маданият-спорт ташкилотларининг мустаҳ-кам алоқадорлиги оммавий жисмоний маданият ва спорт соҳасида умум миллий сиёсатни шакллантиришга  қаратилган. 
90 йилларда кўпгина мамлакатларда спортнинг олий тизимини яъни, давлат ва жамият органлари бирлаштириш муносабатлари кузатилди. 1994 йилда Дания ва Нидер-ландияда миллий олимпия қўмитасини (МОҚ) спорт конфедерацияси билан бирлаш-тирилди. 1995 йил бошида эса Норвегияда ҳам бу ҳолат юз берди. Шунга ўхшаш фао-лиятлар тараққиёт йўлидаги барча мамлакатлар, Шарқий Европа мамлакатлари ҳамда баъзи собиқ иттифоқ таркибидан ажралиб чиққан мустақил республикаларда ҳам учрайди. 
Спорт соҳасида вазирликка эга бўлмаган давлатлар, яъни ГФР ва Швейцарияда ички ишлар вазирлиги, Швецияда-Молия вазирлиги, Японияда-таълим ва маданият вазирлиги томонидан жисмоний тарбия ва спорт ишлари бундай тузилиш бир-бирига бирлаш-тирилган.
Спорт вазирликлари ҳузурида махсус қўмиталар ташкил этилган, улар зиммасига барча ташкилотларни мувофиқлашган ҳолда олиб бориш юклатилади, яъни клублардан тортиб то вазирликларгача улар зиммасида бўлади. 
90 йилда йирик мамлакатларда спортни молиялаштириш билан биргаликда, спорт иншоотларини қуриш, уларни ўз ихтиёрида сақлаш, соғломлаштириш марказлари, спорт клублар, юқори даражадаги спортчиларни тайёрлаш, уларни муҳофаза қилиш, кадрлар тайёрлаш, илмий-тадқиқот, ахборот, спортни мавжуд қонунлар асосида таъминлаш каби муҳим масалаларни ўз ихтиёрига олган.  
Спорт тўғрисида Швейцария (1972), Греция (1975), АҚШ (1978), Финляндия (1980), Франция (1975, 1984, 1992), Италия (1984), Испания (1988,1990), Ўзбекистонда (1992, 2000) махсус қонунлар қабул қилинди. Кўп мамлакатларда спорт конститутциялар киритилди. 
Жуда кўп давлатларида спорт ташкилотлари давлат солиқларидан озод этилган ёки имтиёзлар берилган. АҚШ да бундай имтиёзлар 1933 йилда амалга оширилган. 1959 йилда АҚШ Конгресси Миллий Олимпия қўмитасини юридик шахс сифатида тан олиб, уни солиқлардан озод этди. Спортга ўз маблағларини (Капитал) сарфлайдиган тижоратчилар, ишлаб чиқариш фирмалар солиқда имтиёзларга эгадир. 
Бундай ҳолатларнинг кўп мамлакатларда жорий этилиши сабабли, меҳнаткашлар кучи ва маблағларни спортга сарфлашга жалб этмоқда. Бундай тадбирлар ижобий натижа-ларга йўлламоқда. 
ГФР да спорт ўз таркибига 21 млн.дан ортиқ кишини бирлаштирган. Уларга 200 мингдан ортиқ ходим хизмат қилади. Давлат спорт иншоотларини кенгайтириш, маш-ғулотларнинг жойларини яхшилашга қизиқиш билан эътибор бериб келмоқда. 
Жуда кўп мамлакатларда мактаблар, олий ўқув юртлари, аҳоли истиқомат жойлари, истироҳат ва кўнгил очиш боғлари, катта ----------- ва курортлар  таркибидаги соғломлаштириш-спорт клубларига давлат томонидан яқиндан ёрдам берилади. 
Қизиқарли томони шундаки, спорт клубларнинг хилма-хиллиги, яъни болалар, ўрта ёшдаги, катта ёшдаги кишилар, ногиронлар, оилавий клублар такомиллашмоқда. Уларда танланган спорт тури ёки тавсия этиладиган дастурларда аэробика клуби, югуриш, боулинг, бодобилдинг, гольф, теннис, сузиш, баскетбол клублари алоҳида фаолият кўрсата-ди. 
Кейинги йилларда кўпгина мамлакатларда кўп мақсадли клублар ташкил этилмоқда. Улар кўп сонли шуғулланувчилар (клиентлар) хоҳиш-истакларини қондирмоқда. Чунки сузиш ҳавзалари, ўйинлар учун спорт заллар ва ҳ.к.га эгадирлар. Уларнинг баъзилари куну-тун (сутка) бўйи ишлашга қодирдир.
ХХ аср охирларида жисмоний маданият ва спорт барча беш қитъада такомиллашди. Буни барча қитъаларнинг спортчилари халқаро миқёсдаги мусобақаларда, айниқса жаҳон биринчиликлари ва олимпия ўйинларидаги доимий қатнашиб  келаётганликлари билан исботлаш мумкин бўлади.
Футбол, бокс, енгил атлетика ва бошқа спорт турларидаги жаҳон чемпионатларида барча давлатлар фаол иштирок этмоқда. 
Спорт ишқибозлари теннис бўйича ўтказилаётган маблағларнинг Австралия очиқ чемпионати (“Australton-Open”), Франция (“Rollan-Gaross”), АҚШ (“Amerikan-Open”), Англия (“Wimgldon”), Ўзбекистон Республикаси президенти кубоги ва ҳ.к.ни доимий равишда кўриб, кузатиб бормоқда. 
Стэнли кубоги учун шайбали хоккей бўйича Америкали - Канадали Хоккей лига-ларининг мусобақалари жаҳонда кенг томошабинларни ўзига жалб этмоқда. 
Аср охирларида жуда кўп мамлакатларда спорт фанлари соҳасида илмий тадқиқот ишлари анча кучайиб кетди.
Олимлар спортини тиббий-биологик, психологик-педагогик жиҳатлари, спорт маш-ғулотларининг назарияси ва услубияти, спортчилар озиқаси ва чарчоқларни чиқариш-қайта тиклаш, тарихий-социалогик ва иқтисодий томонларига жиддий эътибор бериб, тадқиқот ишларини кўпайтирмоқда. Уларнинг илмий-ижодий фаолиятларига катта маблағлар сарф этилмоқда. АҚШ да спортда илмий-тадқиқот ишлари учун ҳар йили 1 миллиард доллар аж-ратилади. Германияда Ички Ишлар вазирлиги ҳазинасидан спорт ишлари учун ҳар йили 12 млн. марка ажратилади. Катта илмий-тадқиқот ишлари Хитой, Франция, Япония, Англия, Россия ва бошқа давлатларда олиб борилмоқда. Ана шу давлатлар ХХ аср охирида спорт оламида пешқадамлик қилиб келди. 
Хулоса қилиб айтганда иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврларда, айниқса ХХ аср охирларида жаҳонда спорт тараққиёти мисли кўрилмаган даражада равнақ топди. Бундай тараққиёт асосан турли тизимлар ва минтақаларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳамда маданий шароитлари билан бевосита боғлиқ ҳолда амалга оширилди.
90 йилнинг бошларигача  социалистик ва капиталистик тизимлари билан боғлиқ давлатларда икки катта соҳага (лагерь) ажралиб тараққий қилди. Бунда Ғарб давлатлари, АҚШ, Япония анча устунлик қилиб келди. 
Собиқ иттифоқ ва унинг тарафдорларида ўзига хос тизим ва имкониятлар доирасида жисмоний тарбия ва спорт тараққий қилди. 
Учинчи йўналишда эса Африка, Осиё, Лотин Америкаси қитъаларидаги тараққиёт йўлидан борган мамлакатларда ҳозирги замон спорт ҳаракати анча такомиллашди. 
Буларнинг энг муҳим сабаблари шундаки, халқаро спорт мусобақалари, жаҳон чем-пионатлари, Олимпия ўйинлари юқори савияда ўтказиб борилди. 
Собиқ иттифоқнинг барҳам топиши туфайли (1991) мустақил давлатлар кўпайди социалистик тузумдаги мамлакатлар  миллий спорт ҳаракатларини жаҳон андозаларига мо-слаштирмоқда. 

Ўз-ўзини назорат қилиш учун саволлар? 

1. Иккинчи жаҳон урушидан кейин жаҳондаги мамлакатларда жисмоний маданият ва 
    спорт соҳасида қандай ўзгаришлар юз берди?
2. Ғарб мамлакатларидаги жисмоний маданият ва спорт соҳасида кечган ўзгаришларни
    тавсифланг?
3. Бу мамлакатларда спортнинг асосий йўналишлари қайси тарзда олиб борилмоқда?
4. Тараққиёт йўлидан бораётган мамлакатларда жисмоний маданият ва спорт 
    ҳаракатининг ривожланиш хусусиятлари нимада?
5. 40-80 йилларда собиқ социалистик мамлакатларда жисмоний маданият ва спортнинг
     ривожланиши қандай бўлган?
6. ХХ аср охирларида мамлакатларда жисмоний маданият ва спорт тараққиётининг 
     хусусиятлари нимадан иборат? 
7. ХХI аср спорти ва оммавий жисмоний тарбия-спорт ишлари қандай йўллар билан янада ривожланиши мумкин? 

4. Славян (рус) халқларида жисмоний маданият ва спорт тарихи.
4.1. Қадимги даврдан то 1917 йилгача Славян халқларида жисмоний маданият ва спорт.

Славян халқлари (рус, украин, белорус) Европа минтақасидаги аҳолининг кўпчилик қисмини ташкил этади. Уларнинг жисмоний маданияти жаҳон халқларининг жисмоний ма-данияти тарихи билан тенг ҳисобланади. Яъни овчилик, ов қуролларини ясаш, мерганлик, ёввойи ҳайвонлар билан олишиш ва ҳ.к. Шимолий, ғарбий ва жанубий Славянларда асосий тадбир бўлган.
Янги эрадан аввалги VII - I асрларда ҳайвонлар ва ер эгалари бўлган Скифлар ва Сар-мат қабилаларида ҳарбий-жисмоний тайёргарлик мавжуд бўлган.
Шимолий Славян халқларида кўпроқ чанғида юриш, ов қилиш ривожланган бўлса, шарқ Славянларида эса сувда сузиш билан боғлиқ фаолиятлар юқори даражада бўлган. Жанубий Славянларнинг жисмоний тарбияси Кавказ халқларининг жисмоний маданияти (отда пойга, сакратиш ва турли ўйинлар) билан яқин бўлган.
Оилада болаларни чанғида юриш, кураш, муштлашиш (бокс), болта, ўроқ ва бошқа воситалар билан машқ қилиб ўйнашни ўргатишга эътибор кучли бўлган.
Ишлаб чиқаришнинг ривожланиши, Давлатлараро алоқаларнинг кучайиши натижа-сида жисмоний тарбия, ҳаракатли ўйинларнинг мазмунлари ҳам кенгайиб борган.
Славян халқлари турли мамлакатларнинг босқинчилик урушларига бардош берган ва ўз кучларини ривожлантириш учун ҳарбий-жисмоний тайёргарликка катта эътибор берган. 12 ёшдаги бола курашнинг йиқитиш (бросок) ва уриш (удар) техникаларини эгаллаб олган. 12-16 ёшлилар ҳарбий қуролларни ишлатишни билишган.
Қадимги Славян (рус) халқининг жисмоний маданияти ҳақида манбаълар жуда кўп (Столбов В.В., 2000 йил, Голошапов Б.Р., 2001 йил дарслик ва ўқув қўлланмалари).

4.1.1. IX-XVII-асрларда Рус давлатида жисмоний маданият.

Аввало такидлаш лозимки Славян халқининг асосий аждодларидан бири Днепр бўйида ва унга қўшни жойларда яшаган шарқий Славянлар эди. улар янги эранинг VI асри ярмиларида мустақил сиёсий бирлашма-кўчманчи халқларнинг вайронлик келтирувчи  ҳужумларидан  ҳимояланиш мақсадида тузилган қабилаларнинг қудратли иттифоқи бўлган. Шу аср охирларида иқтисодиёт ва маданият ривож топади. Славянларнинг ўтроқ ҳаётга ўтиши улар турмушига жисмоний тайёргарликнинг янги хусусиятларини ҳам олиб кирди. Деҳқончилик билан шуғулланган кўпгина аҳоли  ўзларига мос машқлар, ўйинлар ва ўйин-томошаларни кашф этади. Будпараст Славянлар кучлилик, чаққонлик ва жасурликда мусо-бақалашадиган ўйинларни яхши кўришган. 
IX асрда Шарқий Европа қисмида Славянларнинг биринчи давлатларидан бири-Киев руси пайдо бўлди. Бу даврда Славянларнинг ҳарбий демократик тузумидан  феодал тузумига ўтиш жараёни вужудга келди. Давлат бошида улуғ Князь турган ва барча бойлар уларга итоат этган. Давлат бу вақтда анча ривож топиб Византия ва бошқа давлатлар билан ҳар хил алоқада бўлган. 
Рус халқ оғзаки ижоди асарларида рус полвонлари ҳақида, уларнинг Ватан учун қаҳрамонона ишларга интилишлари, софдиллиги, жасорат ҳамда юксак маънавий ва жис-моний фазилатлари ифода  этилган. Достонлар асосида халқ жисмоний машқлари, мусобақалари, ўйинлар, ўйин-томошаларнинг турлари акс эттирилган. Масалан: Илья Муроменц билан Добриня Никитич ҳақида достонда чўқмор билан жанг қилиш, қиличбозлик, найзабозлик, чавандозлик, кураш халқ севиб қолган машқлар бўлганлиги ҳақида ҳикоя қилади (“Илья Муроменц” кино фильмини кўз олдингизга келтиринг). 
XI асрда рус ерларида феодал торқоқлик бошланиб, давлат анча заифлашади. Татар-лар Русни босиб олади. 
Рус халқи узоқ вақт давомида татарлар асоратига қарши уруш олиб боради. У швед, немис ва татар босқинчилари билан бўлган жангларда ўз Ватанига бўлган чексиз муҳаб-батини, асрлар бўйи меҳнат жараёнида тарбияланган юксак маънавий ва жисмоний ютуқ-ларини намойиш қилди. Бунда машқларнинг мустақил шакллари ва ўйинлар катта роль ўйнади.
XI-XIV асрларда татар-мўғуллар билан бўлган жангларда рус халқи ўзининг Вата-нига садоқати учун тинмай жанг қилди. Ёшларни кураш, муштлашиш, чанғида юриш, таёқлар, калтаклар, болталар билан жанг қилиш усулларини ўргатиб, уларни жисмоний жиҳатдан чиниқтирди. 
XV аср охирларига келиб Шарқи-Шимолий Русда Москва бошчилигида Рус марказ-лашган давлати пайдо бўлди.
Рус ерларидаги феодал тарқоқликка барҳам бериш ва марказлашган давлат барпо этиш ишига мамлакатни иқтисодий жиҳатдан тараққий эттириш асос қилиб олинган эди. Қишлоқ хўжалиги соҳасида ишлаб чиқарувчи кучларнинг ўсиши, меҳнатнинг ижтимоий тақсимоти, шаҳарларнинг ҳунарманд корхоналар марказига айланиши, савдонинг ўсиши ва айрим областлар ўртасида муносабатларнинг кучайиши рус ерларининг сиёсий жиҳатдан бирлашувига сабаб бўлди.
Рус марказлашган давлатини бунёд этиш ва мустаҳкамлаш рус халқининг ташқи душманлар билан кескин кураши вақтида рўй берди.
Бу даврда Русда ҳам ҳар қандай феодал жамиятидаги сингари иккита асосий синф: моддий ноз-неъматларни бевосита ишлаб чиқарувчи крепостной деҳқонлар ва уларни эксплуатация қилувчи феодаллар мавжуд эди. Деҳқонларнинг князлар, боярлар ва бошқа амалдор феодалларга қарамлиги кучайди. Крепостной деҳқонлар феодалларга ҳар жиҳат-дан бўйсунар эдилар. XV асрда уларнинг аҳволи бундан ҳам оғирлашди. 
Феодал-крепостной зулмнинг кучайиши синфий курашнинг авж олиб кетишига сабабчи бўлди. XVI аср охирларидан бошлаб крепостной деҳқонлар феодалларга қарши курашиб, қуролли ҳаракатларга ўта бошлайдилар. Деҳқонлар урушлари юзага келади. Улардан энг аҳамиятлиси Иван Болотников бошчилигидаги уруш эди.
Рус марказлашган давлати пайдо бўлган даврда жисмоний тарбия умумий миллий характер касб этади ва умумий маданиятнинг нисбатан мустақил соҳасига айланади. Унинг характерли сифатларидан бири ишлаб чиқарувчи  кучлар ва ишлаб чиқариш муносабатлари тараққиётининг хусусиятлари тақозо этган синфий йўналиш бўлди. Умумий миллий жисмоний тарбия халқ оммаси жисмоний тарбиясига ва феодаллар жисмоний тарбиясига бўлинди. 
Халқ турмушида жисмоний тарбия. Рус марказлашган давлатининг пайдо бўлиш вақтига келиб, халқ оммаси турмушида меҳнат фаолиятида ва рус ерларини чет эл босқинчиларидан озод қилишда керакли жисмоний куч, чаққонлик, чидамлилик, жасурлик, матонатлилик хислатларини тараққий эттиришга имкон берувчи жисмоний машқлар ва ўйинларнинг ҳар хил турлари кенг ёйилади. 
Камалак отиш халқ орасида кенг тарқалган севимли машғулот эди. Қадимги дос-тонларда зикр этилган ёдгорликлар ана шундан далолат беради. “Ишончли ёй-самимий дўст”-дейилади халқ мақолида. Михаил Поток ҳақидаги достонда ҳам ёй отишга халқнинг берган юксак баҳоси таъкидлаб ўтилади.
От миниб юриш ҳамма ерда расм бўлган эди. замондош чет эл кишилари: “руслар от миниб юриш ва ёй отишни жуда яхши кўрар эдилар; уларда кимда-ким камалакни бошқаларга қараганда кўпроқ эгса, ўқни узоқроққа отиб, нишонга теккизса, ўша киши ях-широқ ва ҳурматлироқ одам ҳисобланар эди”,-деб таъкидлар эдилар.
Халқ жисмоний куч тўплаш, чидамлилик ва чаққонликни ўстириш учун кураш ва муштлашишдан кенг фойдаланди. Курашда кўпинча рақиблар бир-бирларининг белларидан ушлаган ҳолда қучоқлаб олар эдилар. Қучоқлаб олишнинг бошқа усуллари ҳам қўлланилар эди. Уриб ва оёқ чалиб йиқитиш усуллари ҳам ишга солинарди. Рақиблардан бири йиқилгандан кейин кураш тугаган ҳисобланарди. Рус тарихининг илк давридан бош-ланган муштлашиш қатнашчиларнинг жисмоний кучи ва маънавий сифатларини аниқлаб берар эди. Муштлашишнинг икки тури: “тарафма-тараф” номли оммавий ва “яккама-якка” номли битама-битта олишув хиллари мавжуд эди. 
Ёз пайтларида дарё ва денгиз қирғоқлари бўйида жойлашган қишлоқ ва шаҳар ёшлари сувда чўмилишар, ким ўзарга сузишар, қайиқ ва қайиқчаларда сайр қилишарди. 
Чанғида юриш халқ оммасининг жисмоний камолотида катта роль ўйнаган машқлар жумласига кирар эди. Коньки отиш ва чана учиш, муз устида таёқ жанги, қор қалъани эгаллаш ва шунинг сингарилар қиш вақтида кенг тарқалган томошалардан эди.
Оғир буюмларни кўтариш ва бир жойдан бошқа жойга олиб қўйиш, тошни нишонга ва узоққа отиш, найза ирғитиш, оловдан сакраб ўтиш халққа манзур бўлган ўйинлардан эди.
Шаҳар аҳолиси найзабозлик ва қиличбозлик қилишни, акробатика ва дорбозликни билар эди. Бироқ бу машқлар асосан профессионал масхарабозлар томонидан кўрсатиладиган “эрмак” ҳамда ярмарка томошаларининг ҳар хил турлари эди.
Халқ ҳаётида расм тусини олган жисмоний машқлар, ўйинлар, томошалар орга-низмни чиниқтириш воситалари: чўмилиш, иссиқ сувга ювиниш ва устидан совуқ сув қу-йиш ёки баданни қор билан ишқаш воситалари билан тўлдириб борилади. 
Одатда ўйин ва томошалар билан якшанба кунлари ва шоҳона байрам кунларида (ялангликда ёки шаҳар майдонида) шуғулланилар эди. Жисмоний машқлар ва томошалар украинлар, белоруслар ва Ватанимиздаги бошқа халқлар ҳаётига ҳам сингган эди.
Кўчманчилар ва поляк-литва панларига қарши кураш олиб боришга мажбур бўлган украин халқи ҳарбий тайёргарлик кўриш мақсадида жисмоний машқлардан кенг фойдаланди. Запорожье Сечи украин казаклари ҳарбий-жисмоний тарбиясининг жиддий синови бўлган эди. От миниб юриш, ёй отиш, қиличбозлик каби куч, чаққонлик ва тезликни ўстирувчи ўйинлар ва машқлар (кураш, муштлашиш, югуриш, сузиш, қайиқда юришлар) ҳарбий-жисмоний тарбия воситалари бўлган.
Белоруссия, Волгабўйи, Кавказ, Кубань, Балтикабўйи, Приуральедаги халқ оммалари ҳам халқ жисмоний машқлари ва ўйинларининг мустақил турларини бунёдга келтирдилар, от миниб юриш, ёй отиш, кураш ҳамда бошқа мусобақа ўйинлари ва машқларини амалда қилиб кўрдилар.
Ҳар бир халқ ёш авлодни тарбиялаш мақсадида ўзининг жисмоний машқлардан фойдаланиш формалари ва методларини ижод қилди. Аммо халқ оммалари ёшларга уюшган ва мунтазам жисмоний тарбия бериш имконига эга эмас эдилар. Уларда буни амалга ошириш учун на етарли бўш вақт, на моддий маблағ бор эди. Феодаллар халқ оммасининг жисмоний тарбияси ҳақида ғамхўрлик қилмасликнинг ўзи билангина чекланмас эдилар. Улар XVI асрдан бошлаб деҳқонларни ва шаҳарлардаги қуйи табақа-ларни жисмоний машқларга қизиққанликлари учун ҳатто таъқиб қила бошладилар. Черков халқ оммасининг ўйинлари ва ўйин-томошаларига будпарастликнинг пайдо бўлиши деб қаради, ҳамда уларни сергуноҳликда айблади. 1551 йили Черков соборида қабул қилинган “Юз боб” (Черков қонунлари тўплами) нинг 92-боби халқ жисмоний машқлари ва кўнгил очишларига қарши қаратилган эди. XVII асрнинг иккинчи ярмида (1664 йил) подшоҳ Алексей Михайлович халқ ўйинлари ва жисмоний машқларини таъқиқловчи махсус фармон чиқарди. Бироқ халқ жисмоний тарбиясини тараққий эттириш формаларига қарши қаратилган черков ва подшоҳ тадбирларининг мавжуд эканлигига қарамасдан, халқ ўзининг севимли ўйинлари ва эрмакларини тараққий эттираверди.
Феодаллар жисмоний тарбияси. Феодаллар жисмоний тарбиясининг мазмун ва методлари уларни ҳарбий ишга тайёрлаш вазифалари билан белгиланар эди. шунинг учун улар биринчи навбатда амалий характердаги машқлардан отда юриш, қиличбозлик, ёй отиш, овчилик билан, жисмонан ўсиш ва ҳарбий ишда камолотга етиш имконини берувчи айрим эрмак ва томошалар билан шуғулланар эдилар.
Феодалларнинг болаларини жуда ёшлик чоғларидан ҳарбий хизматга тайёрлай бошлар эдилар. 1550 йилдан бошлаб ҳарбий хизмат мерос қолган мажбурият деб ҳисобланадиган бўлди. Шоҳлар хонадонидан ва имтиёзли амалдорлар оилаларидан чиққан болаларни 11-12 ёшдан бошлаб ҳарбий “эрмаклар”га ўргатишар эди. Бундай “эрмаклар” масофани кўз билан чамалай билишга ўргатадиган, чаққонлик ва жисмоний кучни ўстирадиган ёй отиш машқидан бошланар эди. От минишга ўргатиш жуда кенг тарқалган машғулотлардан эди. Бунинг сабаби шундаки, мулкдорлар қўшинининг асосий қисми-отлиқлар қўшинини ташкил этувчи феодал аслзодаларнинг вакиллари от миниш санъатини жуда яхши эгаллаган бўлиши керак эди. Феодаллар болаларини тарбиялашда жисмонан ўсиш ва чиниқиш имконини яратувчи  ҳар хил ўйинлар ва томошаларга ҳам ўрин бериларди. Копток ўйинлари, томошалардан эса арғимчоқ учиш ва тоғдан чана отиб тушиш кўпроқ тарқалган эди. Коньки отиш кенг тарқалган эди. Югуриш, сакраш, ирғитиш ёки улоқтириш, сузиш ва курашиш машқлари ҳам феодаллар болаларини тарбиялашда кенг қўлланилган эди.
Феодаллар балоғатга етганларидан кейин овчилик, айниқса айиқ ва лочин ови билан қизиқиб шуғулланар эдилар. Томошаларнинг ҳеч қайси турида ҳам овчиликдагидек отни бошқариш, ёй отиш, қилични идора қила олиш сингари ҳарбий кўникмалар такомил-лашмас, кўз билан чамалаш, чаққонлик, жисмоний куч ва чидамлилик хислатлари тараққий этмас эди.
Шунингдек, дворянлар “айиқ ўйинлари” (одамнинг айиқ билан курашуви) билан кўнгил очишар, аммо ўзлари бундай олишувларда иштирок этишмас, жуфт-жуфт бўлиб муштлашишларни, акробатика ва бошқа машқларни томоша қилишни яхши кўрар эдилар. Подшо ва дворянлар олдида ўз санъатини намойиш қилувчи муштлашувчилар, айиқ билан курашувчилар, қиличбозлар ва масхарабозлар муаян даражада ўз ихтисосини эгаллаган, аксари ҳолларда мажбурият тақозоси билан ёки мукофот олиш учун мансабдорларнинг вақтини чоғ қилувчи крепостной кишилар бўлар эди. Масхарабозлар, курашчилар, мушт-лашувчилар, қиличбозлар ва дорбозлар санъатини томоша қилиш билан боғлиқ бўлган эрмаклар одатда подшоҳ саройида катта байрам ёки зиёфат кунлари ўтказилар эди.
Рус қўшинининг ҳарбий-жисмоний тайёргарлиги. Қўшиннинг ҳарбий-жисмоний тайёргарлик элементларининг янада тараққий этиши ва такомиллашуви марказлашган рус давлатининг ўсиши ва мустаҳкамланиши даврида юз беради. Бу даврда қўшиннинг асосий тури отлиқ аскарлар эди. Отлиқлар найза, ўқ-ёй, ханжар ва болта билан қуролланар эдилар. Уларнинг айримларида қилич ҳам бўларди. Пиёда отрядлар орасида Иван IV (Грозний) таъсис этган ўқчи полклар, шунингдек шаҳар аҳолисидан таркиб топган “миршаб полклари” ажралиб турарди. Тўпчилар қўшиннинг муҳим тури ҳисобланарди. Чанғичи отрядлар (чанғичи қўшинлар) рус давлати қуролли кучлари сафида муҳим ўрин тутарди. 
XVIII асрга қадар қўшинларга мунтазам равишда таълим берилмас эди. Ўқчилар ва “миршаблар” полкларида қурол ишлатиш (“ўт очиш”) услублари ва саф тортиш эле-ментлари  мунтазам ўргатилмас эди. Жангчилар зарурий жисмоний тайёргарликни жис-моний тарбиянинг мустақил халқ формалари расм бўлиши жараёнида олар эдилар.
XVII аср бошларида рус саркардаси Скопин-Шуйский биринчи бўлиб деҳқонлардан ташкил топган қўшинлар учун махсус таълим жорий қилди. Қўшин тайёрлашга доир биринчи уставлар ва йўл-йўриқлар пайдо бўла бошлади. 1647 йили Москвада ҳарбий ишга оид “Пиёда кишилар  жанговар тузилишининг таълимоти ва унинг мураккаблиги” деган босма қўлланма нашр этилди. Бу китобда қўшиннинг строевой ва жисмоний тайёр-гарлигига доир бир қанча кўрсатмалар берилган. Чунончи, унинг биринчи қисмида кундалик машқларнинг фойдаси ҳақида, манзилдан манзилга пиёда юриш, жангчиларни югуришга, сузишга, ўқ отишга, от минишга ўргатиш ҳамда уларни чиниқтириш зарурлиги тўғрисида гапирилади. Бу қўлланмада ўқишдан ташқари вақтларда ҳам жангчиларга жисмоний тайёргарлик бериш кераклиги биринчи марта эслатиб ўтилади: “Яна шуни ҳам айтаманки, ҳарбий кишиларимиз бўш вақтларида зовур қазиш ва бошқа истеҳкомлар қуришни ўрганишлари, шунингдек қурол-яроғ ишлатишни билиб олишлари керак”.
Рус қўшинларига таълим бериш ўз характери жиҳатидан XVII аср ўрталаригача Ғар-бий Европадаги қўшинларга бериладиган таълимга нисбатан анча прогрессивроқ бўлган. Ҳар бир жангчи бирор машқнинг нима учун ўрганилишини, унинг амалий фойдаси нимадан иборат эканлигини аниқ билар эди. Бу эса жангчиларда ташаббускорлик ва идроклилик хислатларини тараққий эттириш учун шароит яратиб берарди.
Рус давлатининг ҳукумрон доиралари XVII асрнинг ўрталаридан бошлаб ҳарбий хизматга чет эл кишиларини жалб эта бошладилар. Бундай қилиш улар бошчилик қила-ётган полкларнинг жанговарлик қобилиятига салбий таъсир кўрсатди. Улар бу полкларда жангчиларга муайян мақсадни кўзда тутувчи ҳарбий ва жисмоний тайёргарлик бериш ўрнига айрим усул ва буйруқларни ёд олдириш билан чеклаб қўйдилар. Рус халқи характерининг асосий хусусиятлари бўлмиш ташаббускорлик, активлик, жасурлик, қат-ъийлик сингари фазилатларга ҳарбий таълимда аҳамият берилмас эди. Жисмоний тайёргарлик ўрнини қўпол ҳарбий машқ усули эгаллади. 
Педагогикага доир адабиётда жисмоний тарбия масалалари.  Рус давлатининг тараққий этиши ва мустаҳкамланиши билимнинг турли соҳаларига доир адабиётга ижтимоий эҳтиёж туғдирди. Табиатшунослик, медицина ва педагогикага оид ҳар хил китоблар чиқа бошлади.
Ёшлар жисмоний тарбиясига салбий муносабатда бўлган руҳонийлар бу масалага доир адабиётнинг Русда тарқатилишига халақит берарди. Шундай бўлишига  қарамасдан, XVII аср охирларида жисмоний тарбия масалалари ҳақида ҳам тўхталиб ўтилган педагогик асарлар пайдо бўлади. Уларнинг орасида энг йириги олим монах Епифаний Славинецкий (1676 йилда вафот этган)нинг “Болалар одатларини таркиб топтириш” номли китоби эди. Автор ўзининг бу китобида “Домострой” (Турмуш қоидалари ва болалар тарбияси тўғрисида маслаҳатлар тўплами) да баён қилинган тарбия ғояларидан тубдан фарқ қилувчи янги  инсонпарвар педагогика ғояларини илгари сурди. Славинецкийнинг асари болалар шахсига ҳурмат билан суғорилган эди. У болалар тарбиясида ҳаракатли ўйинларга алоҳида эътибор берди. Славинецкий ҳаракатли ўйинларга фақат бир эрмак деб қарамади, балки уларни соғлиқни мустаҳкамлаш ва маънавий жиҳатдан камол топтириш воситаси деб ҳисоблади.
Епифаний Славинецкий Русда биринчи бўлиб, ўйинларни болалар тарбиясида қўлланиш учун керакли ва кераксиз гуруҳларга ажратиб, уларни классификация қилишга интилади. У тўп ўйини, югуриш ва ҳар хил сакраш ўйинларини биринчи гуруҳ ўйин-ларига; пул ютиш ва ютқизиш билан боғлиқ бўлган ошиқ ва карта ўйинларини, шунингдек фирибгарлик, шуҳратпарастлик ва бошқа айбли хислатларни тараққий эттирувчи ўйин-ларни иккинчи гуруҳ ўйинларига киритди. Славинецкий “Ўйинни нима безайди?” деган саволга шундай деб жавоб беради: “Барқарорлик, ҳақиқий қувонч, жонлилик ва тафаккур кучи ўйинни безайди. Одамлар айтганидек, ўйинда кўзбўямачилик ва айёрлик билан эмас, балки ҳалоллик ва тўғрилик билан ғалаба қилиш керак”. Унинг ҳатоси шуки, сузиш ва курашни соғлиқ учун зарарли деб ҳисоблади.
Хулоса шундаки, мамлакат халқларининг жисмоний тарбияси энг қадимги вақт-лардан бошлаб то XVIII асрга қадар улар ҳаётининг иқтисодий ва ижтимоий шароитлари таъсири остида тараққий этди. Ватанимиз территориясидаги илк қулдор давлатларда жисмоний тарбия билан қулдорларгина шуғулланар эдилар. Қуллар эса жисмоний  машқлар  билан шуғулланишнинг ҳар қандай имкониятидан маҳрум этилган эдилар. Эркин деҳқончилик билан шуғулланувчи, қулдорлар қўшинига олинувчи аҳолигина ўзини жисмоний жиҳатдан ўстириш ва ҳарбий тайёргарлик кўриш мақсадида жисмоний машқлар ва ўйинлардан фойдаланар эди.
Авлод-аждодларимиз бўлмиш шарқий славянларда жисмоний тарбия ўзига хос мустақил йўл билан тараққий этди. Славянлар ўз ижтимоий тараққиётларида қулдорлик тузумини четлаб ўтдилар. Шунинг учун ҳам уларнинг жисмоний тарбиясига қадимги қулдорлик жамияти таъсир этмади. Славянлар жисмоний тарбиясининг тараққиёти қулдорлик давлатларидаги жисмоний  тарбия тараққиётига қараганда ҳарбий ишлар таъсирида эмас, кўпроқ меҳнат фаолияти таъсирида содир бўларди. Славянларда жисмоний тарбия умумхалқ характерида эди. Жисмоний машқлар ва ўйинларнинг ҳар хил турлари юксак жисмоний ва иродавий сифатлар, ҳарбий-амалий кўникма ва малакалар таркиб топтиришга ёрдам берди.
Киев Русида жисмоний тарбия тарихининг илк даврларида меҳнатда ва ҳарбий фаолиятда славян халқида таркиб топган қадимий мустақил негиз ва анъаналар асосида тараққий этди. Жисмоний тарбия феодал аслзодалар учун ҳарбий тайёргарлик воситаларидан бири бўлди ва унинг кенг халқ оммаси устидан ўз ҳокимиятини мустаҳкамлаши учун хизмат қилди. Вақт ўтиши билан феодаллар жисмоний тарбияда фойдаланадиган халқ жисмоний машқлари турлари борган сари ҳукумрон синф эҳтиёжларига мослаша борди. Бунинг натижасида феодаллар жисмоний тарбияси халқ жисмоний тарбиясидан ажралиб қолади ва синфий характер касб этади.
Жисмоний тарбия марказлашган Рус давлатида айниқса сезиларли тараққий этади. Бироқ феодал зулм, халқ оммасининг шафқатсизлик билан эксплуатация қилинганлиги сабабли жисмоний жиҳатдан тараққий этиш имкониятлари чегараланиб қолган эди. Феодаллар ва рус подшоҳлари ҳукумрон синф жисмоний тарбиясига ғамхўрлик қилдилар ва меҳнаткашлар жисмоний тарбиясини тараққий эттиришга ёрдам бермадилар. XVII асрнинг иккинчи ярмида рус подшоҳлари халқ жисмоний машқлари ва ўйинларини ҳатто тақиқлаб ҳам қўйдилар. Черков деҳқонлар ва қуйи табақадаги шаҳар аҳолиси ўртасида жисмоний машқлар ва ўйинларнинг расм бўлишига қаттиқ қаршилик кўрсатди. 
Россия XVII аср охирига келиб, Европада тараққиёт жиҳатдан анча орқада қолиб кетади.   
XVIII асрнинг бошларида Россиянинг иқтисодий, сиёсий ва ҳарбий қудратини мустаҳкамлаш имконини берувчи бир қанча ислоҳотлар ўтказилди. Тўқимачилик анча кенгайди. Ички ва ташқи савдо ўсди.
Илгари сурувчи ишлар билимни турли соҳаларидан малакали кадрлар тайёрлашни талаб этади. Шу сабабдан математика ва навигация фанлари мактаби (Москва, 1701), Денгиз академияси (С-Петербург, 1719) кабилар ташкил этилди. 
Рус давлати иқтисоди ва маданиятининг умумий юксалиши жисмоний тарбия назарияси ва амалиётининг тараққий этиши учун муҳим аҳамиятга эга бўлди. Ҳарбий флот ва давлат идоралари учун ҳар жиҳатдан тайёргарлик кўрган мутахассислар тарбиялаш зарурияти ҳарбий ва баъзи фуқаролар ўқув юртларидаги мажбурий ўқув фанлари жумла-сига жисмоний тарбияни ҳам киритишга олиб келди. 
XVIII асрнинг ўрталаридан бошлаб Россияда Крепостной муносабатларнинг еми-рилиш белгилари пайдо бўла бошлади. XIX аср ўрталарида эса бу ҳуқуқнинг бекор қилиниши ва капитализмнинг тараққий этишига олиб келди. 

4.2. Ўқув юртларида жисмоний тарбия.

Ўқув юртларида жисмоний тарбия Рус давлатида XVIII аср биринчи чорагида ўтказилган ислоҳотлар ва ўзгаришлар системасида ҳарбий ва граждан ўқув  юртларида жисмоний тарбиянинг жорий этилиши Россияда жисмоний тарбиянинг тараққий этиши учун жуда муҳим аҳамият касб этди. Қиличбозлик, отда юриш, эшкак эшиш, кема арқонларидан тирмашиб чиқиш жисмоний тарбиянинг асосий воситалари бўлган.
Юқорида эслатиб ўтилган математика ва навигация фанлари мактаби жисмоний тарбияни мажбурий ўқув фанларидан бири сифатида жорий этган биринчи ўқув юрти бўлди. Мактабда бошқа  фанлар билан бир қаторда елканни бошқариш, эшкак эшиш, рапирада олишиш (қиличбозлик) ни машқ қилиш фанлари ҳам ўрганилар эди. Мактаб биноси Сухарев минорасида-қиличбозлик машғулотлари учун махсус зал жиҳозлаб қўйилган эди. 
1703 йили Пётр I нинг топшириғи билан Москвада асир олинган немис пастори Эрист Глюкнинг хусусий гимназияси очилди. Бу гимназияда бошқа ўқув фанлари бир қаторда жисмоний тарбия (отда юриш, чавандозлик) машғулотлари ҳам ўтказилар эди.
Денгиз академиясида қиличбозлик, қўл жанги услублари жисмоний тарбия воситалари ҳисобланарди.
Руҳонийларгина эмас, балки давлат муассасалари учун амалдорлар тайёрлайдиган диний ўқув юртларида ҳам жисмоний тарбия жорий этилади. Аммо диний семинарияларда жисмоний тарбия фанлари бошқа фанлар билан бир қаторда ўқув программаси бўйича ўтказиладиган дунёвий ўқув юртларидан фарқли равишда ҳаракатли ўйинлар ва сайрлар (“...ҳалол ва баданни ҳаракатлантирувчи сайрлар...”) учун ҳар куни дарсдан ташқари 2 соат вақт ажратилар эди.
XVIII аср ўрталарида дворян болаларини ҳарбий хизматга тайёрлаш мақсадида мах-сус дворян ўқув юртлари очилади: 1731 йилда қуруқликдаги шляхта кадет корпуси, 1752 йилда денгиз шляхта корпуси, пажлар корпуси ва бошқалар ташкил этилди. Жисмоний тарбия бу ўқув юртлари программасига ҳам киритилган эди. Қуруқликдаги кадет корпусида от миниш, қиличбозлик, рақслар, кураш, эшкак эшиш ва елкан ишлари жис-моний тарбия воситалари вазифасини ўтаган бўлса, пажлар корпусида эса отда юриш, қиличбозлик, тўп ўйини, кегли, рақслар жисмоний тарбия воситалари бўлиб хизмат қилган. Кадетлар жисмоний тарбиясига алоҳида эътибор берилар эди. Бу соҳада кўпроқ ютуққа эга бўлган кишилар рағбатлантириб турилар эди. Кураш ва қиличбозлик бўйича ўқув мусобақаларида муваффақият қозонганларнинг номлари саф олдида эълон қилинарди. Отда юриш, қиличбозлик ва рақслардан халқ олдида ҳар йили икки марта имтиҳон олинар эди.
1755 йилда буюк рус олими М.В.Ломоносовнинг ташаббуси билан Москва универ-ситети барпо қилинди. Бу университетнинг ўқув фанлари орасида қиличбозлик ва рақслар ҳам бор эди. М.В.Ломоносов асарларида шахсий ва ижтимоий гигиена, соғлиқни сақлаш ва киши умрини узайтириш масалаларига доир кўрсатмалар баён қилинган.
Университет ҳузурида ўқув планида қиличбозлик ва рақсга ҳар ҳафтага 8 соат (қи-личбозлик учун 4 соат ва рақс учун 4 соат) вақт ажратилган гимназия очилди. Қилич-бозликдан халқ олдида имтиҳонлар олинар эди. Бошқалардан кўпроқ ажралиб турган гим-настикачи-қиличбозлар шпаги билан мукофотланарди. 
Жисмоний тарбия лицейларда, хусусан Царское село лицейида нисбатан яхши йўлга қўйилган эди. Бу ўқув юртларида жисмоний тарбия мажбурий ўқув фанлари жумласига кирар ҳамда унинг мазмунини қиличбозлик ва гимнастика ташкил этар эди. Бундан таш-қари, лицей ўқувчилари бўш вақтларида югуриш ва кураш тушишдан мусобақалашар эди-лар.
Бироқ жисмоний тарбия имтиёзли ва пул билан яхши таъминланган ўқув юрт-ларидагина амалга оширилар эди. Масалан, разночинлар гимназияларида жисмоний тарбия билан мутлақо шуғулланилмас эди. 1804 йилги мактаб ислоҳотидан кейин университетлар уставига “Имконият бўлган жойларда рақс, музика машғулотлари ва жисмоний машқлар ўтказилсин” ёзилган эди. Университет ва гимназиялардаги жисмоний тарбия учун маблағ ажратилмас эди.
Ф.Ф. Ушаков (1744-1817), М.И.Кутузов (1745-1813) кабилар А.В.Суворовнинг миллий ҳарбий ва жисмоний тайёргарлик таълимотини давом эттирди.

4.3. П.Ф. Лесгафтнинг жисмоний таълими ҳақида мерослари. 

Петр Францевич Лесгафт (1837-1909 йиллар) ажойиб олим ва революциядан олдинги Россиядаги жисмоний тарбиянинг энг фаол ижодкори, мамлакатимизда жисмоний тарбия илмий системасининг асосчисидир. У ўзининг илмий асарларида жисмоний тарбия процессининг ҳамма томонларини акс эттирди. 
Лесгафт 1861 йилда медицина-хирургия академиясини тамомлади ва шу академия-нинг ўзида анатомия ўқитувчиси бўлиб ишлай бошлади. У 1865 ва 1868 йилларда бирин-кетин иккита дисертация ёқлади ҳамда медицина доктори ва хирургия доктори деган илмий даражаларни олди. Лесгафт диссертациялар тайёрлаётган вақтидаёқ антрапологияни умуман одам ҳақидаги фан сифатида кенг маънода тушунди ва уни ўрганишга киришди. Худди шу вақтнинг ўзида у одам организмининг тараққий этиш назариясининг асослари устида ҳам ишлай бошлади. У бу ишга тараққиётнинг материалистик ғоясини асос қилиб олди. Бу ғояга кўра одам организми асосан ташқи муҳит таъсири билан тўхтовсиз ўзгаргани ҳолда тараққий эта боради. Лесгафт машқни бутун организмни ва унинг айрим қисмлари тараққий эттирувчи  ягона восита деб билди. Гавданинг барча органларини гармоник суратда машқ қилдирилганда организм жуда яхши тараққий этади. Бу нарса Лесгафтни, жисмоний тарбиянинг илмий равишда асосланган системасини яратиш зарур, деган фикрга олиб келди. У бу ишга иккинчи диссертациясини ёқлаганидан сўнг бир неча йил ўтгач киришди. 
Лесгафт 1872 йилдан бошлаб доктор Берглиннинг хусусий даволаш гимнастика кабинетида консультант сифатида ишлади. 1874 йилда Лесгафт ўзининг гимнастика масалаларига доир биринчи мақоласини босиб чиқарди. Мақолада тибиий гимнастиканинг  асослари ҳақида, асосан унинг организмга таъсири тўғрисида гап борар эди. Сўнгра Лесгафт ҳарбий министрликнинг топшириғи билан бир неча йил мобайнида Европанинг турли мамлакатларида бўлди. Бундан мақсад ўша мамлакатларда жисмоний тарбиянинг қандай йўлга қўйилганлиги билан танишиш эди.
Лесгафт 1876 йилда ўзининг “Анатомиянинг жисмоний тарбияга муносабати ва мактабда жисмоний таълимнинг асосий вазифаси” деган асарини нашрдан чиқарди. Эндиликда бу асарда жисмоний тарбиянинг вазифалари анчагина кенгроқ баён қилинган эди. У жисмоний тарбиянинг билим сифатидаги  характерини таъкидлаб ўтишга ҳаракат қилиб, уни жисмоний тарбия деб эмас, балки жисмоний таълим деб атади. Ундан кейинги йилларда Лесгафт “Мактаб ёшидаги болалар жисмоний тарбиясига доир қўлланма” (1-қисми 1888 йилда, 2-қисми эса 1901 йилда ёзилган), “Назарий анатомия асослари”, “Оила тарбияси” ва бошқа йирик-йирик асарларни ёзди. Лесгафт ўз назариясини ярата бориб, жисмоний тарбияни турмушга тадбиқ қилиш соҳасида зўр ташаббус кўрсатди. У 1874 йилдан бошлаб кўп йиллар мобайнида ҳарбий ўқув юртлари ўқувчиларининг жисмоний тарбиясига умумий раҳбарлик қилди. Худди шу йиллар ичида у жисмоний тарбия раҳбарлари тайёрлаш курсларида жисмоний тарбия масалаларига доир бир қанча лек-циялар ўқиди. 
Лесгафт гарчи ўқувчи-ёшлар жисмоний тарбиясига ёрдам бериш янги жамиятида фақат секретарь бўлиб ҳисобланса ҳам, аслида унинг раҳбарига айланиб қолган эди.
Лесгафтнинг жамият ишларида иштирок этиши шунга олиб келдики, жамият фаолияти демократик характер касб этди. Жамиятнинг болалар майдончаларига майда хизматчилар ва ҳатто ишчиларнинг болалари ҳам қўйила бошлади. Болалар билан ҳаракатли ўйинлар, экскурсиялар ва сайрлар ўтказдилар, қишда коньки ва чаналарда, ёзда эса қайиқ ва кемаларда юрилар эди. Айни вақтда жамият аҳоли орасида болалар жисмоний таълимига доир илмий билимларни ёйиш соҳасида катта иш олиб борди, бу масала юза-сидан илмий мунозаралар ўтказиб турди. 
1894 йил бошларида жамият Лесгафтнинг ташаббуси билан жисмоний машқлар раҳбарларининг курслари очиш ҳақидаги масалани халқ маорифи министрлиги олдига қўйди. Минстрлик курсларда эркаклар билан аёлларнинг биргаликда таълим олишларига қатъий равишда қарши чиқди. Минстрлик бошқа тўсиқларни ҳам юзага келтирдики, уларни бартараф қилишга икки йил кетди. 1896 йилнинг январь ойидагина “Жисмоний машқлардан аёл раҳбарлар тайёрлаш учун муваққат курслар” очишга рухсат этилди. Лесгафт курсларнинг мудири қилиб тайинланди. 1898 йилда унинг илтимоси билан курс-лар ўқиш муддати 3 йил бўлган “Жисмоний таълимнинг аёл тарбиячилари ва раҳбарлари курслари” номи остида қайта ташкил этилди. Курслар қайта ташкил этилганидан кейин жамият фаолияти кенгайиб кетди. Болалар ўйинлари ва жисмоний машқларига курс-ларнинг ўқувчилари ишлаб чиқариш практикаси тартибида раҳбарлик қила бошладилар. Курсларни тамомлаганлар Россиянинг кўпгина шаҳарларига жўнаб кетиб, болалар орасида олиб бориладиган ишларни йўлга қўя бошладилар. 
Биринчи рус революцияси йиллари даврида Лесгафт курслар ўрнига Олий эркин мактаб яратди. У ерда ўша даврдаги энг яхши олимлар лекциялар ўқидилар. Мактаб бино-сида студентларнинг ҳар хил йиғилишлари, ишчиларнинг йиғилишлари ўтказилар эди. Ишчи депутатларининг Совети ўз ишини шу ерда олиб борган. Ўша ерда В.И. Ленин бир неча бор сўзга чиққан. 1907 йил охирида ҳукумат Олий эркин мактабини ёпиб қўйди. 
Легафтнинг бутун ҳаёти ва фаолияти чоризм реакцион кучлари билан узлуксиз курашдан, бутун инсоният манфаатлари йўлида фан тантанаси учун курашишдан иборат бўлди. Лесгафт биология, антропология, педагогика, анатомия, тарих ва жисмоний тарбия соҳасида иш олиб бориб ҳамда ўз илмий фаолиятини амалиёт билан узвий равишда боғлаб, ўзининг жисмоний тарбия назарияси ва методикасининг асосий принципларини тараққий эттирди. 
П.Ф. Лесгафт ишлаб чиққан жисмоний таълим назариясининг асосий фикрлари қуйи-дагилардан иборат: 
1. Ақлий таълим ҳам, жисмоний таълим ҳам одамни бутун жамият бахт-саодати учун серунум меҳнат қилишга тайёрлаш имконини бериши керак. Ҳар қандай таълимнинг асосий мақсади одамнинг шахсий манфаатини эмас, балки жамиятга фойда келтиришни биринчи ўринга  қўйишига эришишдан иборат бўлмоғи лозим. Одам, дейди Лесгафт, бутун умрида ижодкор бўлиши, ёдаки услублардан фойдаланмаслиги даркор. Шундай қилинган тақдирдагина одамнинг узлуксиз шахсий камолотига ва бутун жамият маданиятининг тараққиётига эришиш мумкин. 
2. Инсон ақлий фаолиятида ҳам, жисмоний фаолиятида ҳам ижодий фаолликка қўйилган мақсадларга эришиш учун воситалар онгли равишда танланилган тақдирдагина эришиш мумкин. Шунинг учун Лесгафт машқ қилиш натижасида ҳосил бўлган нарсаларни бир-биридан фарқ қила олишга одатланишни, уларни ўзаро бир-бири билан таққослай олиш ҳамда уларга баҳо бера билиш, яъни таҳлил қила олишни жисмоний таълимнинг энг муҳим вазифаларидан бири деб ҳисоблади. Лесгафт ана шу нуқтаи назардан машқларни кўрсатиб беришни эмас, балки уларни тушунтириб беришнинг ўзи билан чекланишни тавсия қилди. Бу нарса ўқувчини кўрилган ҳаракатни кўр-кўрона такрор қилиб беришга эмас, балки унинг ҳақида онгли тасаввур ҳосил қилишга, ундан кейин эса ўша ҳаракатни такрор бажаришга мажбур этади. Одам онги, дейди Лесгафт, унинг ҳар бир фаолиятини олдиндан бажариши керак.
3. “Ҳеч қандай камчилиги йўқ нормал организм”га эга бўлган одамнинг ҳар тара-флама камол топишигина серунум ва маҳсулдорроқ меҳнат қилишга қодирдир. Ҳар тарафлама камол топишгина жуда оз куч сарфлаб, жуда қисқа вақт ичида энг яхши натижаларга эришиб ишлаш имконини беради. 
4. Лесгафт кишининг ҳар тарафлама камол топиши деганда одамнинг ақлий ва жисмоний кучларини бир-бирига қўшиб, тўғри тараққий эттиришни, онг етакчи роль ўйнаган пайтда киши фаолиятида бу кучларнинг актив иштирок этишига имкон берувчи улардаги узвий боғлиқликни назарда тутди. 
5. Ҳар бир одам жисмоний камолотининг ёш, жинсий ва индивидуал хусусиятларини ҳисобга олиб, куч сарфлашдаги аста-секинлик ва изчиллик принципига риоя қилган тақ-дирдагина ҳар томонлама жисмоний камолотга эришиш мумкин. 
6. Жисмоний таълимнинг илмий жиҳатдан асослаб берилган системаси ёрдамида иш тутган тақдирдагина тўғри жисмоний ўсишга эришиш мумкин. Жисмоний таълимнинг тажриба системаси кўпчилик авлод тажрибасида синаб кўрилганидан кейингина тўғри тажриба деб тан олиниши мумкин.
7. Жисмоний таълим системасининг ўзи эса ҳар хил шароитда ва ҳар хил формада қўлланувчи, таълим-тарбиявий вазифаларга қараб аста-секин ўзгарувчи унча кўп бўлмаган ҳаракатлар системасидан таркиб топади. Лесгафт юриш, югуриш, сакраш, улоқтириш ёки ирғитиш, кураш, оддий гимнастик машқлар, ўйинлар ва экскурсияларни ана шундай машқлар деб ҳисоблади. 
Лесгафт жисмоний таълим жараёнининг ўзини қуйидагича тасаввур этар эди:
А. Бола оддий ҳаракатлар қилиб, уларни бир-бири билан ўзаро таққослайди, улар ўртасидаги фарқни аниқлайди, яъни уларни таҳлил қилади ва тушуна бошлайди. Ҳаракатларнинг болалар томонидан онгли равишда бажарилишига эришиш учун улар кўрсатилишига қараб эмас, балки тушунтириш асосида бажарилади. Машқларнинг бу оддий группаси асосан мактабнинг бошланғич синфларида бажарилади.
Б. Кейинчалик бола ортиб борадиган қийинчиликларни ҳамда анча мураккаброқ тўсиқларни аста-секин енга олишга ўрганади. Бунинг учун кўтариладиган ёки ирғитиладиган буюмлар вазни аста-секин орттириб борилади, юриш ва югуришда босиб ўтилиши лозим бўлган масофа кўпайтирилади, сакраб ўтиш учун қўйиладиган тўсиқлар кўтарилади, қаршилик кўрсатувчи  кучлар (масалан, шерик қаршилиги) орттирилади, ҳаракатларнинг ўзи эса мураккаблаштирилади. Бола ҳар хил шароитда умумий ҳаракатда ўзи учун таниш ҳаракатларни бажариб, нисбатан жуда қисқа вақт ичида иложи борича камроқ куч сарфлаб аста-секин ва изчиллик билан борган сари кўпроқ ва оғирроқ тўсиқларни енгади, борган сари кўпроқ куч сарфлашни талаб этадиган бу машқлар кўпинча мактабнинг ўрта синфларида қўлланилади. 
В. Ундан кейин ўсмир теварак-атрофдаги буюмларни ҳисобга олган ва натижаларни олдиндан кўз олдига келтирган ҳолда ўз ҳаракатларини вақт ва маконга мослашга ўрганади. У бу хилдаги машқлар ёрдамида ўз мускул ҳисларини ўстиради ва ҳар қандай шароитда ҳам дурустроқ ҳаракат қилишга ўрганади. Макон муносабатларини ўрганиш ва ишни вақтга қараб тақсимлаш билан боғлиқ бўлган бу машқлар мактабнинг юқори синфларида қўлланилади. 
Г. Айни вақтда бола ёки ўсмир ўйин ўйнаш, экскурсия ва оғир ҳаракатлар қилиш пайтида мураккаб ҳаракатлардан фойдаланиб, ўзи ҳосил қилган кўникмаларини текшириб кўради ва уларни мустаҳкамлаб олади. Мураккаб ҳаракатлар кўринишидаги бу системали машқлар мактабнинг барча синфларида машқларнинг дастлабки учта группаси билан параллел равишда қўлланилади. 
Лесгафт ўзининг жисмоний таълим системасини яратиб, Ғарбий Европа мамлакатлари жисмоний тарбия системасини қаттиқ танқид қилди. У бу гимнастика системаси машқларининг бола организмининг анатомик тузилишига мос эмаслигини ва таълим-тарбия нуқтаи назаридан ҳам зарарли эканлигини исботлаб берди. Олим немис ва швед гимнастикасини танқид қилишда меъёрдан ошмади ва умуман ўзидан кейинги олимлар, жумладан Ф.Лагранж (Франция) сингари гимнастиканинг аҳамиятини камситмади. Аксинча, гимнастика машқларини кенг қўлланган ҳолда жисмоний таълим-нинг илмий жиҳатдан асослаб берилган системасини яратиш устида ишлади. У олимлар ва педагогларни ижодий актив бўлишга, гимнастика ва спортнинг одат тусига кирган чет эл системаси рус ёшлари жисмоний таълимига кириб келишига танқидий кўз билан қарамасликка қарши курашишга даъват этди.
Лесгафт системасининг асосий камчилиги шундаки, у жисмоний тарбиянинг синфий характерини тушунмади, уни фақат биологик нуқтаи назардан тушунтириб берди. Бундан ташқари, у бошқа хатоларга ҳам йўл қўйди. Масалан, у спорт мусобақалари ва болалар учун гимнастика снарядларида бажариладиган машқларнинг фойдали эканлигини инкор этди, жисмоний машқлар ўргатишда кўрсатишнинг аҳамиятини камситди. У ўзининг жисмоний тарбия тарихига доир асарларида рус халқи бадан тарбиясини текширишга етарлича эътибор бермади. Шундай бўлишига қарамасдан, Лесгафт  асарлари ҳозирги кунга қадар ўзининг илмий қимматини сақлаб келади.

4.4. Россиянинг олимпия ҳаракатига кириши.

XIX аср охирида Россияда жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиши, унинг халқаро спорт ҳаракатига қўшилишига даъват этди. Бу эса олимпия ўйинларининг келиб чиқиш сабаблари ҳақидаги маълумотларни ўрганишга қизиқиш уйғотди.
Маълумки қадимги Грек олимпия ўйинлари ҳақидаги маълумотлар деярлик жаҳоннинг барча минтақаларида узоқ йиллардан буён тарқалиб, кўпчиликнинг диққат-эътиборини тортиб келган.
XV асрда болгар ёзувчиси Исайи грек файласуфи Дионосий Арепогитнинг асарини таржима қилиб тарқатган эди. Бу эса қадимги русларга ҳам маълум бўлган. Бу маълумотлар XVII-XVIII асрларда яна кенгайган. 
Олимпия ўйинларига ўхшаш тадбирларни Россияда ўтказишни таклиф қилган М.В.Ломонов ҳисобланади. У “Соғлиқни сақлаш ҳақида” (1741-1742 йил) мулоҳазаларида ўйинларнинг моҳиятини тан олади. Лекин, унинг олимпия ўйинларини ўтказиш ғоялари амалга ошмай қолиб кетди.
1860 йил Рассомлар Академиясида кўргазма ташкил этилади. Унда В.В. Верешагин, Н.Д. Дмитревларнинг олимпия ўйинлари ҳақидаги расмлари намойиш этилади. Уларни олтин медаллар билан тақдирлайди. Олимпия ўйинларининг ижтимоий-тарбиявий хусуси-ятлари ҳақида жуда кўп ёзувчилар, шоирлар, педагоглар ўз асарларида ифода этган. П.Ф. Лесгафт ҳам “Тарихий лавҳалар” асарида олимпия ўйинлари ҳақида қимматли фикрлар юритган.
1894 йил Парижда ўтказилган I халқаро Олимпия қўмитасини конгрессида рус гене-рали А.Р.Бутовский (1838-1917) аъзо қилиб сайланди, 1900 йилгача бу лавозим унда сақланди. У рус ҳарбийсида хизмат қилган ва жисмоний тарбияни яхши ўзлаштирган киши сифатида таниқли бўлган. У Франция, Бельгия, Дания, Швеция, Германия каби мамла-катларда бўлиб, гимнастика-спорт ўйинлари ҳаракати ва тизимини мукаммал ўрганган. У ёш олим Пъер де Кубертеннинг ишларини яхши ўрганади. Улар Олимпия ҳаракати ҳақида кўп мулоҳазалар юритишган.
Эътиборли тамони шундаки, 1994 йил 23 июлда Санкт-Петербургда Хуан-Антонио Саморанч (ўша вақтда ХОҚ президенти) иштирокида Пъер де Кубертен ва А.Д.Бук-овскийлар хотирасига бағишлаб ҳайкаллар ўрнатилган (скульптор М.Аникушин).
Такидлаш лозимки, рус спортчилари халқаро спорт мусобақалари ва олимпия ўйин-ларида муваффақият билан қатнашдилар. 
Бунда халқаро олимпия қўмитасининг (ХОҚ) Россия учун иккинчи аъзоси Граф Г.Н.Рибопьер (1900-1913), князь Р.К.Белоселвскийлар (1900-1908 йил) катта хизмат қилиш-ди. 
1908-1920 йилларда С.А.Трубецкой (ХОҚ) аъзолигида бўлади. Кейин эса князь Л.В.Урусов (1910-1933) (ХОҚ) аъзоси қилиб сайланади.
Октябрь инқилобини у қабул қилмади ва Францияга бориб яшади. Шундай бўлсада у то 1933 йилга (ХОҚ) аъзоси эди.
Л.В.Урусов 1923 йилда Россия (эмигрант) ва совет спорт жамоаларини мустақил ра-вишда олимпия ўйинларида қатнашишни таклиф этди. (VIII- XVII-XVIII риж). ?
Бу масала Римда 23-ХОҚ ассоциациясида кўриб чиқилди. Ватанпарварлик руҳида қилинган Урусовнинг ҳаракатларини ХОҚ президенти Пъер де Кубертен мақуллади. Лекин Хартияга (устав) асосан совет ва Эмигрант рус жамоаларининг ўйинда қатнашиши мумкин эмаслигини айтди.
Рус олипиадачилари учун А.Р.Бутовский катта хизмат қилди. 1896 йил А.Д.Бутов-ский ва Киев спорт ташкилотининг вакили Н.Рижтер I олимпиада ўйинида  (Афина) бўли-шди. Шу асосда Рус спортчиларининг олимпия ўйинларида иштирокини таъминлашга қа-рата тадбирлар ташкил қилди. 1897 йил 17 октябрда  Петербургда 10 та спорт ва гимна-стика ташкилотларининг йиғилишини ўтказди. II олимпия ўйинларида (Париж) спортчи-ларни қатнаштириш учун астойдил киришилди. Лекин на 2, на 3-олимпия ўйинларида уларнинг қатнашишига имконият бўлмади. Чунки ҳукумат томонидан моддий ёрдам берил-мади. 
1908 йил Лондондаги IV олимпия ўйини яқинлашиши билан Россия спортчилари-нинг аҳволи бир мунча яхшиланди. Шуғулланувчилар ва яхши натижа кўрсатувчилар сони анча ошди. 
Россияда Олимпия қўмитаси  бўлмаганлиги сабабли спортчилар бирма-бир алоҳида ўйинларга етиб боради. Гуруҳда 8 киши бўлиб, Н.Панин (фигурали учиш), Н. Орлов, А.Петров, Е.Замотин ва Г.Демин (кураш), Г.Линд, А.Петровский (енгил атлетика) ва Мартиксонлардан (велоспорт) иборат эди. фигурали учишда Н.Понин олимпиа чемпиони бўлди. Кейинги (Стокгольм) ўйинларда рус спортчиларини бошқа давлатлар тан ола бош-лади. 
1911 йил 16 март Россия олимпия қўмитаси (РОҚ) ташкил этилди. Унинг таркибига Г.Н.Ритопьер, Г.А.Дюпперон (ХОҚ аъзоси сифатида). А.П.Лебсков (С.Петербург ҳавас-корлик спорт клуби), Р.Ф.Фульда (Москва, футбол уюшмаси), А.П. Гаплинский (С.Петер-бург,  оғир атлетика уюшмаси), А.К.Линдемут (Рига, Болтиқ олимпия қўмитаси), В.Н.Шу-стов (Москва, конькида учиш уюшмаси), С.В.Иванов (С. Петербург, чанғи уюшмаси).
РОҚ раиси этиб В.И.Сруневский (1843-1937) сайланди. У хотин-қизлар билим юрти директори, Петербург конькида учиш ҳаваскорлик жамияти раиси эди.
1912 йил Стокгольмда Россия спортчилари расмий равишда ХОҚ аъзоси сифатида қатнашди. Бунда 170 га яқин спортчи ва 50 га яқин вакиллар борди. Лекин натижалар яхши бўлмади. И.Клейн (кураш) ва ўқ отиш жамоаси (4 киши) кумуш медалларини (2 та ) олишган. Чанғичилар эса 2 та бронза медалига сазовар бўлишган. 
V олимпиададан кейин ўйинларга жуда тайёрланиш зарурлигини билишди. Шу са-бабдан 1912-1913 йил учун мусобақалар ўтказиш режаларини туздилар.
Россия раҳбарлари 1916 йилги олимпия ўйинига қадар тўртта умумроссия олимпия ўйинларини: 1913 йил Киевда, 1914 йил Ригада, 1915 йил С.Петербургда ва 1916 йил Мос-квада ўтказишни мўлжаллади.
Киев ва Ригадаги олимпия ўйинлари ҳукуматни (империя) анча қизиқтирди. Бу ўйин-ларда олимпия спорт турларининг барчаси киритилди. Асосий диққат енгил атлетика ва футбол мусобақаларида бўлди. 
1914 йил 1 августда Германия Россияга қарши уруш эълон қилди. Шу сабабдан спорт ташкилотларининг барча фаолиятлари урушга қарши қаратилди.
1916 йил июнда Россияда 23 та ҳарбий-спорт қўмита мавжуд эди. шунга қарамасдан 1915-1916 йилларда Москва, С.Петербург шаҳарларида чанғи ва конькида учиш, енгил атлетика, оғир атлетика ва бошқа турлар бўйича Россия чемпионатлари ўтказилди. 
Хулоса қилиб айтганда Россияда энг қадимги даврлардан бошлаб то октябрь инқи-лобигача (1917) бўлган узоқ даврларда жисмоний маданият Европа мамлакатларидагига ўх-шаш ривож топди. Халқ ичида оммалашган буғи ови, айиқ ови ва бошқа ўйинлар такомил-лашди.
Ижтимоий тузумлар оқибатида русларнинг калтак, таёқ, чўқмор, болта, пай ва бошқа қуроллардан, кейинчалик найзабозлик, ўқ отар қуролларидан фойдаланувчи  турнирлар ўтказилди. Швеция, Германия, Чехия ва бошқа давлатларнинг спорт-гимнастика тизимидан кенг фойдаланилди.
Жисмоний тарбиянинг ижтимоий-тарбиявий хусусиятлари ва уларнинг жисмоний ривожланишдаги моҳиятларини педагоглар, олимлар, ҳарбий саркардалар моҳирлик билан баҳоладилар.
Россияда империализмнинг ривожланиши туфайли жисмоний маданият ва спортга ҳам маълум даражада ижобий таъсири ўтди. Рус спортчилари халқаро учрашувлар, турнир-лар, олимпия ўйинларида иштирок этиб, юксак даражадаги тажрибаларга эга бўлди. Рус олимпия ўйинлари ўтказила бошлади. 
Иккинчи жаҳон уруши туфайли Россияда спорт тараққиёти бирмунча сусайиб, у ҳар-бий-жисмоний тайёргарликлар тусини олди.  

4.5. Совет ҳокимияти йиллари ва СССР нинг емирилишидан кейинги даврларда Россияда жисмоний маданият ва спорт.
4.5.1. Cовет ҳокимияти йилларида Россияда жисмоний 
маданият ва спорт.

Октябрь инқилоби (1917 йил) ғалабаси туфайли Россия таркибида Кавказ ва Туркистон худудлари мухторият шаклида фаолият кўрсатди. 1922 йилдан бошлаб СССР таркибига Россиянинг барча худудлари жалб этилиб, унинг асосий фаолиятлари Россия федератциясининг ҳукумронлигида эди. Иттифоқчи Республикаларга бўлинган бўлсада, аслида СССР (Россия)нинг қарамоғида эди. Шу туфайли жисмоний маданият ва спорт ишлари билан боғлиқ тадбирлар ягона тизим асосида бошқариб келинди. 
Иккинчи жаҳон урушидан олдинги йилларда (1930-1936) Совет (рус) спортчилари халқаро майдонга чиқабошлади. Урушдаги ғалаба ва спортчиларнинг юксак натижалари СССР Олимпия қўмитасини тузишга (1950 йил) олиб келди.
1952 йилдан бошлаб (Хельсинки-XV) олимпия ўйинларида иштирок этиш бошланди.
1956 йилдан бошлаб СССР халқлари спартакиадалари ташкил этилди.
1980 йилда Москвада XXII олимпия ўйинлари ўтказилди.
1950-1991 йилда давомида совет спортчилари Европа, жаҳон биринчиликлари, Халқаро турнирлар ва Олимпия ўйинларида (қишки ва ёзги) муваффақиятли иштирок этиб келди. Уларнинг таркибидаги қатнашчиларнинг деярлик 90-95 фойизи Россия федерациясига тўғри келади. 
Умуман олганда собиқ СССРда эришилган ютуқлар ва ўтказилган тадбирлар Россия федерациясининг фаолиятлари билан боғлиқдир. 

4.5.2. СССР нинг емирилишидан кейинги даврда (1991-2006) 
Россияда жисмоний маданият ва спорт.

1991 йил 5 сентябрда СССР Халқ Депутатларининг V съездида собиқ иттифоқчи республикаларнинг мустақил давлатлар ҳуқуқига (татус) эга эканлигини тан олди. 1991 йил 8 декабрда Россия Украина ва Белоруссия раҳбарлари СССРнинг тарқатилишини эълон қилди. Унинг ўрнига мустақил давлатлар ҳамдўстлиги (МДҲ-СНГ) ташкил этилди. Бу жараёнлар Россия спортига анча салбий таъсир кўрсатди. Яъни истедодли мураббийлар ва спортчилар чет мамлакатларга ўтиб кетди. Бу ҳолатлар Россияда янгидан давлат ва жамоат спорт ташкилотларини тузишга тақазо этди.
Олимпия ҳаракатига кўмаклашувчи қўмита ташкил этилди ва 1991 йил 28 ноябрда Президент Б.Н. Ельцин томонидан тасдиқланди. Кейинчалик у жисмоний маданият бўйича қўмитага айлантирилди.
1994 йил 1 июнда жисмоний маданият ва туризм бўйича давлат қўмитаси ташкил қилинди. 
1999 йилда Давлат думаси “Россия федератциясида жисмоний маданият ва спорт тўғрисида” қонун қабул қилинди. 
1999 йил 8 июнда президент фармони билан “Жисмоний маданият, спорт ва туризм вазирлиги” ташкил этилди. 
2000 йил 17 майда президент В.В.Путиннинг фармони асосида аввалги вазирлик яна давлат қўмитасига айлантирилди. 
Россия спортчилари халқаро спорт мусобақаларида шунингдек олимпия ўйинларида мувоффақиятли иштирок этмоқда. Россиянинг енгил атлетика, гимнастика, волейбол, баскетбол, теннис, кураш, қишки спорт турлари (хоккей, чанғи, конькида учиш ва ҳ.к.) бўйича эришаётган ғалабалари жаҳонга машҳурдир.
Москва, Санк-Петербург ва бошқа шаҳарларидаги жисмоний маданият ва спорт олий ўқув юртлари академия номини олишган. 
Россия федератцияси жисмоний маданият ва спорт ниҳоят даражада бойва дунёдаги энг тажрибали тарихга эга. Шу сабабдан уни мустақил равишда ўрганиш мақсадга мувофиқдир.

Ўз-ўзини назорат қилиш учун саволлар.

1. Қайси жисмоний машқлар ва ўйинлар турмуш шароитда ўз ифодасини топган?
2. Қадимги Словянларнинг жисмоний тарбияси нимага қаратилган эди?
3. Қадимги рус давлатларида жисмоний тарбия қандай амалга оширилган?
4. Тиббиёт ва педагогика фанларида жисмоний тарбияга қандай баҳо берилган?
5. Қайси вақтдан бошлаб ва қайси ўқув юртларида жисмоний тарбия дарс
    сифатида мажбурий ўқитила бошлади? 
6. Рус ҳарбийларида жисмоний тарбия тизими қандай шаклланди?
7. Халқ жисмоний таълими рассомлар ва бошқа ижодкорлар фаолияти қандай
     ифода этилди?
8. Жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришнинг негизида қандай ўқув
     қўлланмалар яратилди?
9. Педагогика фанларда ва бошқа фанларда (соҳалар) жисмоний тарбия
     масалалари қандай таъсвирланди?
10. XIX асрнинг охирида жисмоний тарбия ва спорт қандай ҳолда эди?
11. Жисмоний тарбия назариясининг асослари (Н.Г.Ирнижевский, Н.А. 
      Добролюбов ва Н.И.Пирагов, И.Т.Сченев ва бошқа) қандай ривож топди?
12. П.Ф.Лесгафтнинг жисмоний тарбия таълими ва унинг ҳаёти?
13. Россиянинг СССР таркибида ва ундан кейинги даврларда эришган ютуқлари
       нимада? 

II- бўлим. Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт тарихи.
1. Туркистонда 1917 йилгача жисмоний маданият ва спорт.
1.1. Туркистон худудларида қадимги жисмоний тарбия. 

Ҳозирги Марказий Осиё худудлари қадимги Туркистон ўлкаси ҳисобланади. Бу жойларда истиқомат қилиб келган аждодларимиз турклар (ўзбек, қозоқ, қирғиз, қорақалпоқ, уйғур ва ҳ.к) номи билан аталиб келган. Уларнинг ижтимоий турмуш маданияти ва тарихи бир-бири билан туташиб кетган. Шундай бўлсада Ўзбекистон худудларидаги ижтимоий маданият, таълим-тарбия ўзига хос хусусиятга эгадир. 
Аждодлар жисмоний маданияти миллий қадриятларимиз мезонидир. Бу узоқ даврлар давомида шаклланиб ва ривожланиб ҳозирги кунда улар давр нафаси билан кенгайиб, бойиб бораётган ижтимоий-маданий, тарихий ва педагогик жараёнга айланмоқда.
Мамлакатимиз мустақиллигининг дастлабки йилларидаёқ И.А.Каримов ҳозирги даврга юқори баҳо берар экан, “Ҳозирги бизнинг жамиятимиз тарихий чоррахада турибди. Республикани  миллий-давлат, ижтимоий-иқтисодий ва маънавий камол топтирувчи ўз тараққиёт йўлини ишлаб чиқишимиз зарур. “Ҳозир яшаб турганларнинг тақдиринигина эмас балки уларнинг фарзандлари, невараларининг ҳам тақдири, келажак авлодларининг тақдири ҳам шунга боғлиқ бўлади.”” деб таъкидлаган эди.
Айтиш лозимки, миллий маданият тараққиётида Ўзбекистон Марказий Осиё давлатлари, хатто бутун Осиё мамлакатлари орасида ўзига хос ҳусусиятларга эгадир.
Ўзбекистон ўзининг географик ва табиий бойликларига кўра қадимдан инсоният тарихининг илғор маданий марказларидан бири бўлиб ҳисобланган.
Тарихчилар ва мутахассис олимларнинг таъкидлашича, қадимги юнон ва шарқ манбаъларида, ҳусусан, “Авесто”, “Алпомиш”, “Шоҳнома”, “Гўрўғли” ва бошқа манбаъларда маданият ўчоқлари (марказлар) сифатида Суғдиёна, Хоразм, Чоч ва Паркана вилоятлари ҳамда Бактрия подшолигининг катта қисми асосан Республикамиз минтақаларига тўғри келади.
“Афросиёб музейи” да (Самарқанд) сақланаётган ганчдан ишланган рангли тасвирлар шоҳона саройлар, қадимги буюк ипак йўли (VIII аср) қуба ибодатхонаси (VII аср, Болаликтепа ва Варахшадан топилган бебаҳо тасвирий санъат обидалари) ўймакорлик, ҳайкалтарошлик ва ҳ.к. (VI-VII асрлар) жаҳон маданияти хазинасига дурдона бўлиб кирди. Бу эса ўзбек диёрини жаҳоннинг қадимий маданият марказларидан бири сифатида оламга танитди.
Ўзбекистон халқлари маданий тарихи жуда кўп манбаъларда ўз ифодасини топган. Уларнинг мазмунида умумий маданиятнинг таркибий қисми сифатида жисмоний маданият билан боғлиқ баъзи бир далиллар, ашёлар ҳам баён этилганлиги муҳим аҳамиятга эга бўлмоқда.
Эътироф этиш керакки, бошқа мақсад ва ниятлар билан Россиядан юртимизга келган олимлар, генералларнинг тадқиқотларида ўрганилиши лозим бўлган бир қатор далиллар баён этилган. Улар ўтмиш тарихимизни ўрганиш ва ҳозирги давр ғоялари асосида таҳлил қилишга муҳим омил бўла олади.
Илмий экспедициялар, арҳеологик қазилмалар ва бошқа фаолиятларда рус олимлари В.В.Бартольд, А.Ю.Якубовский, В.Э.Бертолье, С.П.Тольстов, В.В.Григорьев, И.М.Умняков, З.Д.Кастельская, В.А.Вяткин кабилар жуда кўп илмий мерослар қолдирган. Кейинчалик ўзбек олимлари Я.Ғ.Ғуломов (археолог),И.Мўминов (фалсафа), Қори-Ниёзий (тарих,математика), Б.Аҳмедов (тарих), А.Асқаров, Г.А.Ҳидоятов (тарих) кабилар уларнинг тадқиқотларини ривожлантирди. Уларнинг монографиялари, илмий асарлари, ўқув қўлланмалари, илмий мақолаларида қадимги авлодларимиз маданияти кенг ёритилди. 
Илмий тадқиқотларнинг гувоҳлик беришича, Тешиктош (Сурхондарё), Омонқўтон, Афросиёб, (Самарқанд), Алишер Навоий номидаги миллий истироҳат боғи (Тошкент, собиқ Комсомол кўли), Хўжакент, Обирахмат (Тошкент вилояти), Фарғона шаҳри атрофидаги қалъада (Сўх дарёси бўйидаги маконлар) ва бошқа жойларда топилган ва мустье даврига мансуб бўлган ёдгорликлар, турли ашёвий далиллар ўрганилган.
Тадқиқотларнинг натижаларига қараганда юқорида номлари қайд қилинган худудларда одамлар ҳайвонларни овлашда турли қуроллардан фойдаланишган. Жисмоний чиниқиш ва ўлжани қўлга киритиш учун турли хил мураккаб ҳаракатларни (югуриш, олишиш,улоқтириш, сакраш, ҳимоя қилиш ва ҳоказо) бажаришга тўғри келган. Ўз навбатида болаларни ҳам бундай фаолиятларга тайёрлаганлар. Натижада ҳозирги замон жисмоний тарбиясининг айрим намуналари (сакраш,югуриш, курашиш, улоқтириш, сузиш ва хоказо) юзага кела бошлаган.
Юқори Палеолит даври милоддан олдинги 40-минг йилликдан кейинги 12 минг йилликка қадар давом этади. Бу даврда Марказий Осиё ва Қозоғистонда иқлим қуруқ, ўзгариб турувчи бўлган. Совуқ иқлим шароитида яшаган ҳайвонлар сержун, каркидонлар, ёввойи отлар, кийиклар ва бошқалар пайдо бўлган.
Пода-пода бўлиб яшайдиган ҳайвонларни овлашга ихтисослашув ўша давр одамларининг яшаш манбаъларига айланган. Амударё, Сирдарё ва Зарафшоннинг қуйи оқимидаги қатор кўлларда балиқ ови билан шуғулланиш, уларнинг ўтроқ ҳолда яшашига сабаб бўлган. 
Марказий Осиёнинг ниҳоятда бой овчи ва балиқчи жамоалари ёдгорликлари ичида ва Марказий Фарғонанинг ёдгорликлари (Замбар, Тайноқ, Янгиқадам, Мадиёр, Сариқсув, Мингбулоқ) кабилар ажралиб туради. 
Ибтидоий подадан юқори палэолитга ўтилиши билан ишлаб чиқарувчи кучлар, ижтимоий муносабатлар ва одам қиёфасида ўзгаришлар пайдо бўлган. Бу даврга келиб меҳнат қуроллари анча такомиллашган, суяк ва шохдан ясалган буюмлар: игна, бигиз, қармоқ, камон ўқи ва ҳар хил безаклар шаклланган. Тош ва суякларни пармалаганлар. Тошлар, сопол идишларга одамлар, ҳайвонларни расмини чизганлар. Сўнгги палэолит даврининг ютуқларидан бири-найзанинг ихтиро қилиниши бўлди. Найза туфайли овчилик ривожланди, тирик ҳайвонларни биргалашиб овлаш катта аҳамият касб этади. 
Маълумки найзани ушлаш тартиблари, уни мўлжал ва узоққа отиш улоқтириш қулай ҳамда осон эмас. Унинг техник қоидалари, услублари бўлади. Шунингдек етарли даражада чаққонлик ва чидамлиликни талаб этади. Ўз-ўзидан маълумки, бу натижаларга эришиш учун махсус тайёргарликлар, уларни ўргатувчилар, тарбиячилар бўлган.
Ҳайвонларни биргалашиб тутиш, уларни қувиб отиш ҳам осон эмас. Шу сабабдан оилаларда махсус тайёргарлик ишларини кўришган ва жисмоний сифатларни тарбиялаш ишлари олиб борилган.
Оилада болаларни тарбиялашда табиий ҳаракатлар (юриш, югуриш, сакраш, улоқтириш, сувда сузиш ва ҳоказо) ва турли ҳаракатли ўйинлар энг асосий восита ва омиллардан бири бўлиб хизмат қилган. Болаларнинг ёши, жисмоний ривожланиш ҳолатларини ҳисобга олган ҳолда, уларни гуруҳларга ажратиб ўйнатиш ўша даврлардаёқ маълум мақсад йўлида вужудга укелган. Масалан, кичик ёшдаги болаларга “Мушук ва сичқон”, “Қушлар пирр этиб учди”, “Ғозлар ва ўрдаклар” каби ўйинларни ўргатиш бошланган. Ўрта ёшдаги болаларга “Калхат келди”, “Хўрозлар жанги”, “Ким чаққон” каби ўйинлар, эстафеталар, тўсиқли югуришлар қўлланилган. Катта ёшдаги болаларга эса тез югуриш, куч синашиш (кураш, муштлашиш, тош кўтариш кабилар), дарахтларга тирмашиб чиқиш, сувда тез сузиш, ҳайвонларга найза санчиш (белгиланган доиралар, буюмлар ва ҳоказо) каби мураккаб ўйинлар, машқлар ўргатилган.

1.2. Халқ оммасини босқинчиларга қарши тайёрлашда жисмоний машқлар, ўйинлардан фойдаланиш.

Қадимги авлодларимиз умр бўйига таҳдидлар остида ҳаёт кечирганлар. Турли мамлакатларнинг босқинчилик урушларига қарши жанг қилганлар. Ёвуз кучлар ва ғанимларга тенг келиш, улар устидан ғолиб чиқишда махсус жанговарлик тайёргарликлар кўришган. Бунда ҳар хил жисмоний машқлар (кураш, қиличбозлик, найза санчиш, қувиш-югуриш ва ҳоказо) ҳамда ўйинлардан (елка уриштириш, отдан ағдариш, отда пойга ва ҳоказо) мақсадли фойдаланганлар. Бундай ижтимоий-тарбиявий жараёнлар оммалашиб, авлоддан-авлодга ўтиб, муқаддас мерос бўлиб қолган.
Геродотнинг “Тарих” китобида массагетлар (ҳозирги Марказий Осиё халқлари) маликаси Тўмариснинг Эрон шоҳи Кир билан олиб борган жанг воқеалари тасвирланган. Жангда Тўмарис ғолиб чиқиб, Кирнинг бошини кесиб олиб, қон билан тўлдирилган мешга солади. “Сен умр бўйи қонга тўймадинг. Ўз онтим бўйича сени қон билан суғорди.”, дейди. Тўмарис мисолида ўша даврларда аёллардан саркардалар чиққани ва жангларда ҳар томонлама куч кўрсатганлигининг гувоҳи бўламиз.
Шуни эслатиш лозимки, VI асрда Эрон Ахмонийлари, кейинчалик (329-327 йилларда) Александр Македонский (Искандар Зулқарнайн) Марказий Осиёни босиб олиб, ўзларининг маданияти, дини ва ижтимоий-иқтисодий бошқариш иш усулларини ўргатганлар.
Ўша даврларда Марказий Осиё худудида яшаган халқлар босқинчиларга қарши қўзғолонлар кўтарган, жиддий курашлар олиб борган. Бундай ҳолларда аскарлар ва халқнинг асосий жанговорлик қуроллари камондан ўқ отиш, найза билан санчиш, қиличбозлик, турли хил воситалар (тўқмоқ, калтак, болта, пичоқ ва ҳоказо) бўлган. Жангчиларнинг маълум қисми отда юришган. Бу ҳолат жангчидан от устида туриб барча қурол воситалари билан жанг қилиш, отни чопа билиш, ҳамда бошқа имкониятлардан усталик билан фойдаланишни талаб этган. Тарихий манбаларнинг гувоҳлик беришича Александр Македонский 334 йилда (милоддан аввал) 30000 пиёда ва 5000 отлиқ аскар билан кичик Осиёга, кейин Марказий Осиёга жанговорлик юриш қилган, 327 йилда ҳозирги Бухоро, Самарқанд (Мароканд), Панжакент ҳамда Сирдарё оқими атрофидаги ерларни босиб олади. Бунда маҳаллий лашкарбоши Спитамен келгиндиларга қаршилик кўрсатади. Лекин унинг хотини хоинлик қилиб, Спитоменнинг бошини кесиб, Александр Македонскийга топширади. Подшоҳ бу бевафо хотинни ҳам, ҳамда 120 минг аҳолини ҳам қириб ташлайди. Чунки унинг таъбири бўйича эрига, элига вафолик қилмаган аёл (халқ) бошқаларга вафодор бўлолмайди, деган.
Кушонлар даври Марказий Осиё, Афғонистон, Покистон ва Ҳиндистон халқлари тарихидагина эмас, балки бутун дунё маданиятининг тараққиётида алоҳида ўрин эгаллайди.
Марказий Осиёдаги қадимги ипак йўли ўтганлиги (Шарқ мамлакатлар билан ғарб давлатлари ўртасидаги савдо ва маданий алоқалар  бу ердаги халқларнинг маданий ҳаётида катта бурилишлар ясаган. Шу ўринда эслатиш зарурки, Ўзбекистон мустақилликка эришган, “Буюк ипак йўли” халқаро жамғарма жамиятини тузди. Бу жаҳон халқлари ўртасида маданий, савдо, сиёсий алоқаларни мустаҳкамлашга катта ҳисса қўшмоқда.
Сопол идишлар, амалий санъат буюмлари, зеби-зийнатлар, меҳнат ва жанг қуролларини ясаш, мато тўқиш анча ривожланган. Камон, найза, ханжар, тош отиш, қуролларидан кенг фойдаланилган.
Термиз яқинидаги Айритом, Хорамздаги Тупроққалъа ва бошқа жойлардан топилган буюмлар, суяк, тош, сополга туширилган расмларда қадимги кураш, найза улоқтириш, қиличбозлик, отда жанг қилиш каби машқлар акс эттирилган.
Хулоса қилиб айтганда Ўзбекистон худудида қадимги яшаган халқларнинг турмуш шароитларида қурилиш, турли безакли буюмларни ясаш, савдо алоқалари ҳамда ўз ватанларини ҳимоя қилишда жисмоний тарбия воситаларидан фойдаланилган ҳамда жанговорлик фаолиятлари алоҳида ўрин тутади.
Бу даврдаги яшаган йирик халқлар ўртасида жанговарликни ошириш, ўз худудларида осойишталикни таъминлаш ҳамда халқ фаровонлигини юксалтириш учун ўтказилган диний, маданий, маросимлар, тўйлар ва турли анъаналарда камондан ўқ отиш, қиличбозлик ва найзабозлик қилиш, кураш, от ўйинлари ҳамда бошқа халқ миллий ҳаракатли ўйинлари билан машғул бўлганлар. Булар асрлар оша мазмунан ва шаклан бойиб келган.
VIII аср бошларидан Араб босқинчиларининг асосий диққати Марказий Осиё ерларига қаратилди. 704 йилда Қутайба ибн Муслим Хуросон ноиби этиб тайинланди. У Мовароуннаҳр ерларини эгаллаб, араб ҳалифалигига қаратиш истаги билан яшади. 705 йилдан Марказий Осиё худудига бостириб кирди ва Бухоро, Еттисув, Самарқанд, Суғд, Фарғона ерларини эгаллади. 
Шуни эслатиш лозимки, Арабларга қарши маҳаллий халқлар узоқ йиллар давомида қарши урушлар қилди. Лекин кучлар тенг бўлмаслиги оқибатида Араблар бу ерларни тўла истило қилиб, ўз дини ва маданиятини тўла ўрнаштирди.
Расул Муҳаммад алайҳиссаломга нозил қилинган “Қуръони Карим” нинг кенг ва чуқур тарқалиши мусулмон халқининг Ислом динига бўйсунишига олиб келди. Бу эса ўз навбатида  халқнинг жипслашиш, одоб-аҳлоқли бўлишига ижобий таъсир кўрсатди. Лекин аёлларнинг эркинлиги, очиқ юз билан юриши, аввалгидек эркаклар билан биргаликда турли меҳнат қилиши, кураш, от ўйинларида беллашуви таъқиб қилинди.
Ислом қадриятлари халқ маънавий ҳаётининг узвий қисми сифатида унинг турмуш тарзидан, ҳатти-ҳаракатидан муносиб ўрин олди.

1.3. Феодаллар жисмоний тарбияси. Халқ оғзаки ижоди ва тарихий ёдгорликларда жисмоний тарбия ифодаси.

Туркистонда қулдорчилик тузуми мукаммал бўлмаганлиги, яъни ишлаб чиқариш саноати юксалмасдан, майда ҳунармандчилик мавжуд бўлган. Шу сабабли аҳоли чорва ва деҳқончилик билан шуғулланиб келган. Ижтимоий турмуш шароитга асосан ўзига хос маданият ҳам таркиб топиб, унинг мазмунида жисмоний тарбия (кураш, от ўйинлари, ҳаракатли ўйинлар ва ҳоказо) алоҳида ўринга эга бўлган. Бунда асосан ер эгалари (феодаллар) ва ўрта миёрали деҳқонлар бевосита шуғулланганлар.
Ўзбекистон мустақиллиги йилларида миллий қадриятлар билан боғлиқ бўлган илмий мерослар, халқ оғзаки ижодиётининг дурдоналари, бадиий, диний манбаъларни чуқур ўрганиш ва уларнинг ижтимоий-тарбиявий жараёнларини оммага, айниқса ўқувчи-ёшларга сингдириш масалалари олдинга сурилмоқда.
Республика президенти И.А.Каримовнинг “Алпомиш” достонининг яратилишига 1000 йил, “Авесто” китобининг 3000 йиллиги ва бошқалар ҳақидаги мунозаралари, мулоҳазалари ва фармонлари бунга далилдир.
“Авесто” китоби Зардуштнинг “Гоҳлар”и билан бошланади. Гоҳлар бу улуғ обиданинг энг қадимий бўлимларидан, ёҳуд Зардуштнинг бешлик қўшиқларидан ташкил топган. Аслида авестойи “Госо” бўлган бу истилоҳ кейинги тилимизга “гоҳ” шаклида ўзлашди, чунончи, “Дугоҳ”, “Сегоҳ”, “Чоргоҳ” ва ҳоказо.
Такидлаш лозимки, “Авесто”да Зардуштларнинг қадимги маданияти мазмунида тозалик, овқатланиш, жисмоний ҳаракат қилиш, чиниқиш каби ҳолатлар кўп такрорланган. Бу эса қадимги аждодларимизнинг сиҳат-саломатлик йўлида энг зарур имкониятлар ва воситалардан мақсадли фойдаланганликларидан далолатдир.
“Авесто” китобининг яратилиши ва унда баён этилган қадимий мазмунлар ҳозирги Хоразм худудларига кўпроқ таалуқли бўлганлиги туфайли 2001 йилда ЎзРВМнинг қарори асосида Урганчда Халқаро анжуман ва тантанали байрам ўтказилди. “Авесто”нинг ижтимоий-маданий, тиббий ва жисмоний тарбия, соғломлик ҳақидаги мазмунларини эътиборга лойиқдир.
“Авесто” да инсонлар саломатлигини сақлаш борасидаги илми маърифлар жуда содда баён қилинади. Яъни, мамлакат ободончилиги, озиқ-овқатнинг бисёр бўлиши, тоза сув, турар жойларнинг қулайлиги етарлича бўлиши ва булар учун деҳқончиликнинг ривожи ва ҳунармандчиликнинг равнақ топиши зарурлиги уқдирилади. Бир қарашда “иккига иккини қўшсак-тўрт бўлади” қабилидаги энг жўяли бу ҳақиқатлар бизга эртакларни эслатса-да, ўз даврида-бундан уч-тўрт минг йил муқаддам турли қавмлар ўзгалар ерини ғорат қилаётган,  чорвасини талаётган, одамларни қатл қилаётган, атроф-муҳитни булғаётган замонларда ўз қийматини бир неча баробар оширган муҳим омил вазифасини ўтаган.
Оддий бир мисол: “Авесто” да ер, сув, ҳайвони ифлослантириш, қаттиқ гуноҳ деб уқтирилади. Бу талабга риоя қилмаганларга 400 қамчи уриш жазоси белгиланган. Одатда юз-юз эллик қамчилик жазонинг аксар ҳолларда инсонни майиб-мажруҳ қилиши, ҳатто ҳаётини ҳавф остида қолдиришини назарда тутсак, бу ўлим жазоси ёки шунга яқинлигини англаш қийин эмас. Умуман олганда мазкур олим “Авесто”нинг ижтимоий-маданий ва тарихий аҳамиятига катта баҳо берган. Ундаги таълим-тарбия ва жисмоний чиниқиш масалаларини ҳозирги давр талаблари асосида ўрганишни тавсия этади. 
Марказий Осиё худудлари ва бошқа минтақалардаги ўзбекларга мансуб бўлган халқлар орасида “Алпомиш”, “Гўрўғли” туркумидаги ўнлаб достонлар, “Қириқ қиз”, “Кунтуғмиш”, “Тоҳир ва Зуҳра” каби халқ ижодиётининг дурдоналари, айниқса А.Навоийнинг “Хамса” достонлари қадимдан севиб ўрганилган ва ҳозирги даврда эъзозланиб ўқилмоқда.
Республика мустақиллиги туфайли миллий қадриятларни қайта тиклаш, уларни аҳоли ўртасида кенг сингдириш, замон талаблари асосида бойитиб боришга катта эътибор берилмоқда.
Республика Президентининг кўрсатмаси ва ҳукумат қарори асосида 1998 йилда “Алпомиш” достоннинг яратилишига 1000 йил тўлишини кенг нишонлади. Тошкент ва бошқа шаҳарларда йирик анжуманлар, маданий тадбирлар ўтказилди. Алпомиш ва Барчиной юрти бўлган Сурхон элида катта спорт байрами-“Халқ ўйинларига бағишланган Алпомиш ўйинлари Республика фестивали” ғоят қизиқарли равишда ташкил этилди. Унинг дастурида миллий ўйинлар, замонавий спорт турлари ўз ифодасини топди. Барча вилоятлардан келган ўқувчи ва талаба-ёшлар ўзаро куч синашишди. Бундай фестиваллар 2000 йилда Фарғонада ва 2002 йилда Гулистонда ўтказилди. Энг эътиборли томони шундаки, фестиваллар жараёнида Республика илмий анжуманлари ҳам ўтказилиб, уларда халқ миллий ўйинлари билан боғлиқ бўлган қатор муаммолар муҳокама этилди.
Шу тариқа хотин-қизлар жисмоний тарбиясини ривожлантириш мақсадида 1999 йил Жиззахда  ва 2001 йилда Шаҳрисабзда, 2003 йилда Фарғона “Тўмарис ўйинлари” Республика фестиваллари ташкил этилди. Бундай тадбирлар ҳар икки йилда ўтказилишига қарор қилинди. 
Ана шу улкан маданий тадбирлар доирасида “Алпомиш”, “Барчиной”, “Тўмарис” тимсолларида қадимги аждодлар жисмоний тарбияси атрофлича ўрганилмоқда. Бунда вилоятлардаги жисмоний тарбия факультетларининг етакчи олимлари Ж.Тошпўлатов (Термиз), А.Қ.Атоев (Бухоро), Р.А.Қосимова (Самарқанд), Т.Холдаров (Жиззах), Р.Абдумаликов, К.Д.Ярашев ва О.О.Пўлатовлар (Тошкент) ва бошқа кўпгина олимлар анча ижодкорлик қилишди. 
“Алпомиш” достонида кураш, отда пойга, камондан ўқ отиш ва мерганлик каби жисмоний сифатлар, Ватан-ор ва халқ учун, севикли ёри учун жонини ҳам фидо қилиш каби энг улуғ инсоний фазилатлар  мадҳ этилган. Ҳозирги ёшлар ва ўқувчи қизлар Алпомиш ҳамда Барчинойдан андозалар олган ҳолда кураш, футбол, шарқона яккакураш каби спорт турларида фақат Республикадагина эмас, ҳатто Осиё жаҳон спорт мусобақаларида мувоффақиятли иштирок этмоқда. Бу қадимги аждодларимиз орзу қилган энг улуғвор неъматлардан бири эди, дейиш мумкин.
“Алпомиш” достонининг ижтимоий-тарбиявий хусусияти шундаки, бундан бир неча минг йиллар аввал мавжуд бўлган урф-одатлар, маросимлар, айниқса йигит ва қизларнинг бир-бирига вафодорлиги, жисмоний жиҳатдан баркамоллиги, ёвузликка қарашларга шафқатсиз курашлари одилона баён этилган.
“Гўрўғли” туркумида ўнлаб катта достонлар мавжуд. Улар Марказий Осиё, Кавказ ва бошқа худудларда ҳам машҳурдир. Достонларнинг тарбиявий жиҳатлари шундаки, йигит ва қизнинг муҳаббатлари орқали халқ иродаси, анъаналар, урф-одатлар, мазмунида отда чопиш, жанг қилиш, қиличлашиш, тоғ, дарё, чакалакзорлардан ўтиш, кураш, камондан ўқ отиш каби жисмоний фаолиятлар юқори савияда мадҳ этилган.
“Қириқ қиз” достонида ҳозирги Қорақалпоғистон худудидаги подшоликлар, жанглар ўз ифодасини топган. Бунда ўз ота-оналари, қавм-қариндошлари учун ўч олишда душманлар билан мардонавор жанг қилишган, қизлар тимсоли тасвирланади. “Кунтуғмиш”, “Рустам”, “Тоҳир ва Зуҳра” каби халқ оғзаки достонларида ҳам оддий халқ ифодаси, ёвуз кучлар ва ёш йигит-қизларнинг севги-муҳаббат йўлида қурбон бўлганликлари баён этилиши билан биргаликда, жасур, ботир, пахлавон, чавандоз, каби сифатлар ҳам ўз ифодасини топган.   

1.1.4. Абу Али Ибн Синонинг жисмоний (бадан) тарбия ҳақидаги илмий-назарий таълимоти.

Жаҳон тиббиёт оламининг буюк султонларидан бири Абу Али Ибн Синодир (980-1066). У фалсафа, адабиёт, мусиқа ва бошқа кўп соҳаларни ҳам мукаммал билган донишманддир. 
Ибн Синонинг илмий-педагогик мерослари бекиёс. Улар ичида “Тиб қонунлари” алохида ахамият касб этади. Бу асар деярлик барча жаҳон халқлари тилларига таржима қилинган. Ўзбек тилига илк бор 1953 йилда кейинчалик (1956, 1980, 1993) бир неча бор қайта нашр этилди.
Ибн Синонинг ижодий фаолияти, “Тиб қонунлари” ва бошқа асарларини илмий жиҳатдан ўрганган, таҳлил қилган ва уларнинг моҳиятини очиб берган таниқли олимлар жуда кўп. Биргина Ўзбекистон шароитида уларнинг сони 100 дан ошиб кетади. 
Буюк алломанинг илмий-педагогик меросларини чуқур ўрганишда таниқли педагог С.Р.Рахимов (Самарқанд ДУ), Республикада хизмат кўрсатган фан арбоби, профессор О.А.Рихсиева (ЎзДЖТИ) ва бошқаларнинг хизмати каттадир. 
Республика ҳукумати ва масъул давлат идоралари ҳамда жамоат ташкилотларининг ташаббуси билан 1980 йилда Бухорода Абу Али Ибн Синонинг таваллудига 1000 йил тўлиши муносабати билан катта илмий анжуман ўтказилди. Бунда тиббий ходимлар, жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги олимлар ва бошқаларни нг Ибн Синонинг илмий-педагогик мерослари ҳақида маъруза қилдилар. Анжуманнинг материаллари Республикада жисмоний тарбия илмини такомиллаштиришда салмоқли ҳисса қўшди, деса бўлади.
Ибн Синонинг таъбири билан айтганда “Соғлиқни сақлашнинг асосий тадбири-бадан тарбия”дир.
Мутафаккир адибнинг 30 дан ортиқ тиббий асарлари шу кунгача етиб келганлиги маълум. Уларнинг ҳаммасида ҳам, муаллифнинг жисмоний машқларга оид илғор фикрлари амалий машқлар мазмуни учрайди.
Шуни таъкидлаш лозимки, Ибн Сино жисмоний машқларнинг шакли ва мазмуни ҳамда унинг моҳиятларини гигиена, соғлиқни сақлаш ва касални даволашдаги мажмуий тадбирларда бериб боради. Бу эса ҳар бир инсоннинг жисмоний машқлар билан қачон ва қайси тартибда шуғулланишини белгилаб берувчи таълимдир. Масалага шундай ёндошиш мақсадга мувофиқ бўлар эди.
“Тиб қонунлари” ҳақида мулоҳаза қилинадиган бўлса, китобнинг биринчи қисми (Томи) деярлик инсон саломатлигини сақлаш ва уни ривожлантиришга бағишланган. Энг муҳим томони шундаки, китобда инсон танаси ва унинг аъзолари, инсонни шакллантириш ҳамда унинг камолотида юз берадиган анатомик тузилишлар, физиологик ва руҳий жараёнларнинг ҳолати, касалликларнинг келиб чиқиш сабаблари илмий жиҳатдан баён қилинган. Бу ҳолатларни билиш, шу асосда инсонлар ўз-ўзини тарбиялашдек мангу абадий бўлган ижтимоий-тарбиявий жараёнларни ҳаётда қўллаш бугунги куннинг энг долзарб муаммоларидан биридир.
Ибн Синонинг жисмоний машғулотини кишининг ёшига, жинсига сиҳат-саломатлигига ва касаллигига қараб, турлича шакл ва услубларда ўтказиш кераклиги ҳақидаги ғоялари жуда ўринлидир. Шунингдек, болалик, ўсмирлик, йигитлик ва қарилик ғояларида киши жисмоний машғулотга турлича муносабатда бўлиши кераклиги масалаларини алоҳида уқдиради. Бу илмий педагогик таълим мероси жаҳон халқлари жисмоний маданияти таркибига сингиб кетган ижтимоий турмуш воқеълигидир, деса бўлади. Бу ҳолатларни барча оилалар, айниқса маҳаллий миллат вакиллари, шунингдек барча тарбиявий масканлар, ўқув юртларида қайта-қайта ўрганишлари лозимдир. Ибн Сино таълимининг энг юксак ва ҳаётий жиҳатларидан бири шундаки, “Бадан тарбия кишини чуқур ва кетма-кет нафас олишга мажбур қилувчи ихтиёрий ҳаракат... Мўътадил равишда ва ўз вақтида бадан тарбия билан шуғулланувчи одам бузилган хилтлар туфайли келган касалликларнинг давосига муҳтож бўлмаслиги”ни башорат қилиб берган. 
Ибн Синонинг турли хил касалликларнинг олдини олиш ва уни даволашда бадантарбия машқларидан фойдаланиш тажрибаларини Республикада хизмат кўрсатган фан арбоби, тиббиёт фанлари доктори, профессор О.А.Рихсиева ҳам маъқуллайди.
Ибн Синонинг таъкидлашича, бадантарбия билан машғул бўлмай қўйган киши ингичка оғриқ аъзоларнинг торайиши касалига учрайди. Чунки ҳаракатсизлик натижасида унинг аъзолари заифлашади.
У бадан тарбия турларини асосан икки гуруҳга бўлади:
1. Одамнинг иш жараёнларида қиладиган ҳаракатлари.
2. Махсус бадан тарбия ҳаракатлари.
Буюк олим бадан тарбия деганда асосан махсус бадан тарбия ҳаракатларини назарда тутади. Шу сабабдан бадан тарбиянинг турлари жуда кўп бўлиб, улар тез, нозик, енгил ва ҳоказо турларда бажарилишини эслатади. Бу албатта илмий нуқтаи назардан олганда ҳар бир шуғулланувчи учун асосий таълимдир.
Ибн сино тортишиш, муштлашиш, ёйдан ўқ отиш, тез юриш, найза отиш, осилиш, бир оёқда сакраш, қиличбозлик, найзабозлик ва отда  юришлар бадан тарбиянинг тез бажариладиган турларига киришни айтади. 
Нозик ва енгил турига арғимчоқ учиш, беланчакда тик ёки ётиб учиш, қайиқ ва кемаларда сайр қилиш ва бошқа ҳаракатлардир, дейди у. 
Бадан тарбиянинг кучли турига, кишининг сояси билан олишиши, катта ва кичик коптоклар билан човғон ўйнаш, кураш, тош кўтариш, чопаётган отни жиловидан тортиб тўхтатиш кабиларни киритади. 
Ибн Синонинг тавсиясига кўра, бадан тарбия вақтида тез ва шиддатли ҳаракатлар, енгиллари билан доим алмаштириб туриш, шунингдек маълум бир ҳаракатни узоқ вақт бажармаслик услубларини уқдиради. 
Тан олиш керакки, бундан минг йиллар олдин амалий тажрибада синалган ва илмий жиҳатдан асосланган бу жисмоний (бадан) тарбия Халқаро спорт ҳаракатининг муҳим мезонларига айланганлиги барча спорт турлари бўйича мураббийларни лол қолдиради.
Яна эътиборли тамонлардан бири шундаки, турли касалликларни даволашда руҳий озука бериш (хурсандчилик) йўлларини, яъни турли хил сайрлар, саёҳатлар, кемаларда сузиш, табиат манзараларидан баҳраманд булиш омилларини ишлатишни тавсия этган.
Ибн Сино ҳар бир аъзони нг  касалини тузатиш учун  махсус ҳаракатлар –жисмоний машқлар борлигини эслатади. Бунда уқалаш (массаж) машқларини кўзда тутади ва уларни қуйидаги турларга бҳлади:
1.	Гавдани бақувват қилувчи –кучли уқалаш.
2.	Гавдвни юмшатувчи –кучсиз уқалаш.
3.	Оздирувчи-давомли уқалаш.
4.	Гавдвни устирувчи-мҳтаъдил уқалаш.
Олим таъкидлашича уқалаш дағал ёки енгил бҳлади. Дағал уқалаш дақал латта билан амалга оширилади. Енгил уқалашни кафт ёки енгил (юқа) латта билан бажарилади. Уқалашлар асосан бҳшашган аъзоларни зичлатиш, юмшоқларини қотириш, дағалини майин қилиш ва қаттиқларини юмшатиш мақсадида қилинишини билдиради.
Бундан ташқари бадан тарбия билан боғлиқ уқалашлар тўғрисида ҳам таълим беради:
1. Бадантарбияга тайёрловчи деб аталган уқалаш (спорт тренеровкалари, мусобақалари олдидан ҳозирги даврда қулланилади).
2.Бадантарбиядан кейин қилинадиган уқалаш.Буни баданнинг ўз холига келтирувчи уқалаш ёки тинчлатувчи уқалаш дейиш мумкин. Бу ҳол ортиқча толиққан, ўта кўп оғир машқлар (тренировка, мусобақа) бажаргандан кейин қўлланилади. Айниқса  кўпкари (улоқ), пойга курашдан кейин уқалаш машқлари ҳаётда кўп қўлланилади.
Уқалаш машқларининг қон айланиш тизимини тезлатиш (маромига етказиш) нафас олишни яхшилаш, ҳазим қилиш аъзоларининг иш фаолиятларини тўғри йўлга солишда муҳим аҳамият касб этиши алломанинг илмий-амалий таълимида тўла мазмун топганлигининг шоҳиди бўлиш мумкин. Шуни ҳам эслатиш зарурки Ибн Сино саломатликни сақлаш ва уни мустаҳкамлашда дам олиш, уйқу ва меъёрида овқатланиш ҳаётий заруриятлигини энг асосий омиллардан деб билади.
Ибн Синонинг бадан тарбия ҳақидаги таълимида энг асосий ўринлардан бирида кураш турлари туради. Яъни курашнинг турлари ҳам бир нечадир. Улардан бири: икки курашувчининг ҳар бири ўз рақибининг белбоғидан ушлаб ўзига тортади, шу билан бирга курашувчи ўз рақибидан қутилишнинг чорасини қилади. Иккинчиси эса, уни қўйиб юбормасликка ҳаракат қилади. Бошқа тури: икки курашувчидан бири иккала қўли билан иккинчисини маҳкам қучоқлаб тортади ва ёнга оғдиради, бу вақтда биринчи курашувчининг ўнг қўли остидан ўтиши керак, (курашувчилар) гоҳ қадларини тиклаб, гоҳ эгиладилар. (кураш) турларига яна кўкрак билан зарбани қайтариш, иккинчи бир кишининг бўйнидан ушлаб пастга эгиш, бир-бировларининг оёқларини ўз оёқлари билан чалкаштириб ёки оёқлари билан иккинчисининг оёқларини йириб қилинадиган ва полвонлар ишлатадиган ҳаракатлар ҳам киради.
Ибн Синонинг инсон саломатлигини жисмоний тарбия воситалари билан яхшилаш ва уни камолотга етказишдаги мутафаккирлиги яна шунда аён бўладики, у гавданинг ҳар бир қисми учун махсус ҳаракатлар борлигини башорат билан аниқ мисолларда кўрсатиб берган. Қўл ва оёқ ҳаракатлари, кўкрак ва нафас аъзоларининг борингки барча аъзоларнинг табиий ҳаракатларини ишга солувчи машқлар мажмуасини ўз асарларида мужассамлаштирган. Бунда товуш-оғиз бўшлиғидаги барча аъзоларни ҳаракатсизлантириш, (баланд-паст овоз чиқариш, тилни чиқариш, тортиш, бураш, туфлаш ва ҳоказо) машқларини берган. Ички аъзоларни ишга тушириш машқларига беланчакда учиш, тебратиш, араваларда юриш ва бошқани тавсия этади.
Ибн Синонинг илмий-педагогик меросларида жисмоний тарбиянинг энг муҳим воситалари сифатида ҳаммомда чўмилиш, совуқ сувда чўмилиш, сув ва ичимликларни истеъмол қилиш, овқатланиш, уйқу ва дам олиш мазмунлари ҳам жой олган. Кексалик давридаги жисмоний тарбия ва умуман сафар (саёҳат) вақтларида фаслларга қараб ҳаракат қилиш асосларини ҳам кўрсатади.
Умуман олганда Ибн Синонинг жисмоний тарбия соҳасидаги илмий-педагогик таълимоти ҳамда тарихий моҳиятларини чуқур ўрганиш, уни инсонларнинг ёши, жинси, ижтимоий турмуш шароити ва эътиқодларига қараб қўллаш усулларини ҳозирги давр талаби асосида кенг қўллашни йўлга солмоқ зарур. Бунинг учун эса энг аввало жисмоний тарбия таълимини аҳоли ўртасида кенг тарғиб қилиш, унинг инсонлар саломатлигини яхшилаш ҳамда жисмоний камолотга элитувчи моҳиятларини барча кишилар онгига сингдириш лозим бўлади. Эътироф этиш лозимки, Ибн Синонинг  бадан тарбия соҳасидаги илмий-амалий мерослари ўрта асрларда яшаган авлодларимиз ҳаётида муҳим ўрин тутган. Айниқса давлат мудофаа ишларида аскарларнинг жонговорлик тайёргарликларини оширишда кўпроқ қўлланилган. Уларни соҳибқирон Амир Темур ва унинг сулолалари (Мирзо Улуғбек, Заҳириддин Муҳаммад Бобур ва бошқалар) томонидан давлатни идора қилишдаги фаолиятлари мисолида кўриш мумкин.
Европа ва Осиёда татар-мўғулларининг, айниқса Чингизхоннинг истилочилик урушлари, унинг оқибатлари қарийб 300 йил давом этади. Бундай қулликдан озод бўлиш мустақил давлат сифатида ривож топиш ва маданиятнинг тараққий этишида Соҳибқирон Амир Темур ва унинг авлодлари фаолиятлари тарихий жиҳатдан муҳим аҳамиятга эгадир.
Таъкидлаш зарурки, собиқ Иттифоқ даврида Амир Темурнинг ижобий ҳислатлари ва амалга оширган тадбирлари тилга олинмади. Аксинча уни жосус, босқинчи, мустамлакачи деб қаралди. Шундай бўлсада, Буюк Британия, Германия, Франция каби йирик мамлакатларда Амир Темур ҳақида тарихий далиллар асосида романлар ёзилди, опера ва драмалар намойиш этилди. Улар ўша пайтларда халқимизга етиб келмади. 
Ўзбекистон мустақиллиги туфайли Соҳибқирон Амир Темурнинг ҳақиқий фаолияти халқимизга тўла аён бўлди. 1996 йилда унинг таваллудига 660 йил тўлиши  муносабати билан ўтказилган халқаро анжуманлар ва юртимиздаги анъаналар унинг номини очиқча илк бор тараннум этишга мувоффақ бўлди. Тошкент, Самарқанд ва шаҳрисабзда Амир Темурга бағишлаб катта ҳиёбонлар қайта безатилди ва унинг ҳайкаллари ўрнатилди. Бу миллий қадриятларни қайта тиклаш ва миллий маданиятимизни юксак чўққилар каби янада баланд  кўтаришнинг буюк намунаси бўлиб қолди.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов Соҳибқирон Амир Темур ҳайкалининг очилишига бағишланган тантанада шундай деган эди: “Бугун бунёд этилган бобокалонимиз ҳайкалида теран рамз бор – гўёки жаҳонгир тулпорининг жиловини тортиб турибди, қиличсиз қўлини олдинга чўзиб жаҳон халқларига омонлиқ соғинмоқда. “Куч-адолатдадир”” демоқда.
Жаҳонга донғи кетган саркарда Амир Темурнинг ёшларни жанговорликка тайёрлашдаги амалий фаолиятларини ўрганиш ва уларни ўқув жараёнларида қўллашни давр талаб этади. 
Жаҳонгир Амир Темур ҳаёти ва фаолиятига мансуб адабий манбаълар жуда кўп. Уларнинг аксарият барчаси араб тили ва алифбосида ҳамда турк тилида чоп этилган. “Темур тузуклари” илк бор рус тилига ағдарилиб (1894, 1934) у  Марказий Осиё халқларига ҳам етиб келган. У қайта нашр этилмаганлиги учун деярлик собиқ Иттифоқ даврида (Академик И.Мўминовнинг “Амир ТЕмурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни” рисоласини -1968 ҳисобга олмаганда) Амир Темур тўғрисида биронта ижобий баҳо берувчи китобни ёшлар ўқимаганлиги маълум.
Барчага маълумки, Амир Темур ўз салтанатини идора қилганлиги ва жаҳон халқларига Ислом дини маърифатини ёйиш ҳақида амалга оширган фаолиятларини “Темур тузуклари” китобида баён қилиб берган. Биз бу ҳақда фақат Ўзбекистон мустаққилликка эришган даврдагина огоҳ бўлдик,холос ва ҳозирги кунда у ҳақда анча чуқур маълумотлар берилмоқда. Бу ўринда Академик Б.Ахмедовнинг “Амир Темур”тарихий хужжатли романи(1995) эътиборга сазавордир.
“Ўзбекистон тарихи ва маданияти” (1992,1 қисм) ва бошқа манъбаларнинг гувоҳлик беришича, Амит Темур ёшлигидан ҳарбий машқларга  ниҳоятда қизиққан бўлиб, узи ҳам фаол урушларда бир неча бор қатнашиб тажриба орттирган ва моҳир жангчи бўлиб етишган. Шунингдек, фарзандлари Жаҳонгир, Мироншоҳ, Умаршайх, Шоҳруҳ, мирзолар ҳамда набиралари Пирмуҳаммад, Халил Султон, Муҳаммад Султон ва Мирзо Улуғбекларга ҳам жанговарлик сир-асрорларини бевосита ўзи жангларга тайёргарлик пайтлари ҳамда катта жанглар жараёнида ўргатган.
“Темур тузуклари” да (1991) пиёда ва отда жанг қилиш қиличбозлик ва найзабозлик (21,22-бетлар), жангчининг ҳарбий ва жисмоний жиҳатдан тайёргарлиги (101,102-бетлар), энг баланд тоғли жойлардан ўтиш (20-бет) ва ҳ.к. ҳақида батафсил баён қилинганлигининг гувоҳи бўлиш мумкин. Амир Темурнинг Бойсун, Ҳисор, Ҳиндиқуш, Туркистон, Чотқол, Кавказ, ҳозирги  Қозоғистон ва Россия ҳудудларидагт чўллар,водийлар ҳамда Сирдарё, Амударё, Дажла, Ганга ва бошқа жужа кўп дарёлардан кечиб ўтишнинг  ўзи  бўлмагандир. Ўша даврлардаги пиёда, отда юриш ҳамда  жанг қилиш жараёнларини кўз олдигизга келтириб кўрингда, мулоҳаза ва хулоса қилинг. Бир неча кунлаб тинмай пиёда юриш, қилич, найза, тўқмоқ, ханжар ва бошқа қурол аслаҳаларни ишлатиш, душманни  енгишда оёқ  қўл, гавда  кучлари, эпчиллик, тезлик хушёрликни талаб этган. 
Фурсат  келганда рақиби билан елкама-елка ушлашиб ,курашиб уни йиқитиш, таслим  қилиш учун қанчадан-қанча амалий куч, маҳорат, устамонлик, жасурлик керак бўлган. Ҳа буларни Амир Темур ўзини нг амирлари , фавжлари, мингбоши, юзбоши ва жангариларига ўзи ўргатган, шогирдлар тайёрлаган. Отда жанг қилишда қилич, найза, камон – ёй , тўқмоқ, калтак, қамчи, арқон ва ҳокозолардан фойдаланган. Бу қуроллар билан жанг қилиш осон эмас. Ҳар бир жангчи кучли, эпчил, жасур, мерган бўлган. Тўғри келганда яккама-якка от устида олишув, тортишув, ағдариш, савалашиш каби табиий ҳаракатлардан ҳам мардоновор фойдаланганлар. Бу фаолиятларни ҳам Амир Темур ва унинг махсус саркардалари жангларга қунт билан ўргатган , таълим берган. Амир Темур дам олиш вақтларини ов қилиш, саҳро ва тоғларга сайр қилиш билан ўтказган. Бундай хорлларда отда ва пиёда тоғларга чиқиш арқон ва таёқлардан фойдаланиш усулларини ўйлаб топган. Жангариларга дам олиш берган пайтларда уларни пойга, кураш қиличлашиш,кўпкари каби машғулотлар билан шуғулланишга даъват этган.
Шаҳарлардаги қалъаларни эгаллашда нарвон, арқондан осилиб чиқиш, тушиш усулларидан кенг фойдаланганлар. “Амир Темур”тарихий романида тоғдаги юриш ва жанглар ҳақида шундай дейилади: “... Ҳаммаёқ яхмалак эди. Шунинг учун баъзилар арқон, нарвон воситасида, арқони йўқлар сирпаниб дарага тушдилар. Хазрат соҳибқирон махсус ўзи учун ясалган бир юз эллик газлик чўп нарвон ёрдамида пастга тушдилар,... эртаси куни қуёш тиғ урмасдан, яна бир тоғ чўққисига кўтарилдилар. Яна икки кун шу тариқа кечди” (465-466-бетлар). Тезкор ва катта дарёлардан кечиб ўтиш осон эмас албатта. Амир Темур бундай пайтларда мешлар,ёғочдан ясалган соллар,арқон тортиб ундан ушлашиб ўтиш усуллари ва бошқалардан фойдаланганлар. Жанговорлик фаолиятларида тоғ,ўрмон,саҳроларда, айниқса кечаси ва туман кунларида манзилни адашмай топиб бориш, чамалай билиш, қуёш, ой, юлдуз, соя, шамол ва бошқа омиллардан фойдаланишни яхши билган. Хуллас Амир Темур фаолиятида ҳарбий-жисмоний машқлардан фойдаланиш энг устувор тадбир ва таъбирлардан бири бўлган.
Соҳибқирон Амир Темур таваллудининг 660 йиллиги (1996) муносабати билан “Темурийлар тарихи” давлат музейининг ташкил этилиши Ўзбекистон тарихида оламшумул воқеа бўлди. Ундаги экспонатларда темурийлар давридаги жанговорлик фаолиятларда қўлланилган қурол-аслаҳалар ва жисмоний чиниқишда ишлатилган воситалар, усуллар ўрин эгаллаган. Шунингдек, “Олимпия шон-шуҳрати музейи”нинг ташкил этилиши ва ундаги экспонатлар мажмуи нафақат талабалар, балки аҳолининг барча табақалари учун намунавий кўргазмадир. Буларни жисмоний тарбия тарихи дарсларида доимий равишда кўрсатиш ва кинофильмлар, видеофильмлардан мақсадли фойдаланиш фаолиятларини изга солинди. Бунда ЎзДЖТИнинг олимлари К.Р.Ярашев.,                                     
А.К.Акрамов., Р.Абдумаликов кабилар фаол хизмат қилишди.

1.5. Марказий Осиёда Рус истилоси ва жисмоний 
маданиятнинг кириб келиши.

Энг қадимги давлардан буён Туркистонни ўзига қаратиш мақсадида инглизлар ва бошқа Европа мамлакатлари кўп уриниб кўришган. Шунингдек бундай истилочилик ҳаракатларда Рус давлати кўпроқ ҳаракат қилган ва XIX асрнинг иккинчи ярмида ўз мақсадларига эришган.
Собиқ Иттифоқ даврида Туркистон ўлкасидаги тарихий воқеликлар атайлаб бузиб кўрсатилди. Чунки Чор Россиянинг бу ўлкага турли баҳоналар билан кириб келишининг асосий сабаби босқинчилик эди.
Ўзбекистоннинг мустаққилликка эришган дастлабки кунлариданоқ (1991 йил 1 сентябр)мамлакат тарихини қайта ёритиш ва барча воқеликларни очиқ-ойдин кўрсатиш вазифа қилиб қўйилди.
Республика Президенти И.А.Каримов “Тарихга мурожаат қилар эканмиз, бу халқ хотираси эканлигини назарда тутишимиз керак. Хотирасиз баркамол киши бўлмаганидек, тарихни билмаган халқнинг келажаги ҳам бўлмайди”-деган сўзлари асосида “Ўзбекистоннинг янги тарихи”(3 та китоб,2000 йил), нашрдан чиқарилди. Тарихий жараёнлар бу китобларда “Туркистон Чор Россияси мустамлакачилиги даврида” (1- китоб), “Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида” (2-китоб) ва “Мустақил Ўзбекистон тарихи” (3-китоб) ўз номи билан асосли равишда ифода топди.
Биринчи китобда Чор Россиясининг истилочилик,зўровонлик ва алдамчилик, айёрлик билан Европа маданиятини зўрма-зўраки тарқатиш, илмий маданиятини туб-томири билан йўқ қилишга ҳаракат қилинганлиги очиб берилди. Булар негизида,яъни Туркистон халқини “саводхон” қилиш мақсадида турли хил ўқув масканларини очади ва уларга рус тили ва маданиятини тўргатишни мажбур қилади. Улар мазмунида албатта жисмоний машқлар ва европача спорт ўйинлари ҳам анча устуворликка эга.
Чор Россиясининг Ўрта Осиё республикаларига илк бор кириб келиш даврлари ҳақидаги маълумотларни тубдан ўзгартириб, янгича, яъни ўз номи билан атай бошладилар. Аввалги манбаъларда Ўрта Осиё Чор Россиясига ўз ихтиёри билан қўшилди, деган иборалар ўрнига энди Ўрта Осиё Чор Россияси томонидан босиб олинди, деб юритила бошлади. Ҳақиқатдан ҳам Чор Россияси ҳукумронлик қилган даврларда тайёрланган расмий ҳисобот, маълумот ва бошқа хужжатларда Россия генераллари томонидан қилинган тазийиқлар, босқинчилик урушлари айнан гувоҳлик беради.
Бу соҳадаги чуқур ва кенг маълумотлар Г.А.Хидоятовнинг “Менингжонажон тарихим” (1990 й) “Ўзбекистон тарихи ва маданияти” (1992 й) ўқув қўлланмаларида ҳам батафсил баён қилинган.
“Ўрта Осиё ерларини забт этиш дастлаб Пётр I дан бошланган эди. У бир неча бор Ўрта Осиёга ҳарбий-илмий сафарчиларни жўнатди... 1839 йилда Оренгбург ҳарбий губернатори Перовский қўмондонлигидаги рус қўшинлари Ҳива томон йўлга чиқди... Уларда 5325 аскар, 22 тўп, 10 минг туя бор эди. Аммо сафардаги совуқ, оғир шароит туфайли уларнинг аксарияти қирилиб кетди”.
1847 йилда Сирдарё этагида Орол ҳарбий қалъаси барпо этилади. Кейин Қозоғистон ва Ўрта Осиё ерларидаги шаҳарларни рус аскарлари босиб ола бошлади. 1864 йилда Туркистон , Чимкент, Авлиё ота, 1865 йилда Тошкент босиб олинди. 1867 йилда Еттисув вилояти ташкил этилди. 1868 йилда Самарқанд, 1876 йилда Фарғона, 1884 йилда Мавр Россия тасарруфига ўтди. 1876 йилда 17 февралда подшоҳ Александр II Қўқон хонлигини тугатиб, ўрнига Туркистон Генерали-губернаторининг Фарғона вилояти ташкил этилди. Генерал Сокобелев унинг ҳарбий губернатори қилиб тайинланди.
Шу тариқа Ўрта Осиё Россиянинг мустамлакасига айланди. Бу даврда Чор Россияси генераллари Перовский, Черняев, Скобелев, Кауфман, Куропаткин ва бошқалар Ўрта Осиёни босиб олдик, деб жар солишган ва тегишли хужжатларда уни акс эттиришганлиги аниқдир.
Шу сабабдан маҳаллий халқ Чор Россияси зулмига қўзғолонлар кўтаришган. Бундай қўзғолонлар 1872 йилда Чирчиқда, 1875-1876 йилларда Қўқон, 1885 йилда Фарғонада, 1892 йилда Тошкентда, 1898 йилда Андижонда ҳам кўтарилагн.
Чор Россиясининг мустамлакачилик зулми ва сиёсати кучайган давр асосан 1900-1917 йил феврал буржуа инқилобига тўғри келади. Чор Россияси Ўрта Осиёга асосан ҳом ашё манбаи сифатида қаради. Ўлканинг оғир саноати ривожига эътибор бермади. Саноат маҳсулотининг 88 фоизидан кўпроғи (пахта, нефть, кўмир ва бошқа) Россияга олиб кетилар эди.
1913 йилда Ўрта Осиё бўйича 212 нафар шифокор мавжуд эди.
1905-1907 йиллардаги Рус инқилоби Ўрта Осиё халқларининг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётига ҳам таъсир кўрсатди. Саводлиликни ошириш, миллий маданиятни ривожлантириш борасида Жадидизм ҳаракати вужудга келди. Унинг рахнамоларидан Маҳмуд Беҳбудий, Мунаввар Қори ва бошқалар Туркистон ҳаётини ўзгартириш, уни чуқур демократик мазмун асосида ислоҳ қилиш, янгиланиш учун курашдилар. Улар томонидан чиқарилган “Хуршид”, “Бужар”, “Тараққий” газеталари саҳифаларида аччиқ ҳаракатлар акс эттирилади. Чор Россияси амалдорлари маҳаллий қўзғолончилар ва халқни, талаб қилган фуқароларни, зиёлиларни жиноятга тортилар. Бу даврлардаги воқеалар мутафаккир академик ёзувчи Ойбекнинг “Қутлуғ қон” романи, Хамзанинг “Бой ила хизматчи” драмасида акс эттирилган.
Шунингдек, 1916 йилдаги Жиззах қўзғолонида Машариф Хусаинов, М. Ўринхўжаев, Мусабек Тўрабеков, Абдулла Очилов ва бошқа кўпгина халқ қаҳрамонлари зулмга қарши чиқди.
Илғор рус олимларидан П.П.Семенов-Тяншанский (1827-1914 йилларда) Ўрта Осиё жўғрофиясини ўрганишга асос солди. Табиатшунос ва сайёҳ А.П.Федченко (1844-1873 йиллар), геолог ва жўғроф И.В.Мушкетов (1850-1902 йиллар), В.Ф.Ошанин ва бошқалар Ўрта Осиё табиати ва унинг ранг-баранглиги тўғрисида муҳим тадқиқотлар яратдилар. 
Ижтимоий фанларни ўрганишда машҳур рус олимларидан В.В.Бартольд, М.С. Андреев, Е.Бертельс, Н.Н.Остроумов, В.Л.Вяткин, А.А.Семенов ва бошқаларнинг хизматлари каттадир.
Шу даврларда Ахмад Дониш (1827-1897), Муқимий (1861-1905 йиллар), Зокиржон Фурқат (1858-1909 йиллар), Аваз Ўтар (1894-1919 йиллар) каби мутафаккир шоирлар ўз замонасининг кирдикорларидан кулишди, шеърий асарларида уни танқид қилишди. Улар халқни адолат ва тинчлик учун курашга, билим олиш ва маданиятни ривожлантиришга чақирдилар. Шунингдек, бу даврларда илғор маърифатпарвар кишилар етишиб чиқди. Улар Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий (1889-1929 йиллар), Абдулла Авлоний, Беҳбудий, Садриддин Айни ва бошқалар ўз ижодларида, амалий фаолиятларида мавжуд диний мактабларни ислоҳ қилиш, ёшларни билим ва маърифатли қилишга қарата жон фидо қилдилар. 
Қадимги миллий халқ ўйинлари, турли жисмоний машқлар ва ўтказиб келинган беллашувлар, мусобақалар халқ ўртасида сақланиб қолди. Шуни таъкидлаш лозимки, асосий тадбирлар, ўйин ва мусобақалар асосан бой-феодаллар, зодагонлар ўртасида расмий равишда ўтказиб келинган.
Ўрта Осиёнинг Бухоро, Самарқанд, Тошкент, Қўқон, Термиз каби йирик савдо ва саноат марказларида диний мактаблар мавжуд бўлиб, уларда фақат диний таълим берилган. Шуғулланувчиларни муллабаччалар деб юритишган.
Одатга кўра муллабаччалар одобли, тартибли ва сипо бўлиб юришлари шарт эди. Шу сабабдан улар ёш бола ёки ўсмир бўлсада, умумий қоидаларга риоя қилиб, ўйин машқлар билан шуғулланишни эп кўришмаган. Ўйинлар, турли машқлар билан кўпинча камбағаллар, ўрта хол деҳқонларнинг болалари, кўча ва яйловларда шуғулланишган. Чунки уларнинг қиладиган юмушлари кам бўлган. Улар эркин ҳолда фақат уй ва қўшниларнинг тирикчиликларида иштирок этиб, бекорчи вақтлари кўп бўлган.
XIX асрнинг иккинчи ярмида Русларнинг Туркистонга келиб ўрнашиб олиши натижасида бу ерларда эрлар ва қизлар гимназиялари, мактаблар ташкил қилинади. Шу сабабдан бу ўқув юртларида жисмоний тарбия берила бошлади. 
Туркистон ўлкасида 1890-1900 йилларда мактабларда жисмоний тарбия машқларини ўтказиш анча жонланди. Ҳарбий мактаб ва билим юртларида гимнастика, қиличбозлик, отиш ва турли ўйин машғулотлари ташкил қилиниб, у аста-секин маҳаллий миллат ёшларининг фаолиятига ўта бошлади. Бу пайтларда махсус ўқув юртлари, ҳарбий хизмат жойларида гимнастика, лаунтеннис ва бошқа турлардан кичик мусобақалар ўтказилади. 
Таниқли жамоат арбоби, Республика спорт қўмитасининг раиси, Ўзбек Давлат жисмоний тарбия институтининг собиқ ректори Р.И.Исмоилов ва профессор Ю.С. Шоломицкийларнинг маълумотларига қараганда Туркистон ўлкасида 1910 йилда “Потешние полки” деб аталувчи қисмлар ташкил қилинган. У ярим спорт ва ярим ҳарбий йўналишдаги ташкилот бўлиб, мақсад-ёшлар куч-ғайратини ҳарбийлаштиришга йўллаш, уларни “Дин-подшоҳ ва ватан учун” хизмат қилдиришга қаратилган.
1911 йилда Тошкентда “Округ қиличбозлик-гимнастика мактаби” очилган ва унда қиличбозлик, асбоблар устида гимнастика машғулотлари ўтказилган. Мутахассис ходимларнинг танқислигини ҳисобга олиб, 1912 йилда жисмоний тарбия ўқитувчилари тайёрланадиган биринчи гимнастика ва ҳарбий-саф курси очилган. Шунга қарамасдан ўқув юртлари, айниқса аҳоли ўртасида жисмоний тарбияни ривожлантиришга  кам эътибор берилган. 
1914 йилда Туркистон ўлкасида 160 та мактаб, уларда 17 минг бола таълим олган.
Улар асосан подшо амалдорлари ва маҳаллий феодалларнинг болалари бўлган. Бу даврларда Туркистон халқи орасида саводлилар жуда кам бўлган. Шуни эслатиш зарурки, эски диний мактабларда ва шахсий уйларда таълим олган кишиларни рус ҳукумдорлари саводлилар сонига қўшишмаган. Шунинг учун улар ўз ҳокимиятларига ахборот берганда рус мактабларини битирганларнигина рўйхатга қўшишган. Бунга қуйидаги далилларни кўрсатиш кифоядир.
1897 йилги маълумотда тожиклар орасида 3 (ўзбеклар орасида1.6), (қозоқлар орасида 1.0), (туркманлар орасида 0.7) ва қирғизлар орасида 0.6 савдоли кишилар бўлган.
Октябрь инқилобигача Туркистон ўлкасидаги мактабларда жисмоний тарбия муваққат бўлиб, ҳеч қандай тизимга асос солинмаган. Чунки жисмоний  тарбия ва спорт бўйича ишлаб чиқилган махсус дастурлар бўлмаган. 
1916 йил 1 октябрда “Спорт сафарбарлиги” деган ташкилот иш бошлайди. Бунга эрлар гимназияси, семинарияси, реал билим юрти, коммерсия (тижорат) ва ҳунар билим юртларининг талабалари бир ой муддатга сафарбар этилар эди. Ҳарбий қўшинлар учун мўлжалланган жисмоний тарбия дастури бу курсда қўлланилган. Бунинг асосий мақсади ёшларни ҳарбий-жисмоний тайёрлаш ва кўрикдан ўтказиш бўлган. 
Бу даврларда Тошкентда велоспорт, қиличбозлик, гимнастика енгил атлетика бўйича ўтказилган саралаш мусобақаларида фақат ҳарбийлар, рус амалдорларигина иштирок этишган. Уларнинг асосий мақсади Стокгольмда ўтказиладиган (1912 й), халқаро Олимпия ўйинларида қатнашиш учун рус командаларини тўлдириш керак эди. 
“Тошкент ҳаваскор велосипедчилар жамияти” (1895), “Тошкент гимнастика ва жимоний машқ ҳаваскорлари жамияти” (1904), “Сокол” (Лочин, 1906) енгил атлетика гуруҳи ташкил этилиши ва уларда бир тўдагина кишилар шуғулланса, Туркистон ўлкасида Спорт билан шуғулланишга асос солди деб эътироф этиш мумкин.
1913 йилда ташкил этилган “Тошкент спорт ҳаваскорлари жамияти” Туркистон ўлкасидаги энг йирик спорт ташкилоти эди.
Эътиборли томонлардан бири шуки, 1908 йилдан бошлаб Туркистонда профессионал полвонлар қатнашадиган чемпионатлар ўтказилади. Буларда жаҳонга таниқли Заикин, Поддубний, Бахтуров, Шевалье, Буль каби кўпгина полвонлар қатнашган.
1911 йилда ўтказилган бундай мусобақаларда маҳаллий миллат полвонлари ҳам иштирок этканлар. Улардан Аҳмад полвон, Авазхўжа полвон, Хайдар Али полвон, Абдурахмон полвон, Хаитов, Аълоев кабилар Тошкент циркида беллашувда қатнашганлар. 
Таниқли журналист, Республика кураш федератциясининг собиқ раиси, Тўлқин Обидовнинг (марҳум) “Ўзбек полвонлари” (Т., 1979) китобида курашчилар ҳақида яхши далиллар келтирилган. Яъни; 1895 йил машҳур немис полвони Риппель Тошкентга келиб, циркда ўз кучи, маҳоратини кўрсатиб ҳамма томошабинларни қойил қолдириб юради. Унинг оғирлиги саккиз ярим пуд (133 кг) бўлиб, саккиз пудлик чўянни бир қўли билан, 16 пудлик чўянни кифти билан кўтариб тамоша кўрсатган. Ўша пайтлари Тошкентнинг Бешёғоч даҳа, Чақир маҳалласида ўтган Аҳмад полвоннинг довруғини эшитиб, у билан курашиш истагини изҳор этган. Ким йиқилса, “ёнидан 50 сўм беради”, деб гаровлашибди. Шу йил 23 июнда одамлар циркда йиғилишибди. 28 ёшли Аҳмад полвон эгнида оқ яхтак, белига белбоғ боғлаб ўртага чиқади. “Ким йиқилиб, майиб бўлса, ўз гардонига”,деб шарт қўйилди. Риппель белида тасма белбоғ билан чиқади.
Икки полвон бел тутиб, ўртада айланади. Циркда шундай сукунат ҳукм сурардики, пашша учса ҳам билинарди. Аҳмад полвон “Ё пирим”, деган нидоси эшитилади. Шу лаҳзада ер ларзага келгандек туюлди. Чархпалак бўлиб тушган Риппель ерда узала тушиб ётарди.
1904 йилда қувалик Хўжа полвон Тошкентга келиб, “Манман” деган полвонларни битта қўймай йиқитиб келган. Бу пайтлар Аҳмад полвон белида яраси билан бетоброқ эди. Номус кучлилик қилиб, Хўжанинг шаштини қайтармасдан курашга тушади. Аҳмад полвон Хўжанинг белбоғидан ушлаб, бир силкитиб кўкрагига босдида, муаллақ кўтариб, майдонни айланди, сўнгра уни секиг ерга қўйиб: “Меҳмонсиз, сийладим”, деган. Аҳмад полвоннинг олийжаноблиги томошабинлар олқишига сазовор бўлади. Аҳмад полвон 1911 йил Француз қоидалари бўйича ўтказилган классик курашда Германия чемпиони Гиберни ютади. Бунга ўхшаган полвонлар Ўзбекистоннинг деярлик барча худудларида жуда кўп бўлган. Бу ҳақдаги далилларни яна “Ўзбек кураши” (Мустақил Ўзбекистон бўлими) да баён этилди. (қаранг).
1906 йилдан бошлаб Ўрта Осиёда футбол расмий равишда таркиб топа бошлайди. 1911 йилдан бошлаб эса Фарғона, Тошкент, Самарқанд, Андижон, Қўқон ва бошқа шаҳарларда турли хил мусобақаларда, ўзаро футбол учрашувлари, ўтказилади.
1911-1915 йилларда ҳарбий округ қошидаги босмахона кишилари ўзларининг гимнастика тўгаракаларини ташкил қилишди. 
Туркистон генерал губернатори маҳаллий миллат вакилларининг спорт жамиятини тузишга қатъий қаршилик қилади.
Шунга қарамасдан халқ ўзларининг миллий ўйинларини ташкил қилишни давом эттирди. Кураш, пойга, улоқ, дорбозлик; акробатика, ҳаракатли ўйинлар кенг тарқалди. “Наврўз”, “Ҳосил байрами” ва бошқа удумларга бағишланган халқ сайиллари ҳамда катта тўйларда полвонларнинг беллашуви, моҳир чавандозларнинг абжирлиги, дорбоз ўйинлари, арқон тортишиш, тош кўтариш каби ўйин ва намойишлари ҳаммани хайратга солар ва жуда қизиқарли бўлган.
Таъкидлаш жоизки, бу даврлардаги жисмоний тарбия ва спорт ишлари мутахассис олимлар Ботиров Х.А., Акрамов А.К. ва бошқаларни ўқув қўлланмаларида батафсил ифодаланган.
Хулоса қилганда, Марказий Осиё худудида яшаган аждод ва авлодларимиздан мерос бўлиб қолган жуда кўп бой манбаълар мавжуд. Уларни ўтмишдан асраб-авайлаб, янада бойитиб бизгача етиб келишини таъминлаганлар. Бундай тугамас бойликлар орасида жисмоний тарбия алоҳида аҳамият касб этади. Жисмоний тарбия инсонларни болаликдан соғлом ўстириш, уларнинг жисмоний ва маънавий камолотини равнақ топтириш, соғлом турмуш кечириш, меҳнат қобилиятини ошириш, узоқ умр кўришга кўмаклашувчи муайян фаолиятдир. Бунда аждодларимизнинг ов қуролларини ясаш, тоғ, дарё, чўлларда ёввойи ҳайвонларни тутиш учун куч-қувват, эпчиллик, мерганликни тарбиялашни ўрганганлар. Бунда отда туриб камондан ўқ отиш, найза санчиш,курашиш, пиёда юугуриш, тўсиқлардан ўтиш анъанавий урф-одатлар, оммавий сайлларда ҳаракатли ўйинларни ташкил қилиш каби мураккаб машқларни бажарганлар. Турли жангларда бу қуроллардан моҳирона фойдаланганлар.
Буюк саркардалар Амир Темур, Захриддин Муҳаммад Бобур ва ундан кейинги даврдаги ҳокимиятни бошқарувчилар ўз жангчиларини фақат жанг қилиш санъатинигина эмас, балки уларни жанговорлик руҳида тарбиялашнинг асосий мазмуни жисмонан кучли, эпчил, чаққон, чидамли бўлишга ҳам ўргатганлар. Бунда юқорида қайд этилган жисмоний тарбия воситаларини мақсад йўлида ишлатганлар.
Халқ ўз удумлари ва анъанавий байрамларида кураш, от ўйинлари, қиличбозлик, дорбоз, пойга ва турли ҳаракатли ўйинлардан фойдаланганлар. Бу тадбирлар ёшларни кучли бўлиш, Ватанни севиш, касбни эгаллаш ва уддабуронликка чорлаган.

Ўз-ўзини назорат қилиш ва билимларни текшириш учун саволлар.

1.	Қадимги аждодларимиз турмуш шароитида жисмоний тарбия мавжуд бўлганми? 
2.	Босқинчиларга қарши оммавий курашларда қандай воситалардан фойдаланилган?
3.	Уруш, жанглар, меҳнатлар қандай ўйинларда ифода этилган?
4.	Феодаллар ҳукумронлиги даврида деҳқонлар қандай ўйин ва машқларни ўрганишган?
5.	Халқ оғзаки ижодида (фольклар) жисмоний тарбия, жисмоний чиниқиш қандай ифода этилган?
6.	Абу Али Ибн Синонинг бадан (жисмоний) тарбия ҳақидаги илмий мерослари нималардан иборат?
7.	Ибн Сино кураш, саёҳатлар ҳақида нималарни тавсия этган?
8.	Темурийлар сулоласи даврида ҳарбий-жисмоний тайёргарликни оширишда қандай воситалардан фойдаланилган? 
9.	Халқ миллий ўйинлари қандай маросимларда ижро этилган?
10.	Рус истилоси даврида Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спорт қандай шаклларда ривож топди?
11.	Рус ва ўзбек полвонларининг беллашувлари ҳақида нималарни биласиз?
12.	Аждодлар жисмоний тарбияси ва яқин ўтмишдаги авлодлар жисмоний маданияти қандай манбаъларда ифода этилган?

2. Собиқ Совет ҳокимиятининг дастлабки даврларида (1917-1941) Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт.
2.1. Дастлабки (1917 йил) даврларда жисмоний маданият 
ва спортнинг вазифалари.

ХХ аср бошидаги инқилобий ҳаракатлар 1917 йил октябрига келиб ўз ниҳоясини топди. Октябрь инқилоби ўша даврнингмўжизаси бўлиб, зулматдаги халқларнинг ижтимоий турмуш ҳаётида туб ўзгаришлар ясади.
Россияда 1917 йил 25 октябрда (янги ҳисобда 7 ноябрь) умуминқилоб Чор Россия подшолигини ағдарди. Унинг ўрнига Советлар деб аталувчи янги ҳукмрон ҳукумат тузилди. Бундай жараёнлар Россия мустамлакачилигидаги барча худудларда ҳам амалга оширилди. Давлатни бошқариш, аҳолини ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан таъминлашда жуда катта қийинчиликларга дуч келинди. Бу таълим-тарбия жараёнларига ҳам салбий таъсир ўтказди. Айниқса, Марказий Осиёда, шунингдек Ўзбекистонда бошқарув жараёнлари деярлик тўла Советлар тазйиқи остида бўлди. Октябрь инқилобидан кейинги даврларда жисмоний тарбия ва спорт ишлари бўйича олиб борилган фаолиятлар ўтган бобларда (Россия ва собиқ Иттифоққа тегишли) баён этилди. Уларнинг барчаси кўчирма ёки тазйиқ (диктовка) тарзида Ўзбекистонда ҳам юз берган. Шу туфайли улар ҳақида батафсил тўхталиш лозим эмас. Фақат баъзи бир маҳаллий шароитларда ўтказилган тадбирлардан намуналар келтиришнинг ўзи кифоя қилади.
Туркистонда 1918 йилдан спорт тўгараклари ишлай бошлади. Тошкентда очилган “Болалар меҳнат клуби”да спорт тўгараклари тузилиб, ҳар хил ўйинлар, гимнастика турлари бўйича машғулотлар ўтказилиб турди. Спортчи овчилар уюшмаси тузилди.
Маълумки, Чор Россияси даврида Ўзбекистоннинг йирик шаҳарлари, яъни темир йўл орқали Россия билан боғланган имконияти бўлган худудларда ишлаб чиқариш яхши йўлга қўйилади. Бу жараёнда аста-секинлик билан маҳаллий миллат ёшлари ҳам фаолият кўрсата бошлайди. Аҳолининг диққат-эътиборини ишлаб чиқариш ва турли маданий тадбирларга жалб қилишда анча урунишлар амалга оширилди. 
Халқ Университети ҳузурида жисмоний тарбия тўгараклари ташкил этилди. Уларда сузиш, енгил атлетика, гимнастика бўйича машғулотлар ўтказилди ҳамда футбол жамоаси тузилди. “Сокол”, “Севар” каби гимнастика жамиятлари мавжуд эди.
Ўша даврдаги ёшлар Иттифоқи ва спорт тўгараклари раҳбарларининг ташаббуси билан 1920 йилда Ўрта Осиё Олимпиадаси ўтказилди. Унда пойга, гимнастика, енгил атлетика, оғир атлетика, футбол, ўқ отиш каби турлар бўйича баҳслар бўлади. Олимпиадада 174 спортчи иштирок этади ва 50 минг киши томоша қилади.
Туркистон умумтаълим бошқармаси ҳузурида жисмоний тарбия Марказий Кенгаши тузилди. Унинг мақсади барча жисмоний-маданий ташкилотларни бирлаштириши ва меҳнаткашларни жисмоний жиҳатдан тарбиялаш ишларига ёрдамлашиш эди.
1921 йилда II Ўрта Осиё Олимпиадаси бўлди. Унда енгил атлетика, оғир атлетика (бокс, кураш, штанга), баскетбол, гимнастика, футбол ва шаҳмат бўйича мусобақалашишди.
1922 йилда Тошкентда мактабларга қарашли 11 та спорт майдончаси бўлиб, уларда 2 минг киши спорт турлари билан шуғулланди. Туркистон ўлкаси бўйича 4 минг 797 жисмоний тарбиячи бўлиб, шундан 382 таси хотин-қизлар эди. Маҳаллий миллат хотин-қизлари эса деярлик йўқ эди. Ўлка жисмоний тарбия кенгаши ҳисобида 11 та гимнастика зали, 34 та спорт майдончаси мавжуд эди.
1924 йилга келиб Туркистонда жисмоний тарбиячилар сони анча кўпайди. Тошкент ва Сирдарё худудларида 48 та спорт тўгараги бўлиб, уларда 3500 киши шуғулланган.
 1924 йилда умумтуркистон Олимпиадаси ташкил этилди. Унда Сирдарё, Фарғона, Самарқанд ва бошқа худудларнинг спортчилари иштирок этди. Сирдарё вилояти ғолибликка эришди.
Таъкидлаш лозимки, бу Олимпиада Туркистон ўлкасининг (Республика) сўнгги йирик спорт мусобақаси сифатида тарихда эсланади. Чунки 1924 йилнинг охири ва 1925 йил бошида Туркистон мустақил Республикаларга (Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Туркманистон ва кейинчалик 1928, Тожикистон) ажратилди.
1924 йил 27 октябрда Ўзбекистон Республика деб эълон қилинган эди. Ўша даврда Ўзбекистон Туркистон муҳторияти Республикаси таркибида бўлиб, барча ишларга иттифоқ миқёсидаги идоралар, ташкилотлар томонидан кўрсатма берилар эди. Шу сабабли 1918-1924 йилларда асосан, Тошкент, Самарқанд, Қўқон, Бухоро шаҳарларидаги темирйўл ишчи ходимлари, завод-фабрикалари, баъзи бир рус мактаб ёки гимназияларида спорт клублари ташкил этилган эди. У жойларда футбол, бокс, вело, енгил атлетика каби спорт турлари бўйича тўгараклар ташкил этилиб, мусобақалар уюштирилган. Тарихий манбаъларнинг тасдиқлашича, маҳаллий миллат вакиллари деярли иштирок этишмаган. 
Таниқли олимлар Р.И.Исмоилов ва Ю.С.Шоломицкийларнинг маълумотига қараганда 1923 йилда “Динамо” спорт жамиятининг ташкил қилиниши Самарқанд ва Тошкент шаҳарларида турли ўйин майдонлари, айниқса, “Динамо” стадионларининг қурилишига (1925-1927 йил) асос солинди. Шу сабабдан маҳаллий миллат вакиллари ҳам рус халқи олиб келган футбол, волейбол, сакраш, югуриш, граната улоқтириш машқлари билан шуғулланади. Маҳаллаларда терма жамоалар тузилиб, дам олиш кунлари, бўш вақтларда мусобақалар уюштириш одат бўлиб қолди. 1927 йилда 1 Умумўзбек спартакиадаси ташкил қилиниб, футбол, енгил атлетика, кураш, гимнастика каби спорт турлари бўйича терма жамоалар тайёрланди. Ўзбекистон  спорт вакиллари 1928 йилда Москвада 1 Бутуниттифоқ спартакиадасида қатнашди. Бунда Ўзбекистондан 193 спортчи қатнашди, булардан 44 киши маҳаллий миллат спортчилари эди. Дунаев О., Овсянников И., Тикунова ҳамда Мурашко, Риковалар яхши натижалар кўрсатди. Ўша даврларда Республикада, унинг жойларида жисмоний тарбия ва спортни ташкил этиш, уни аҳоли ўртасида тарғибот қилиш ишларида С.С. Асфандиёров Ўлка жисмоний тарбия Совети раиси, Хидиралиев – Туркистон Марказий Ижроия комитетининг раиси, Тестелец Н.М. каби бошлиқлар катта фаолият кўрсатдилар. 1927 йил Тошкентда 1 Умум Ўзбекистон Спартакиадаси ўтказилди ва Республика спортчиларининг Москвадаги 1 Умумиттифоқ Спартакиада (1928) иштирок этиши ўқувчи ва ишчи ёшлар ўртасида спортнинг ривожланишига ижобий таъсир ўтказди. Шунингдек, Иттифоқ ва Республика партия ва ҳукуматининг қатор қарорлари (1925, 1929, 1930) жисмоний тарбия ҳаракатини ривожлантириш, унга раҳбарлик қилиш йўлларини такомиллаштирди.
1929 йилда “Правда Востока” ва “Комсомолец Узбекистана” газеталари соврини учун биринчи марта йирик эстафета ташкил этилди. Унда турли тармоқларнинг спортчилари фаол иштирок этди. “Динамо”, “Съязист”, “Железнодорожник”, “Кафановец”, “Металлист”, “Строитель” каби спорт жамоаларидан 500 киши қатнашди. 
Шу йили Фарғонада “Красный спортинтери” стадиони қуриб, ишга туширилди.
Диққатга сазовор томони шундаки, миллий курашга ҳам алоҳида эътибор берилди. 1929 йил Қўқонда 1 жисмоний тарбия миллий байрами бўлиб ўтади. Унда кураш бўйича полвонлар слёти ташкил этилади.
Хулоса қилиб айтганда, совет мустамлакачилигининг дастлабки йилларида (1917-1924) Туркистон Республикасида Европа жисмоний тарбияси ва ҳозирги замон спорт турлари шаклланди. Марказий Осиёда Ўзбекистон Республика сифатида (1924 йил) ўқув юртларини ташкил қилиш, ёшларни касбга тайёрлаш, ишчи ёшларнинг саломатлигини яхшилаш ҳамда уларни спортга жалб этишда анча илғор тажрибалар яратилди.
Маориф, маданият ва соғлиқни сақлаш тизимларида жисмоний тарбияга алоҳида эътибор берилди.
Тошкент (1926), Самарқанд (1927), Фарғона (1929) ва бошқа спорт саноат шаҳарларида стадионлар қурилди, ўйин майдонлари ва спорт заллари юзага келди. 1 Умумўзбек Спартакиадаси (1927) ўтказилди. Унда юртнинг оқсоқоли Й.Охунбобоев ёшларга қарата мурожаат қилиб, жисмоний камолот йўлида муваффақиятлар тилади. 

2.2. Ўзбекистонда жисмоний маданият ҳаракатини ривожлантириш йўлидаги тадбирлар. 

Республикада беш йиллик режаларнинг илк бор қўлланилиши (1929-1933) халқ хўжалигининг барча тармоқлари каби жисмоний тарбия ва спорт соҳасида ҳам жиддий тадбирлар амалга оширилди. Аслида барча тадбирларнинг йўналиши ва мазмунлари Советлар мустамлакачилигининг таъсири асосида амалга ошириб келинган. Маҳаллий миллат раҳбарлари ижодий ва мустақил меҳнат қилишга журъат этмаган. Шундай бўлса-да хўжаликларни бирлаштириш (колхоз), фан, адабиёт ва бошқа соҳаларда раҳбарлар, ташкилотчилар, ижодкор зиёлилар таҳдид остига олинади. Кейинги йилларда эса улар ноҳақ равишда қатл қилинади. (А.Икромов, Ф.Хўжаев, А.Қодирий ва жуда кўп таниқли кишилар).
Шундай оғир ва даҳшатли йилларда касаба уюшмалари, ёшлар иттифоқи, спорт қўмиталари ўз фаолиятларини у ёки бу даражада юритишга муваффақ бўлади. Бунинг асосий сабаби шундаки, Шўролар ҳукумати томонидан мўлжалланган барча тадбирлар жойларда амалга оширилиши мажбурий бўлганлиги туфайли, унга сўзсиз амал қилган ташкилотлар ва раҳбарлар маълум даражада сиқув ҳамда таҳдидлардан бирмунча озод бўлганлар ёки шубҳадан четда қолганлар. Бу йўлда спорт ташкилотлари ва деярлик барча спортчилар шароитларга мослашишга мажбур бўлганлар.
Маълумки, 1931-1934 йилда “Меҳнат ва мудофаага тайёр” (ГТО) жисмоний тарбия мажмуи Совет мамлакати бўйича жорий этилган эди. уни Ўзбекистонда ҳам асосий тадбир сифатида амалга оширилди. Республикада ГТО нишондорлари 1931 йилда 2000, 1935 йилда 54500 ва 1940 йил охирига келиб эса 90000 дан ошиб кетади.
1933 йилда Умумўзбекистон спартакиадаси ўтказилди. Унда Тошкент, Самарқанд, Фарғона, Бухоро, Андижон, Термиз, Қўқон ва Наманган шаҳарларидан 8 та терма жамоа иштирок этди.
1934 йил 5 сентябрда 1 беш йилликнинг зафарли якунларига бағишлаб 1 Ўрта Осиё спартакиадаси катта парад билан бошланди. Унда Туркманистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Қозоғистон ва Қирғизистон терма жамоалари қатнашди. Тошкентда ўтказилган бундай катта мусобақа намойишида (спортча чиқишлар, парад) 36 минг жисмоний тарбиячилар қатнашди.
1936 йилда Ижроқўм раиси Й.Охунбобоев кўрсатмаси билан Тошкентда жисмоний тарбия техникуми очилди. 
Республика Спорт Қўмитаси раиси, машҳур кураш полвони Асқар Отабоев раҳбарлигида шахмат усталаридан бири Зокир Хўжаев шахматчилар мактабини ташкил қилди.
Шу йилларда деярлик барча вилоятларнинг марказларида спорт қўмиталари ташкил этилди. 
Халқ маорифи комиссарлик, спорт қўмита, касаба уюшмалари ва ёшлар иттифоқи ташкилотларининг ҳамкорлигида кадрлар тайёрлаш мақсадида бир йиллик жисмоний тарбия курси ташкил этилди. 1940 йил охирида бу курсни 300 дан ортиқ киши битириб чиқди. Курслар ва техникумни яхши тамомлаган спортчилардан бир қисмини Москва ва Ленинград жисмоний маданият институтларига ўқишга юборилди.
1940 йилга келиб жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланувчилар сони 140 мингдан ошиб кетади ва улар 30 та спорт жамиятларига бирлашади. Шу йилларда спортчилар орасида етакчи ва таниқли кишилар пайдо бўла бошлади. Улардан А.А.Арзуманова, Н.Г.Циг, Т.И.Принцев, А.И.Фадеев, С.А.Мкрутуман, С.Н.Фрейман, С.М.Двятков кабилар мамлакат спорт устаси унвонига сазовор бўлишди. А.Хўжаев, Т.Одилов, И.Ризаев, Д.Хасанова кабилар ҳам машҳур бўлишади. 

Ўз-ўзини назорат қилиш ва билимларни текшириш учун саволлар.

1. Совет ҳокимиятининг дастлабки йилларида (1917-1924) Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт ишлари қандай шаклда ташкил этилди?
2. Жисмоний маданият ва спортни ташкил қилишда қандай вазифалар олдинга қўйилди?
3. “Динамо” спорт жамияти қачон ташкил топди?
4. Жисмоний маданиятячейкалари (жамоа) ва спорт клублар қандай ташкил этилди?
5. Касаба уюшмалари ва ёшлар ташкилоти (комсомол) жисмоний маданият ва спорт ишларини уюштиришда қандай фаолият кўрсатди?
6. Туркистон Олимпиадалари, Ўзбекистон ва умумиттифоқ спартакиадалари қачон ўтказилди?
7. Меҳнат ва мудофаага тайёр (ММТ-ГТО) мажмуаси қачон ташкил топди. Спорт классификацияси ҳақида нималарни биласиз?
8. Жисмоний маданиятчилар куни, умумиттифоқ жисмоний маданиятчилар кўрик-намойишлари қачондан бошлаб ўтказилди?
9. Иккинчи жаҳон урушигача бўлган даврларда (1930-1941) Республикада қандай спорт мусобақалари ташкил қилинди?
10.Кадрлар тайёрлаш мақсадида жисмоний маданият техникуми қаерда ва қачон очилди?

3. 1941-1991 йиллар даврида Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт.
3.1. Жисмоний маданият ҳаракатининг ҳарбий-жисмоний тайёргарликка йўналтирилиши (1941-1945).

Иккинчи жаҳон уруши халқ хўжалигининг барча соҳалари каби жисмоний маданият ва спорт ҳаракатини ҳам жанговорлик фаолиятларга айлантиришни тақозо этди.
Собиқ Иттифоқнинг барча минтақаларидаги каби, Ўзбекистонда ҳам ўқувчи ва ишчи ёшлар ўртасида ҳарбий-жисмоний тайёргарлик ишларига жиддий эътибор берилди. Чунки уруш шарпалари эшик қоқмоқда эди. бундай жараёнларда асосан ММТ (ГТО) жисмоний тарбия мажмуининг мазмуни ва талаблари давр шароитига мослаштирилди. Орадан унча кўп вақт ўтмасданоқ бу мажмуи деярлик тўла ҳарбий тайёргарлик машқлари билан тўлдирилди.
Гитлерчи немис босқинчиларининг 1941 йил 22 июндаги тўсатдан уруш бошлаши Ўзбекистон аҳолисини ҳам ларзага солди. Деярлик яроқли йигит ва катта ёшдагилар уруш ҳамда меҳнат фронтига сафарбар этилди. 
Ўқувчи-ёшларга жисмоний ва ҳарбий машқлар ўргатила бошланди. Деярлик барча спорт жамиятлари ҳарбий хизматга ўринбосарлар тайёрлашга киришди. “Спартак” спорт жамиятида 1941 йилда 198 та пулемётчи, жуда кўп чавандозлар тайёрланди. “Динамо” спорт жамиятида 6412 гранатометчи, 242 чавандоз, 102 автомашина ва мотоциклни ҳайдовчиларни тайёрлаб чиқарди.
1942 йил Фарғона вилоятида 44247 гранатометчи, 21266 найзабоз жангчи 16500 пулеметчи, 2021 танк ёндирувчи, 35 автоматчи ва 65 мерган тайёрланди. Бундай ҳоллар Самарқанд, Бухоро, Қарши ва бошқа шаҳарларда ҳам амалга оширилди.
Иккинчи жаҳон уруши йилларида ёшлар ва хатто катта ёшдаги кишилар орасида ММТ (ГТО) намояндаларини тайёрлаш энг муҳим тадбирлардан бирига айланади. Уларнинг натижалари ҳақида қуйидаги далиллар гувоҳ бўла олади, яъни:
1942 йилда БГТО – 25334;         ГТО – I – 53312;        ГТО – II – 1313                     
	1943 йилда БГТО – 29391;         ГТО – I – 53854;        ГТО – II – 1313      
	1944 йилда БГТО – 32339;         ГТО – I – 52292;	ГТО – II – 943
	1945 йилда БГТО -                      ГТО – I – 79741;	ГТО – II – 2469
	Таъкидлаш лозимки, бўлажак жангчиларни ҳарбий тайёргарлик ва ММТ (ГТО) нишонига тайёрлашда Ватанпарварлик, жасурлик ва душманга аёвсиз зарба бериш тўғрисида ҳарбий бошлиқлар, давлат  ва жамоат ташкилотлари рахбарлари ҳамда ота-оналар доимий равишда мурожаат қилишди.
	Иккинчи жаҳон урушининг давом этиши, мамлакатда ёш ишчиларни тайёрлашни тақозо этди. Бу “Меҳнат резервлари”ни ташкил қилишга қаратилган қарорда акс эттирилди. Шу асосда мазкур ном билан кўпчилли спорт жамияти 1943 йилда ташкил этилди. У асосан ҳунар-техника билим юртларини ўз ичига олган эди. 
	Шу сабабдан мамлакатимиз жагчилари уруш йилларида жонларини фидо қилиб, қаҳрамонликлар кўрсатди. Улар орасида Н.Конов, С.Арутяўнянц,С.Сальников, Ю.Евдокимов, М.Маслаков, П.Кляус, А.Борзенко, А.Сирожев, Х,Махсимов, Ҳ.Ғуломов, Ш.Қурбонов,Ж.Усмонов каби жисмоний тарбия ўқитувчилари ва мсураббийлари бор эди. Уларнинг кўпчилиги урушдан омон қайтиб, ўз фаолиятларини яна муваффақиятли давом эттирдилар.
  	1945 йил 12 августда Москвада “Динамо” стадионида жисмоний тарбиячилар паради ўтказилди.Унда юздан ортиқ Ўзбекистон спортчилари ҳам иштирок этади.
	Урушдан кейинги тинч қайта қурилиш йилларида Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спорт аста-секин изга туша бошлади. 1946-1947 ўқув йилидан бошлаб мактаблар, билим юртлари, техникумлар ва олий ўқув юртларида жисмоний тарбия дарслари ўтказила бошлади. Лекин уларнинг мазмунида ҳали ҳам ҳарбий-жисмоний машқлар асосий ўринда турар эди. Чунки, янги дастур ишлаб чиқилмаган эди.
 	Спорт жамиятларида ҳам ишлар анча тикланиб мусобақалар ташкил қилиш, уларга ёшларни жалб этиш қизғин олиб борилди. А.Кашаев (штанга), С.Попов (тўсиқли югуриш) ва Н.Шульга (мотокросс) каби чемпионлар етишиб чиқди.
	Шу даврларда Республика партия ва ҳукумати раҳбарлари жисмоний тарбия ва спортга алоҳида эътибор беради. 1950 йил мартда Республика қишлоқ спортчиларининг “Пахтакор” кўнгилли спорт жамияти таъсис этилди. Унда 1969 бошланғич жамоа бўлиб, 100 мингдан ортиқ қишлоқ ёшларини ўзига жалб этади. 
	1949 йилда ўтказилган жисмоний маданиятчилар парадида Олий ўқув юртлари талабалари ҳам иштирок этган. Улар орасида Ориф Икромов (ҳозирги СамДУ) қатнашган эди. Кейинчалик бу киши Самарқанд, Қарши ДПИ ректори, профессор, филология фанлари доктори даражасига етади. У кишининг эслашича, “Паратда қатнашиш минглаб кишилар орзуси эди, лекин танловларда саралаб олинганлик учун жуда оз киши унга муяссар бўлар эди”-дейди.
	Урушдан кейинги йилларда жисмоний тарбия ва спорт жамиятлари тикланиб, улар ўз фаолиятларини спортнинг оммавийлигини амалга оширишга сафарбар қилди. Олий ўқув юртларида “Наука” (“Фан”), ўрта махсус ўқув юртлари ва майда ишлаб чиқариш корхоналарида (фабрика, савдо шахобчалари ва ҳ.к) “Искра” (“Аланга”), “Локомотив”, “Динамо”, “Пахтакор” (1950 й) каби Республика ва вилоятларнинг спорт жамиятлари фаол иш олиб боришди.
	1951-1956 йилларда спорт жамиятларининг биринчиликлари, тармоқ спартакиадалари ва турли хил спорт мусобақаларида спорт жамиятларининг  ташкилотчилик ишлари сезила бошлади.
	1951 йил Самарқанд, Хўжайли, Косонсой, Термиз ва Ангрен шаҳарларида жисмоний тарбия педагогика билим юртлари ташкил этилди. Улар бошланғич ва етти йиллик (ўша даврда) мактаблар учун жисмоний тарбия ўқитувчиларини тайёрлашда янгидан иш бошлади.
	1952 йил Тошкент ДПИ таркибидаги (1949 й) жисмоний тарбия факультети мустақил бўлди. 1954 йил Фарғона, 1956 йил Нукус ДПИда ҳам жисмоний тарбия факультетлари очилди.
	1955 йил сентябрь-октябрь ойларида Ўзбек Давлат жисмоний тарбия институти ташкил этилиб, иқтидорли спортчиларни талабаликка илк бор қабул қилди.
	1956 йил Ўзбекистон спорт тарихида салмоқли ўринни эгаллайди. Яъни шу йили ёзда “Пахтакор” спорт мажмуи қурилиб битказилди ва унда Ўзбекистон спортчиларининг энг катта байрами бўлиб ўтди. Бу тантана 1956 йил Собиқ СССР халқларининг 1 спартакиадасига кўрик-синов тажрибасини ўтади.
	Ўзбекистон жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришда Республика ва вилоятлардаги “Динамо”, “Спартак”, “Пахтакор”, “Фан”, “Аланга” (искра) ва бошқа спорт жамиятлари янги усуллар билан фаолият кўрсатди. Бунда ёшларни спорт  унвонлари ва даражаларини олишга бўлган қизиқишлар, янги спорт кийимлари билан таъминлаш, белгилар (эмблема) билан спорт майдонларига чиқишга ҳавас  уйғотиш устувор эди.
	Таъкидлаш лозимки, жисмоний тарбиячилар парадига тайёргарлик масъулиятлари давлат ва спорт жамиятларининг маъсулиятида турар эди. Шу сабабдан унга махсус тайёргарлик ишлари 1-2 йил давом этар эди. Энг сўнгги (1954 й) парадга тайёрланиш ва унда қатнашиш жуда қизиқарли ҳамда мувоффақиятли бўлган эди. Парадда 300 дан ортиқ йигит ва қизлар иштирок этади. Улар орасида Самарқанлик қиз Ҳақбердиева ва жисмоний тарбия педагогика билим юртининг талабалари А.Абдуҳакимов, Д.Шаропов, Н.Рахимовлар ҳам бор эди.
	Собиқ Иттифоқ даврида Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спорт соҳасида улкан ютуқларга эришилди. Спорт жамиятларининг марказлашган раҳбарлик фаолиятлари (1957, 1961) усуллари бирмунча марказлаштирилди ва такомиллаштирилди. Спорт билан шуғулланувчиларнинг кўпайиши, кадрлар тайёрлашнинг янги йўлларига қўйилиши, спорт иншоотларининг қурилиш кўлами ошиши анча ошди. 
	Ўзбекистон спортчилари Иттифоқ миқёсидаги йирик мусобақаларда яхши натижаларга эриша бошлади. Бир қатор истеъдодли спортчилар Иттифоқ терма жамоалар таркибида жаҳон спорт мусобақалари ҳамда Олимпия ўйинларида иштирок этиб, юксак мукофотларга сазовор бўлишди.
	Опа-сингил Тамара ва Ирина Пресслар (енгил атлетика), В.Бондаренко (сузиш), Р.Саркисовнинг гимнастика мактаби ўнлаб иқтидорли спортчиларга (С.Диамидов, Э.Саъдии, Т.Иброҳимов, Э.Ғиёсов ва ҳ.к) оқ йўл берди. С.Бабанинг (сузиш), Р.Казаков (кураш), С.Қурбонов (самбо), Р.Рисқиев (бокс), А.Юдан (велоспорт), В.Баллад (баландликка сакраш), Р.Салимова (баскетбол), В.Дуюнова (волейбол), М.Исмоилов (от спорти), С.Рўзиев (қиличбоз) кабилар Республика шуҳрати учун курашдилар. 
	Мамлакатда жисмоний тарбия ва спорт ишларини янада оммалаштиришга қаратилган қатор қарорлар (1955, 1959) (ММТ) мажмуини янги поғонага кўтариш, аҳолининг барча табақаларини оммавий спортга жалб этиш ва айниқса маданий-спорт мажмуий иншоотларини янгидан кураш, уларни янада кенгайтиришга қаратилди. Тошкентдаги “Трактор”, “Тўқимачи”, “Темир йўлчи”, “Старт” (ҳозирги Ўзбекистон миллий банки) спорт иншоотлари ва барча вилоятлардаги спорт иншоотлари янги талаб асосида қайта таъмирланди. 
	Советлар мустамлакачилигига хос равишда Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спортни ривожлантириш бўйича турли комиссиялар ташкил этила бошлади. Бунда Республика партия ташкилотининг бош раҳбари Ш.Р.Рашидов анча ташаббус кўрсатди. Ўша даврдаги асосий раҳбарлар спортнинг у ёки бу турига масъул этиб тайинланди. Бу фаолиятлар вилоятлар ва туман-шаҳарларда ҳам айнан шу мақсадда ташкил этилди. Натижада вилоятлар ва чўл зоналаридаги хўжаликларда ўнлаб стадионлар, сув ҳавзалари, юзлаб футбол майдонларининг қурилишини таъминлади.

3.2. Республика ва Иттифоқ Спартакиадалари.

	Урушдан кейинги қайта тиклаш ва тинч ривожланиш даврларида Республикада Спартакиадаларни ўтказиш изга тушди. Бу асосан СССР Халқлари Спартакиадаларига (1956,1959) тайёргарликнинг кўрик-синови бўлди. Ўқувчи-ёшлар, меҳнаткаш омма ва қишлоқ меҳнаткашларининг спартакиадалари зўр тантаналар билан ўтказилди. 
	Энг аввало эътироф этиш лозимки, ўша даврларнинг таниқли спортчилари ва раҳбар ходимлари Ўзбекистон спортчиларининг Собиқ СССР халқлари спартакиадаларидаги иштироки ҳақида махсус қўлланмалар яратишган. Улар орасида Ю.С.Шоломицкий, Р.Исмоилов ва К.П.Тен кабиларнинг ишлари эътиборга лойиқдир. Уларнинг энг асосий томонларини қуйида баён этилди. 
	Орадан 28 йил (1928) ўтгач, 1956 йил августида яна Собиқ СССР халқларининг 1 спартакиадаси бўлиб ўтди. Унга тайёргарлик учун Ўзбекистон IX-спартакиадаси ташкил этилиб, саралаб олинган спортчилар терма жамоалар тузилди.
	Спартакиадада баъзи спортчилар юқори натижаларга эришди. А.Белцкий от спортининг икки турида 1 ўринни эгаллади. В.Баллад баландликка сакраш бўйича чемпион унвонига сазовор бўлди. Республика спортчилари дастурдаги барча спорт турлари бўйича иштирок этиб, умумжамоа ҳисобида II ўринни эгаллади. Баскетбол-эркаклар-14, аёллар-15, бокс-15, эркин кураш-12, классик кураш-10, велошоссе-8, сув полоси-10, волейбол эркаклар-14, аёллар-15, гимнастика-8, байдарка ва каноэ ҳайдаш-16, сувга сакраш-8, мерганлик-9, стендга отиш-16, теннис-13, оғир атлетика-7, қиличбозлик-14, футбол-11, от спорти-4, енгил атлетика-9, сузиш-9 ўринлардан жой олган эди.
	II спартакиада 1959 йилда ўтказилиб, унинг дастурига 22 спорт тури киритилган эди. Биринчи ўринни Москва, иккинчи ўрин-Россия, учинчи ўринни-Ленинград эгаллаган. Ўзбекистон эса 12-13 ўринни эгаллади. Спартакиадада Р.Аблаев (67 кг) классик курашда биринчи, Ю.Зеленин (73 кг)-иккинчи ўринни эгаллади. К.Вайнштейн (бокс,67кг) иккинчи, А.Танчий (75 кг) тўртинчи ўринни эгаллади. О.Ряховский (уч хаклаб сакраш)-2 ўрин, В.Баллад (баландликка сакраш)-3 ўрин, И.Чувмлин (лангарда сакраш)-4 ўринни, И.Абдуллаев (эркин кураш, 52 кг)-3 ўринни эгаллади. Спорт турларида: баскетбол-эркаклар-15, аёллар-13, бокс-8, эркин кураш-10,классик кураш-8, велоспорт-6, сув полоси-8, волейбол эркаклар-15, аёллар-11, гимнастика эркаклар-7, аёллар-7, байдарка ва каноэ-13, от спорти-12, енгил атлетика-12, сузиш-9, сувга сакраш-7-11 ўринлар, замонавий беш кураш-13-17, мерганлик-8, стендга отиш-9, теннис-12, стол тенниси-13, оғир атлетика-8, қиличбозлик-13, шахмат-12 ўринда эди.
	Рустам Исмоилов ҳаётининг 30 йилдан ортиқ қисмини Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш ишларига бағишлади. Унинг асосий меҳнат фаолияти иккинчи жаҳон урушидан кейин бошланган. 1946-1958 – йилларда Давлат жисмоний тарбия ва спорт қўмитасини бошқарди. Ўша йиллари шу соҳада жуда катта ишлар амалга оширилди. 
	Рустам Исмоилов жисмоний тарбия ва спорт соҳаси бўйича мутахассислар, мураббийлар тайёрлашга жиддий эътибор берарди. 1955 йили унинг ташаббуси билан жисмоний тарбия техникуми махсус жисмоний тарбия институтига айлантирилди. Қисқа вақт мобайнида собиқ иттифоқдаги етук турдош институтлар қаторидан жой олди. Ўша вақтларда бу соҳани чуқур эгаллаган олий маълумотли ходимлар жуда кам эди. Шу боис Р.Исмоилов ниститутга шаҳар ва қишлоқлардан кўпроқ талабалар қабул қилишни йўлга қўйди. Институт қошида сиртқи ва кечки факультетлар, мураббийлар мактаби, тайёрлов курслари ҳамда болалар-ўсмирлар спорт мактаблари ташкил этилди. Юқори малакали илмий педагогик мутахассисларни тайёрлаш мақсадида институтда аспирантура очилди. Яна кўплаб ёшларни марказий институтларга бориб таҳсил олишларига бош-қош бўлди;
	1951 йили республикамизда қишлоқ кўнгилли спорт жамиятини тузилишида ҳам Р.Исмоиловнинг ҳиссаси катта бўлди. Урушдан кейинги йилларида Ўрта Осиё ва Қозоғистон республикаларининг спартакиадаларини ўтказиш йўлга қўйилди. Унда республикамиз спортчилари фаҳрли ўринларни эгаллашди. 
	Хулоса қилиб айтганда 1941-1961 йил даврида Ўзбекистон спорти энг катта синовлардан ўтиб, мутахассис кадрлар тайёрлаш, ўқувчи-ёшларнинг жисмоний тарбия ва спорт ишларига янги шароитлар яратиш, айниқса спорт иншоотларини кенгайтиришга эришди. Шу туфайли Ўзбекистон спартакиадаларини ташкил қилиш, уларга оммани жалб этишда катта қадамлар қўйилди.
	Ўзбекистон спортчиларининг СССР халқлари Спартакиадаларда иштирок этиши ва эришган ютуқлари Ўзбек спортининг янги йўлларини кенгайтиришга асос солди.
3.3. Жисмоний маданият ҳаракатини бошқаришнинг
 жамоатчилик йўлига ўтиши.

	1957-1958 йилларда давлат бошлиғи И.С.Хрушчев халқ хўжалигининг жуда кўп тармоқларида раҳбарлик фаолиятларини давлат ҳисобидан чиқариб, жамоатчилик йўлига ўтказди. Шу асосда 1959 йил 1 январда СССР жисмоний маданият ва спорт қўмитасини СССР спорт жамиятлари иттифоқига (союз) айлантирилди. Бу асосан касаба уюшмалари ва ёшлар ташкилоти (комсомол) зиммасига юклатилди. Яъни барча жамоатчи ташкилотлар ўзаро ҳамкорликда иш олиб боришлари кўзда тутилган эди. Лекин бу сиёсат жисмоний маданият ва спорт ҳаракатининг кутилган равнақини таъминлай олмади. Шунингдек бу спорт ташкилотини халқаро спорт ташкилотлари тан олмади.
	Бу вазиятлар Ўзбекистонда ҳам анча сезилиб, спортни оммалаштиришга ҳаракат кучайсада, тўла мақсадга эришилмади. Натижада спортдаги ривожланиш кўрсаткичларини қўшиб ёзиш авжига чиқди. 
	Хулоса ўрнида айтиш мумкинки иккинчи жаҳон уруши йиллари ва ундан кейинги тинч қурилиш йилларида (1946-1961) Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт ишларини қайта тиклаш ва анъаналарни давом эттиришда катта тадбирлар амалга оширилди.
	1946-1947 ўқув йилидан бошлаб мактаблар ва бошқа ўқув юртларида жисмоний тарбия дарслари ташкил қилинди.
1949 йилда жисмоний тарбия факультети Низомий номидаги Давлат Педагогика институти ташкил қилинди. 
1950-1951 йилларда “Пахтакор” спорт жамияти ташкил қилинди. 
1951 йилда Самарқанд, Термиз, Хўжайли, Косон ва Ангрен шаҳарларида жисмоний тарбия педагогика билим юртлари ташкил қилинди.
1955 йилда ЎзДЖТИ ташкил қилинди.
1956 йилда “Пахтакор” стадиони қуриб битказилди.
1956-1959 йилларда Ўзбекистон спортчилари СССР халқларининг I ва II спартакиадаларида иштирок этди.
Жисмоний маданият ва спорт ҳаракатига раҳбарлик қилувчи янги жамоатчи спорт ташкилоти спорт ташкилотлари ва жамиятлари иттифоқи (союз) ташкил этилди.

 Ўз-ўзини назорат қилиш ва билимларни текшириш учун саволлар.

1. Иккинчи жаҳон уруши йилларида жисмоний маданият ва спорт ишларининг асосий мазмуни нимага қаратилди?
2. Меҳнат ва мудоқаага тайёр (ММТ-ГТО) мажмуи мазмунида қандай ўзгаришлар юз берди?
3. “Меҳнат резервлари” спорт жамияти қачон ташкил этилди, унинг асосий вазифалари нималардан иборат эди?
4. “Пахтакор” спорт жамияти қачон ташкил қилинди?
5. Урушдан кейинги йилларда жисмоний тарбия ва спорт ишларида қандай силжишлар бўлди?
6. Кадрлар тайёрлаш йўлида қандай муҳим тадбирлар амалга оширилди?
7. Ўзбекистон Спартакиадалари ҳақида нималарни биласиз?
8. “Пахтакор” стадиони қачон қурилди?
9. Ўзбекистон спортчилари СССР халқлари спартакиадаларида (қайси вақт) қандай иштирок этди?
10. Республика жисмоний маданият ва спорт ишлари қўмитаси ўрнига қандай жамоатчи ташкилот (қачон) таъсис этилди.
11. 1950-1961 йилларда қандай кўнгилли спорт жамиятлари (КСЖ-ДСО) мавжуд эди?

4. 1961-1991 йилларда Ўзбекистонда жисмоний маданият 
ва спортнинг янада ривожланиши.
4.1. Жисмоний маданият ва спортнинг моҳиятини ошириш.

	Собиқ Совет ҳокимиятининг 1961-1991 йиллар орасида жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришдаги фаолияти Ўзбекистонда асосан қуйидаги йўналишларни ўз ичига олади, яъни:
1.	Мутахассис кадрлар тайёрлаш (1966 йил август), жисмоний маданият ҳаракатига раҳбарликни давлат ҳисобига ўтказиш (1968 йил октябр), меҳнат ва мудофаага тайёр (ММТ-ГТО) жисмоний маданият мажмуасини оммалаштириш (1972 йил январ), жисмоний тарбия ва спортнинг оилавийлигини янада ривожлантириш (1981 йил сентябр) ҳамда жисмоний тарбия ва маданий мажмуаларни (комплекс) ташкил қилиш (1985) каби тадбирларга қаратилган партия ва ҳукуматнинг қарорларини ҳаётга сингдириш.
2.	Энг қуйи жамоалардан бошлаб то республика ва Иттифоқ спартакиадаларини ўтказиш, уларда барча ёшларни жалб этиш.
Такидлаш лозимки, ўша даврларда юқоридан кўрсатилган топшириқлар ва қарорлар барча иттифоқчи республикалар каби Ўзбекистон учун ҳам мутлоқ мажбурий эди. Шундай бўлсада уларнинг ижроси, натижалари кўп вақтларда назоратсиз  қолиб кетган. Қўшиб ёзиш ва ёлғон маълумотлар бериш одатий тус олганлиги  сабабли аҳолининг 30-40 фойизи жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланмоқда деб эълон қилинар эди. Аслида эса бу кўрсаткичлар 10-15 фойиздан ошмаган.
Ўзбекистон СССР халқлари спартакиадаларида қатнашиш учун жиддий тайёргарликлар кўрган. Уларнинг натижаларини қисқача баён этиш мумкин. 
СССР халқларининг III спартакиадаси 1963 йилда бўлиб ўтади, бу мусобақаларга тайёргарлик ва синов сифатида Ўзбекистон XII спартакиадаси ташкил этилди. Унинг барча босқичларида 3 млн.200 минг киши қатнашди. 128 нафар спортчи спорт устаси унвонига сазовор бўлишди.
IV Спартакиада 1967 йил августда ташкил этилиб, собиқ СССРнинг 50 йиллик юбилейига бағишланди. Ўзбекистон спортчилари 22 та медалларни қўлга киритиб 9-ўринни эгаллади.
V Спартакиада 1971 йилда бўлиб ўтади. Ўзбекистон аввалги мусобақаларга нисбатан паст даражада қатнашиб, II-ўринга эришди.
VI Спартакиада 1975 йилда 17 шаҳарда ўтказилиб, 27 спорт тури бўйича баҳслар бўлиб ўтади. Спартакиаданинг асосий шиори ММТ (ГТО) талабларини оммавий равишда бажаришга чақириш билан кўргазмали чиқишлар ташкил этилди. Ўзбекистон терма жамоаси 9-ўринни эгаллашди. 
1979 йил собиқ СССР халқларининг VII спартакиадаси Москвада бўладиган XXII Олимпия ўйинларига тайёргарлик ва синов эди. Шу сабабдан барча Иттифоқдош республикалар қатори ўзининг XVIII спартакиадасини энг юқори савияда ўтказди. Унинг тантанали очилиши ва якунларига бағишлаб “Пахтакор” стадионида жуда катта спорт байрами ўтказилди. Уларнинг айрим кўринишлари қуйидаги расмларда ўз ифодасини топган: 
VII спартакиада 1979 йилда ўтказилиб, у Москвада бўладиган (1980) XXII Олимпия ўйинларига тайёргарлик тараддуди билан олиб борилди. А.Қиёмов спартакиадада бронза медалига сазовор бўлди. Чим хоккей баҳсларида “Андижанка” жамоаси Москва вилоятининг “Спартак” жамоаси билан финал  учрашувларда ғолиб чиқиб, чемпион бўлишди. Жамоа таркибида А.Кондратенко, Р.Мустафаева, Г.Мамутова, Х.Исмбаева, М.Платонова, В.Заздравних, З.Чауси, М.Ҳайдарова, Н.Горбаткова, А.Хам, Л.Аҳмедова, Ф.Қодирова, Э.Орифжонова, С.Рассолова кабилар ўйнади. 
Умумжамоа биринчилигида Ўзбекистон 7-ўринни (5307,4 очко) эгаллади. 
VIII Спартакиада 1983 йил спорт турлари бўйича Москва, Тошкент, Олмаота, Таллин, Днепропетровск, Вильнюс, Львов, Каунас, Рязан, Тула ва Иванова шаҳарларида ўтказилди. 
Спартакиаданинг дастури асосида илк бор уч гуруҳга бўлиб ташкил этилди. Биринчи гуруҳда: Россия, Москва, Ленинград, Украина, Белоруссия жамоалари эди. Иккинчи гуруҳда: Қозоғистон, Грузия, Ўзбекистон, Литва, Латвия жамоалари бўлиб, улар орасида Қозоғистон ғолиб чиқди. Учинчи гуруҳда: Арманистон, Озарбайжон, Молдавия, Эстония, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон жамоалари ўзаро мусобақалашди ва Арманистон ғолиб чиқди. 
IX Спартакиада 1987 йил 23 та шаҳарда ташкил этилиб, улар спортнинг 37 тури бўйича кураш олиб боришди. Россия спортнинг 17 тури (1-ўрин), Украина-12 тур (II) ва Москва шаҳри эса 7 тур бўйича (III) ғолибликни қўлга киритди. Ленинград, Ўзбекистон, Озарбайжон, Тожикистон ва Туркманистон спортчилари жуда суст қатнашди.
X Спартакиада (энг сўнгги) 1991 йил 6 июлда Ленинграддаги Олимпия стадионида очилади. Бу спартакиада аввалгиларидан фарқли ўлароқ уч дастурдан иборат эди.
Биринчи дастурда волейбол, мини футбол, бадментон, теннис, городки, тош (гир) кўтариш, енгил атлетика, спортча чамалаш (орентирование), билак кучини синаш, шахмат-шашка ва бир қатор бошқа турлар бўйича хоҳлаган киши иштирок этиши мумкин эди. Бу мусобақалар “Ўзингни сина” (“Испитай себя”) шиори остида ўтди.
Иккинчи дастурда “Хордиқ чиқариш” (отда хайте), “Машғул бўлинг” (развлекайтесь) шиори остида мусобақалар бўлиб ўтади. Бу асосан спортча чиқиш, намойиш, маслаҳатлар бериш (консультация) ва ноанъанавий машғулотларнинг 23 туридан (акробатик роки-ролл, шейпинг, кикбоксинг, таэквандо, тошларни (гирлар) ўйнатиш), атлетик гимнастика, триал, лапта, мотабол, айкидо ва ҳ.к. мусобақалар кўрсатув-намойиш бўлиб ўтади. 
Учинчи дастурда “Севимли” (любопитно), “Қизиқарли” (интересно), “чорловчи” (увлекательно) шиори остида таниқли спортчилар, спорт журналистлари, спорт ташкилотларининг раҳбарлари билан учрашувлар, мулоқотлар ўтказилди. 
Бу тадбирлар 6-13 июлда стадионда халқ фестивали шаклида ўтди. Иқтисодий ва сиёсий тушкунликлар таъсирида спартакиада кўнгилдагидек ўтмади. Энг кучли спортчилар бу тадбирларда иштирок этмади. Ўзбекистон спортчилари ҳам бу тадбирларда иштиёқсизлик билан қатнашди.
Умуман олганда, Ўзбекистон спортчилари ҳар бир даврда ўзларининг спартакиадаларини, энг иқтидорли спортчиларни танлаб ва тарбиялаб собиқ СССР халқлари спартакиадаларига (1963-1991) мунтазам равишда жиддий тайёргарликлар кўришган. Бу йўлда ҳукумат қарорларини амалга ошириш билан спорт иншоотлари кенггайтирилди. Мутахассислар сони, сифати оширилди. Етук спортчилар республика шуҳрати учун кураш олиб борди ва ўз маҳоратларини намойиш этишди. Минглаб истеъдодли спортчилар ва етакчи мураббийлар кашф келди. Улар кейинги даврларда ёшларга ўз тажрибаларини сингдириш билан мувоффақиятли фаолият кўрсатмоқдалар.
Таъкидлаш лозимки, спартакиадаларнинг ғолиблари Олимпия ўйинларининг  иштирокчиси ёки мураббий сифатида кейинги бобларда алоҳида тилга олинади.
Эътироф этиш лозимки, Ўзбекистон спортчиларининг собиқ СССР халқлари спартакиадалари, айниқса Халқаро спорт мусобақалари, олимпия ўйинларига тайёрлашда  маҳоратли спортчилар ва мураббийларнинг хизматлари ғоят каттадир. Ўзбекистон спорт тараққиёти тарихида ёрқин из қолдирган мураббийлардан бири И.И.Чувилин ҳисобланади. У 20 йил давомида республика терма жамоасида иштирок этиб, лангар чўпда сакраш ва ўнкурашда республиканинг рекордчиси, бир неча бор чемпиони бўлган. У 1968 йилда 18 маротаба чемпион бўлган. I-II ва III- собиқ СССР халқлари спартакиадасининг совриндори ва СССР чемпиони бўлган. Умрининг сўнгги  даврида Тошкент Милиция олий мактабининг катта ўқитувчиси  ва кафедра бошлиғи бўлиб ишлаган подполковник унвонига эга бўлган. 
Хулоса қилиб айтганда, собиқ шўроларнинг мустамлакачилик даврида  Ўзбекистонда жисмоний тарбия ҳаракатида салбий ва ижобий фаолиятлар амалга оширилди. 
Салбий фаолиятлардан бири шундаки, маҳаллий миллат ёшларини спортга жалб этиш, улардан мутахассис кадрлар  тайёрлашга жиддий эътибор берилмади. Иккинчидан, эса миллий ўйинлар (от ўйинлари, ҳаракатли ўйинлар) таъқиб остига олинди.
Ижобий томони шундаки, ўқув юртлари ташкил этилиб, уларда жисмоний тарбия дарслари ташкил этилди. Спорт турлари аҳоли ҳаётига сингиб борди. Мусобақалар ташкил этилди. Спорт иншоотлари қад кўтарди. Собиқ Иттифоқ миқёсидаги спорт мусобақалар ва спартакиадаларга қатнашиш имконияти яратилди. 
Мажбурий бўлса-да жисмоний тарбия тизими амалга оширилди. Бу эса аҳолининг жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланишига имкониятлар яратиб берди. 
Республика партия ва ҳукумат раҳбарлари жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришга алоҳида эътибор берди. Ўрта махсус ва олий ўқув юртларида мутахассис кадрлар тайёрлаш амалга оширилди. Жисмоний тарбия ва спорт соҳасида олимлар, мураббийлар сони анча ошди. Анчагина ўқув қўлланмалари нашр этилди. 

4.2. Жисмоний маданият ва спорт соҳасида кадрлар 
тайёрлашни такомиллаштириш.

Жисмоний маданият ва спортни жамоатчилик асосда бошқариш жараёнлари аҳолининг барча қатламларини ишга солабошлади. Бу эса мутахассис кадрларга бўлган эҳтиёжларни вужудга келтирди. Шу  сабабдан ҳам 1966 йил 17 августда партия ва ҳукумат томонидан кадрлар тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш ва тегишли шарт-шароитлар яратиб беришга қаратилган қарор қабул қилинди. Бу қарор асосида Ўзбекистон ҳукумати ҳам қарор қабул қилиб, уни амалга оширишда бир қатор тадбирлар амалга оширилди. 1949-1956 йилларда фақат Фарғона, Бухоро, Тошкент шаҳарларидаги  педагогика институтларида жисмоний тарбия факультетлари мавжуд эди. 1964-1980 йил даврида Андижон, Самарқанд (1957 й), Қарши, Термиз, Жиззах (1976 й) ва бошқа шаҳарларда ҳам жисмоний тарбия факультетлари ташкил қилинди. Натижада Республика бўйича ҳар йили мингдан ортиқ ўрта ва олий маълумотли мутахассис кадрлар тайёрлашга эришилди.
Республика “Спартак”, “Меҳнат”, “Пахтакор”, “Буревестник” ва бошқа спорт жамиятларида жамоатчи жисмоний маданият ва спорт фаолларини (мураббий, йўриқчи, ҳакам ва бошқалар) тайёрлаш яхши йўлга қўйилди. Яъни ўқувчи-ёшлар, талабалар, меҳнаткаш омма орасида ташкилотчи фаоллар кўпайди.
Деярлик ҳарбир вилоят марказида халқ таълими бўлимлари таркибидаги малака ошириш институтларида жисмоний тарбия бўлимлари ташкил қилиниб, ўқитувчилар малакасини оширишга катта эътибор берилди.
ЎзДЖТИ қошида аспирантура (1963) ташкил этилиб, жисмоний тарбия ва спортнинг  анатомик, физиологик йўналишларида тадқиқотлар ўтказиш йўлга қўйилди. Профессор А.Н.Яроцкий бошчилигида махсус лабаратория ташкил этилиб, иқтидорли ёш мутахассислар жалб этилди. А.Н.Ливицкий, Ю.М.Юнусова ва бошқалар бу соҳада илмий ишларини якунладилар. 
Марказий шаҳарларда (Москва, Ленинград, Кинв ва бошқа) аспирантурада ўқиш ва илмий-педагогик кадрлар тайёрлашда салмоқли ишлар амалга оширилди. 1964-1991 йил даврида М.У.Тожиев (акробатика), Ш.Н.Зокиров (бокс), Ю.С.Шоломицкий (тарих) каби илк қалдирғочлар (1964-1968 йил) етишиб чиқди. Уларнинг изидан К.П.Тен, Т.Т. Юнусов, Г.С.Сергеев, Ҳ.Т.Рафиев, Т.С.Усмонхўжаев, А.Қ.Атаев, Ш.Ҳ.Хонкелдиев каби ўнлаб ижодкор ёшлар фан номзоди номига сазовар бўлишди. 
Собиқ совет ҳокимиятининг сўнгги ўн йиллиги ичида (1980-1991 й) мутахассис кадрлар тайёрлаш анча кўпайди. Чунки 1981 йил 11 сентябрда партияни янада ошириш тўғрисида қарор қабул қилиниб, унда кадрлар тайёрлашга жиддий эътибор бериш ифода этилган эди. Шу асосда ЎзДЖТИ ва вилоятлардаги жисмоний маданият факультетларига талабаларни қабул қилиш 1-1.5 баравар оширилди.
Илмий-педагогик кадрлар тайёрлаш бир мунча яхши йўлга қўйилди. Низомий номидаги Тошкент ДПИ (ҳозирги университет) илмий кенгашида жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги (педагогика назарияси ва тарихи йўналиши) диссертацияларни муҳокама қилиш, илмий унвонлар бериш йўлга қўйилди. Шу сабабдан Р.Абдумаликов (1975),  Ж.Т.Тошпўлатов (1978), Ж.Э.Эшназаров (1978) каби тажрибали мутахассислар ва иқтидорли ёшлар фан номзоди илмий даражаларини олишга мувоффақ бўлишди. 
А.Қ.Атаев (Бухоро ДПИ) 1984 йилда Киевда докторлик диссертациясини ёқлаб, республикада ягона етук олим бўлди. У оилада жисмоний тарбия ва спортни ташкил қилиш муаммоларига қарата тадқиқот ишларини олиб борди.
Хулоса шундаки, ўша даврларда тайёрланган етук мутахассислар, илмий-педагогик кадрлар республикада жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришда катта ҳисса қўшдилар.

4.3.Моддий-техник базани яхшилаш.

Моддий-техник база тушунчаси энг аввало жисмоний маданият ва спорт соҳасидаги кадрларни маблағ (иш ҳақи) билан таъминлаш, жисмоний тарбия дарслари, спорт тўгараклари машғулотлари ҳамда мусобақаларни ташкил қилиш билан боғлиқ тадбирларни (спорт иншоотлари, асбоб ускуналар, кийимлар, овқатланиш, йўл харажатлари ва ҳ.к) ташкил қилишни билдиради. Бу йўлларда давлат ҳисобидан таъминлаш ишлари анча кенгайди. Айниқса спорт заллар, сув ҳавзалари, стадионлар, ўйин майдонларини қуриш, спорт турлари бўйича асбоб-ускуналар, жиҳозларни сотиб олишга катта харажатлар қилинди. Моддий-техник базани яратиш ва уларни кўпайтиришда касаба уюшмалари яқиндан амалий ёрдам кўрсатди.

4.4.Меҳнат ва мудофаага тайёр (ММТ-ГТО) мажмуасини
 амалга ошириш тадбирлари.

Меҳнат ва мудофаа ишларига тайёр (ММТ-ГТО) жисмоний маданият мажмуаси катта тарихий (1931-1991 й) йўлларни босиб ўтди. Аҳолини ялпи равишда жисмоний тарбияга жалб этиш, уларнинг меҳнат қобилиятларини ошириш ва доимий равишда мудофаа ишларига шай (тайёр) бўлиб туришларини таъминлаш мақсадида партия ва ҳукумат томонидан 1972 йил январда махсус қарор қабул қилинди. Қарорни амалга ошириш йўлида ўқув юртлари ва меҳнат жамоаларида катта тадбирлар кўрилди. Жамоа раҳбарлари бошчилигида стадионлар, спорт заллари, сув ҳавзалари ва ўйин майдонларида оммавий спорт мусобақалари ташкил қилинди. Ҳарбир жамоада мажмуа талабларини бажариш мажбурий равишда амалга оширилди. 
Мажмуанинг (комплекс) янги талаблари аҳолининг табақаларига мослаштирилди. Яъни ёшга қараб беш босқичга бўлинди. Уларни ёшга қараб “жасурлар”, “эпчиллар”, “саломатлик”, “бардамлик” каби номлар билан аталди. Шундай бўлсада мажмуага аҳолини, шунингдек ўқувчи-ёшлар, талабалар, меҳнаткашларнинг оммавий равишда жалб этишга мақсаддагидек эришилмади. Чунки, спорт иншоотлари (стадионлар, сув ҳавзаси, ўқ отиш тирлари, саёҳат манзиллари) ва модди	й-техник таъминот масалалари етишмади. Айниқса меҳнат ва ўқишдан ташқари бўш вақт деярлик йўқ эди. Мажмуа талабларини тўла бажариш учун узоқ вақтлар тайёргарлик кўриш лозим бўлади. Бунинг учун эса юқорида такидланган шарт-шароитларни яратиш лозим эди. 
Хулоса қилиб айтганда меҳнат ва мудофаага тайёр (ММТ-ГТО) жисмоний маданият мажмуаси аҳолининг саломатлигини яхшилаш, ишқобилиятни ошириш каби муҳим омилларни тайёрлашда хизмат қилди. Мажмуа билан астойдил шуғулланган ёшлар спортга йўл олиб, юқори натижаларга эришишга мувоффақ бўлди. 
1980-1991 йилларда қайта қуриш ва давлатни бошқаришдаги инқирозларнинг юзага келиши ММТ (ГТО) мажмуасини амалга оширишда салбий таъсир ўтказди. Яъни омма орасида жисмоний маданият ва спорт ишларини ташкил қилишга эътибор сусайди. 

4.5.Жисмоний маданият ва спортни янада 
ривожлантиришнинг йўллари.

Бошда такидланганидек мамлакатда, шунингдек Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спортни ривожлантиришга доир партия ва ҳукуматнинг қатор қарорлари (1966, 1968, 1972, 1981, 1985 йилларда) қабул қилиниб, спорт иншоотларини кенгайтириш, мутахассис кадрлар тайёрлашни яхшилаш ва спорт турлари бўйича оммавий мусобақаларни ташкил этиш амалга оширилди. Бу йўлда қуйидаги йўналишлар эътиборга молик бўлди, яъни;
1. Мактабгача ёшдаги болалар тарбия муассасаларида жисмоний тарбия, ўйинларни ташкил қилиш, оилада болаларни жисмоний тарбиялаш.
2. Умумтаълим мактаб ўқувчиларининг жисмоний тарбия дарслари соатларини кўпайтириш, дарсларнинг сифатини яхшилаш. Спорт турлари бўйича мусобақаларни кўпайтириш, спартакиадаларни ўтказиш. “Отам, онам ва мен”, “қувноқ стартлар” каби спорт мусобақаларини  ташкил қилиш.
3. Ўрта махсус ва олий ўқув юртларида спорт машғулотларини уюштириш, иқтидорли ёшларни спортга жалб этиш. Спартакиадалар ва “талабалар ҳафталиги”ни оммавий равишда ўтказиш. ММТ (ГТО) талабларидаги саёҳатларни уюштириш.
4. Ишлаб чиқариш меҳнат жамоалари ва турли муассасаларда меҳнаткаш ва зиёлиларнинг иш қобилиятларини ошириш мақсадида спорт турлари бўйича мусобақалар, саёҳатлар, спартакиадаларни мазмунли, қизиқарли қилиб уюштириш.
5. Аҳоли истиқомат жойлари, дам олиш уйлари, истироҳат боғлари ва ўқувчи ёшлар ҳамда талабаларнинг ёзги соғломлаштириш оромгоҳларида (лагерлар) оммавий спорт мусобақалари, сайр-саёҳатларни ўтказиш.
6. Болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари (БЎСМ), спорт турлари бўйича терма жамоалар ҳамда спорт иншоотларида машғулотларни мақсадли уюштириш, спортчиларнинг маҳоратларини ошириш.
7. Стадионлар, спорт заллари, сув ҳавзалари, соғломлаштириш марказларида (курорт,санатория, поликлиника) ёрдамчи гимнастика ва бошқа турли воситалардан даволашни таъминлаш ва ҳ.к.
Умуман айтганда республикада жисмоний маданият ва спорт ишларини ривожлантиришда жуда кўп тадбирлар олиб борилди.

Ўз-ўзини назорат қилиш ва билимларни текшириш учун саволлар.

1. Жисмоний тарбия ва спортнинг ижтимоий турмуш маданиятдаги моҳиятларини ошириш йўлида қандай тадбирлар кўрилди?
2. Мутахассис кадрлар тайёрлаш, спорт иншоотларини кўпайтириш, меҳнат ва мудофаага тайёр (ММТ-ГТО) мажмуини ҳаётга чуқур сингдиришда қачон ва қандай қарорлар қабул қилинди?
3. Жисмоний маданият ва спорт ишларига давлат раҳбарлиги қачондан бошлаб амалга оширилди.
4. Ўзбекистон спортчилари СССР халқлари спартакиадаларида қандай иштирок этди?
5. 1961-1991 йиллардаги энг етук спортчилардан кимларни биласиз?
6. Республика спорт интернати (ҳозирги Олимпия заҳиралари коллежи) қачон ташкил этилди, у қандай ютуқларга эришди?
7. Иттифоқ миқёсида қабул қилинган қарорлар (1981,1985) Республикада қандай амалга оширилди?
8. Мактаб ўқувчилари, талабалар ва меҳнаткашларнинг спартакиадалари ҳақида нималарни биласиз?
9. 1972 йилги қарор асосида меҳнат ва мудофаага тайёр мажмуида қандай ўзгаришлар содир бўлди?
10. Ўқувчи-ёшлар, талабалар ва меҳнаткашларнинг оммавий саёҳатлари ҳақида нималарни биласиз?
11. Вилоятларда қандай янги спорт иншоотлари қурилди?
12. “Пахтакор” футбол жамоасининг олий лигада иштироки ҳақида маълумотларни биласизми?
13. “Пахтакор” футбол жамоасининг асосий таркиби қачон ва қаерда фожиали ҳалок бўлди?
14. Қайта қурилиш (1980-1987) ва совет ҳокимиятининг инқирозга учраши (1988-1990) ҳамда унинг емирилиш пайтларида  (1991) жисмоний маданият ва спорт ишларида қандай салбий жиҳатлар юз берди?  

5. Ўзбекистон мустақиллиги даврида (1991-2006 й)
 жисмоний маданият ва спорт.
5.1. “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги 
қонуннинг (1992-2000 й) аҳамияти.

Собиқ Совет ҳокимияти йилларида жисмоний маданият ва спортга эътибор қанчалик кўп бўлмасин, бу соҳанинг мақомий (статус) томондан қонуний равишда тегишли кафолатлар ишлаб чиқилмаган. Фақат сўнгги (1990-1991 йиллар бошида) йилларда махсус қонун лойиҳаларини ишлаб чиқишга киришилди. Лекин у қоғозда қолиб кетди.
Ўзбекистон мустақиллиги туфайли бошқа соҳалар каби жисмоний маданият ва спорт соҳасида биринчилардан бўлиб қонун лойиҳасини ишлаб чиқди ва 1982 йил 14 январда Республика Олий мажлисининг сессиясида тасдиқланди. 
“Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонунда давлат ва жамоат ташкилотларининг бурчи, вазифалари ва ҳуқуқлари  алоҳида белгилаб берилди. Қонуннинг 28 та моддасида жисмоний маданият ва спорт ҳаракати билан боғлиқ бўлган барча соҳалар кафолатланди. 
Спорт ишларига раҳбарлик, аҳолини жисмоний маданият ва спортга жалб этиш, ўқувчи-ёшлар, талабалар ва меҳнаткаш оммасига жисмоний маданият ҳамда спорт билан шуғулланишга шарт-шароитлар яратиб бериш алоҳида такидланди.
Спорт иншоотларини кенгайтириш, улардан мақсадли фойдаланиш, кадрлар тайёрлашни илмий-амалий тажрибалар асосида амалга ошириш, дарсликлар ва ўқув-услубий қўлланмаларни  яратиш борасида янги йўналишлар ифода этилди. 
Ногиронлар спортини ривожлантириш, жисмоний маданият ва спортни моддий-т ехник жихатдан таъминлаш, ўз-ўзини бошқариш фаолиятларини ташкил қилишга ҳам эътибор қаратилди. Мустақилликнинг янги қирралари ва ўтказилган туб ислоҳотларни натижалари асосида мазкур қонун 2000- йилда янги тахрирда қабул қилинди.Бунда ҳомийлик, жамғарма уюшмаларини жисмоний маданият ва спорт соҳасидаги вазифаларига кенг йўл берилди.
Хулоса қилиб айтганда мазкур қонун Республика жисмоний маданият ва спорт ишларини янада яхшилашга даъват этди.
Қонуннинг тўла матнини ўқувчи ёшлар билан алоҳида ишлаб чиқиш зарурияти борлиги сабабли унинг моддалари бу ерда кўрсатилмади. Демак дарсларда ва мустақил ишларда қонундан тўла фойдаланиш зарур бўлади. 

5.2. Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спортни ривожлантиришда Республика президенти ва ҳукуматнинг ғамхўрлиги.

Совет ҳокимиятининг энг сўнгги йилларида (1989-1991 й) бошқа иттифоқчи республикалари қаторида Ўзбекистонда ҳам мустақилликка интилиш ҳаракати бошланди. 1998 йил октябрда “Давлат тили ҳақидаги” қонуннинг қабул қилиниши ва Ўзбек тилига мақом берилиши бунинг далилидир. Бу йўлда республика президентининг дадил ва аниқ саййиҳаракатлари олқишга сазовордир. 
1991 йил 31 августдаги президент ва 1 сентябрда ўтказилган умумхалқ байрами мустақиллик кунининг илк намойишига айланди. Бу ҳар йилги анъанавий байрам сифатида жаҳонга кенг таралди. 
Республиканинг иқтисодий, сиёсий, тарихий, маданий ва ижтимоий салоҳиётида жисмоний тарбия ва спорт ўз ўрни ҳамда мавқеига эгадир. Бунда президент И.А.Каримов ва ҳукуматнинг фаолиятини алоҳида таъкидлаш лозим.
Ўзбекистон Республикасининг Президенти И.А.Каримов мустақилликка эришиш ва унинг истиқболида аҳоли саломатлигининг ўта қимматлиги ва унга эга эришиш йўлларини катта кўтаринкилик билан изҳор қилиб берган. Яъни: “Бизнинг ота-боболаримиз кишилар билан учрашганда ёки хайрлашганда, аввало, чин юракдан саломатлик тилашган. Бизнинг замонамиз баҳодирлар ва ҳимоячиларимиз бўлган полвонлар ва ботирларга бой ва уларни меҳр билан парвариш қилиб келмоқда. Бугинги кунда ҳамма жойда спортнинг миллий турлари қайта тикланмоқда. Ўзининг саломатлиги ҳақида шахсан ғамхўрлик қилиб бориш маданиятини ёшликдан, мактаб, маҳалла, соғлиқни сақлаш тизими, жисмоний тарбия ва спортнинг кўмагида сингдириш керак”, - деб ҳақли равишда айтган.
Ўзбек халқининг миллий жисмоний тарбияси қадимги аждодларимиз тарихи билан узвий боғланиб кетади. Бунинг гувоҳи сифатида ўтган бобда такидланганидек, “Алпомиш”, “Кунтуғмуш”, “Қириққиз”, “Гўрўғли” туркумидаги достонларда жасорат устунлик билан мадх этилган. Отда пойга, найза улоқтириш, қиличбозлик, камондан ўқ отиш мерганлик қилиш каби жисмоний сифатлар қаҳрамонлар сиймоси орқали бутун халқнинг турмуши, маданияти, ҳаракати акс эттирилган. Бу жисмоний машқлар авлоддан-авлодга ўтиб, ўзининг мазмуни, шакли ва бажариш услубларини бойитиб, ҳозирги даврда улар жаҳон халқларининг севимли машғулотларига ҳамда маҳорат учун курашувчи ёшларнинг спортига айланган.
Эътироф этиш керакки, мустақил Ўзбекистоннинг маданияти ва спортини янада ривожлантиришга асос бўлувчи энг муҳим тадбирлар кўрилмоқда. Ўзбекистон Республикасининг “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонуни (1992 йил 14 январ, 2000 йил янги тахрир) барча аҳолининг соғлиғини мустаҳкамлаш, уларнинг жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланишларига шарт-шароитлар яратиб беришни кафилликка олади. 
Шу билан бирга қонунда яна “Мактабгача болалар тарбия муассасалари ва ўқув юртлари ҳар йили камида бир марта мактабгача ёшдаги болаларнинг ҳамда ўқувчи-ёшларнинг жисмоний тайёргарлик даражасини кўрикдан ўтказадилар. Умумтаълим мактабларида, бошқа ўқув юртларида жисмоний тарбия бўйича имтиҳонлар ўтказилади”,-деб кўрсатилган. Бу эса ўқувчи-ёшларнинг саломатлигини мустаҳкамлаш, жисмоний камолотини ошириш, уларни меҳнат ва мудофаа ишларига лаёқатли кишилар қилиб етиштиришга қаратилгандир. Бу имконият ва тадбирларни ҳар бир ўқувчи-ёшлар ўз тафаккурлари билан тушунишлари, Мустақил Ўзбекистоннинг истиқболига ҳисса қўшиш учун бор имкониятларни ишга солиб, ўз бурчларини адо қилишлари керак. Маълумки, Республика Олий мажлис сессиясида “Таълим тўғрисида”ги қонун (1992 йил июл, янги тахрир 1997) қабул қилиниб, унда таълим олувчиларнинг саломатлигини муҳофаза қилиш ва мустаҳкамлашни кафолатловчи шарт-шароитлар яратиш, ўқиш, меҳнат қилиш, дам олиш учун таълим муассасалари масъулдир дейилган. Бу икки қонуннинг мазмун ва моҳияти ўзаро мужассамланиб, жисмоний тарбия ва спортни (ЖТ ва С) ривожлантиришга қаратилгандир.
Ўқувчи-ёшларнинг таълим олишлари ва уларни доимо соғлом бўлишлари давлат қонунлари билан муҳофаза қилиш, бўлажак мутахассисларнинг порлоқ келажагини таъминлаш, деб талқин қилиш лозим. Шу туфайли барча ўқувчи-ёшлар қаерда таълим олмасин, уларга берилган имтиёзлардан мақсад йўлида фойдаланиш, жисмоний камолотни таъминлаш зарур бўлади ва бу билан жисмоний тарбиянинг ижтимоий ва тарихий моҳиятларини янада кўтарган, уни имкон борича, инсон ҳаётидаги юксак олим эканлигини келажакка мерос қилиб қолдиришга ҳаётий тажриба ва амалиёт асос бўлади. 
Шу сабабдан республика спортининг истиқболидаги асосий манбаъларнинг ҳолати ва уни ривожлантириш омилларидан хабардор бўлиш муҳим вазифалардан бири бўлиб ҳисобланади. 
Мустақилликнинг дастлабки йилларида Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спорт тараққиётининг баъзи бир кўрсаткичлари қуйидагилардан иборат. Республикадаги 14577 та жисмоний тарбия жамоаларида 5 млн 549 минг 908 киши шуғулланади. Шу жумладан 60 га яқин Олий ўқув юртларида 134977 киши, 225 та ўрта махсус ўқув юртларида 147664 киши, 449 та ҳунар-техника билим юртларида 211061 киши, 8302 та мактабларда эса 4 млн. 510 минг 403 ўқувчи жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланганлар. Ўзбекистондаги ишлаб чиқариш корхоналарининг 5545 тасида бошланғич жисмоний тарбия жамоалари ва 60 дан ортиқ спорт клублари мавжуд бўлиб, уларда 543946 киши мунтазам равишда спорт турлари, соғломлаштириш машқлари билан шуғулланганлар. Собиқ Иттифоқ даврида ишлаб чиқилган ва тасдиқланган “Меҳнат ва мудофаага тайёр” (ММТ-ГТО) мажмуаси ўзининг мазмунан зарурлиги ва моҳияти билан анча вақтгача ўз кучини сақлаб келди. Кейинги пайтларда республика муҳити ва шароитларига қараб, унинг шакли ва норматив талабларига баъзи бир ўзгаришлар киритилди ва дастур ишлаб чиқилди. Шу асосда “Алпомиш” ва “Барчиной” махсус тестлари жорий этилди. 
Маълумки, МТ мажмуасини асосий турлари ва норматив даражалари ўқувчи-ёшларни ҳар томонлама жисмонан камол топтиришда муҳим аҳамият касб этди. Шу сабабдан республикада бу мажмуа ёшларни тайёрлашда катта ишлар амалга оширилди. Бунинг далили сифатида қуйидаги кўрсаткичларни келтириш мумкин. Республика бўйича 1991 йилда 1 млн. 33 минг 815 минг киши ММТ нишондори бўлди. Шу жумладан олий ўқув юртлари талабаларидан 12743 киши ўрта махсус ўқув юртларида 36867 киши, ҳунар-техника билим юртларида 69650 киши, умумтаълим мактабларида 832962 ўқувчи ва ишлаб чиқариш корхоналарида 81593 киши бу мажмуанинг барча тадбирларини бажарадилар.
Республикадаги жисмоний тарбия жамоалари, спорт клублари, спорт жамиятлари ва турли вазирликлар, давлат идораларидаги  жисмоний тарбия ва спорт ишларини ташкил қилиш, қизиқарли спорт мусобақаларини уюштириш, юқори спорт натижаларига эришишда алоҳида ўрин тутади. Бу фаолиятлар спорт турлари бўйича маҳоратли спортчиларни тарбиялаш ва кўпайтиришга катта ҳисса қўшади. Улар ҳақида баъзи маълумотларга гувоҳлик бериши мумкин.
Эркин кураш бўйича 775 киши юқори даражадаги талабларини бажарган. Шунингдек, волейбол-383, бокс-422, футбол-680, дюздо-339, баскетбол-240, қўл тўпи-185, шахмат-120 ва бошқа турларда ҳам юқори кўрсаткичларга эришилди. 
Энг оммавий ва севимли спорт тури бўлган футбол бўйича 7904 та жамоа 266767 нафар киши шуғулланади. Уларнинг 4345 нафари спорт мактабларининг ўқувчилари ҳисобланади. Уларни тарбиялаш ва маҳорат орттиришда 682 тренер қатнашиб, уларнинг 497 таси махсус маълумотга эгадир. Шунингдек, 9048 киши жамоатчилик асосида тренерлик қилади.
Волейбол спорт тури бўйича 343, бокс-313, эркин кураш-249, самбо кураши-229, қўл тўпи-229, дюздо-193, баскетбол-162, классик кураш-172, стол тенниси-131 ва шу каби спорт турларида анчагина тренерлар хизмат қилади. 
Республикада спорт тараққиётининг баъзи бир кўрсаткичларини таҳлил қилганда қуйидаги мулоҳазаларни юритишга тўғри келади.
Футбол энг севимли ва шуғулланиш учун қулай спорт турларидан биридир. Бу сроҳадаги кўрсаткичларни ўртача қилиб олсак, қуйидаги ҳолатни кўриш мумкин, яъни ҳар бир жамоада ўртача миқдорда 378 киши (266767:7904=378) футбол билан шуғулланар экан.
Ҳар бир тренерга эса 390 дан ортиқ футболчи тўғри келади.
Шунингдек эркин кураш бўйича 656 жамоада 31567 киши шуғулланса, уларга 259 тренер раҳбарлик қилади. Ўртача олганда ҳар бир тренерга 120 нафар курашчи тўғри келади. Бу ҳолатларни волейбол (269433:343=758 киши)-758, шахмат (129264:96 =1346)-1346, баскетбол (141719:182=778) каби турлари ҳам кўриш мумкин.
Бу кўрсаткичлар оддий қараганда мураккаб нарсалар кўринмайдиганга ўхшайди. Лекин битта тренерга футболда 390, эркин курашда 121, волейболда 758, шахматда 1346, баскетболда 788 кишининг тўғри келишига қандай баҳо бериш мумкин? Волейбол, шахмат, баскетбол каби турларда жамоатчи тренерлар ҳам раҳбарлик қилиши мумкин. Бироқ бу ҳолатлар спортчиларнинг маҳоратини етарли даражада ошира олади, деб хулоса қилиш қийин. Бундай кўрсаткичлар кейинги даврларда бирмунча ижобий томонга силжиди. 
Хуллас, бу кўрсаткичларнинг ҳақиқатдан анча узоқда эканлиги аёндир. Бундан шундай хулосага келиш мумкинки, қайси бир жамоаларда тренерлар ва спортчилар маҳсулдорликка эришмоқда, кўпчилигида эса умуман яхши натижалар йўқ ҳисобида. Бунга қуйидаги мисолларни келтириш мумкин.
Футбол бўйича 660, шахмат 120, қўл тўпи 125 киши юқори даражадаги (СУН,1р) спортчилар тайёрланган. Уларни умумий шуғулланувчилар сонига солиштирилса, иш сифати яхши эмаслигини билиш қийин эмас.
Эътироф этиш лозимки, Ўзбекистон мустақиллигининг ўн йили давомида (1991-2001) жисмоний маданият ва спорт ишлари анча ривож топди. Оммавийликнинг асосидаги спорт маҳоратларни ошириш анча юқорилаб кетди. Футбол, теннис, ўзбек кураши, бокс, шарқона яккакурашлар (каратэ, дюздо, тоэквандо, ушу, қўл жанги ва ҳ.к) ёшлар орасида тобора оммалашмоқда. Бунинг энг асосий сабаблари шундаки, “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонун ҳамда қатор қарорларни (1993,1996, 1999,2000 ва ҳ.к)амалга оширишда катта тадбирлар амалга оширилди. Уларнинг натижалари эса Республикадаги ўтказилаётган спорт мусобақалари, халқаро турнирлар ва спортчиларнинг Осиё ва жаҳон биринчиликларидаги иштирок этиши, эришилган ютуқлар мазмунида намоён бўлмоқда.
Ўзбекистон футболини ривожлантириш (1993,1996), теннис, бокс ва кураш бўйича халқаро турнирлар ўтказиш (1993.2000) ҳақидаги ҳукумат қарорлари муҳим аҳамиятга эгадир. Айниқса, “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ЎзВМнинг 1999 йил 27 майдаги қарори барча давлат идоралари ҳамда нодавлат ва жамоат ташкилотлари олдига катта масъулятларни юклади. Шу асосда аҳолининг барча табақалари ва ишлаб чиқариш, савдо, тижорат, тарбия, ўқув муассасалари соҳаларида жисмоний тарбия ва спорни кенг йўлга қўйиш масалалари жиддий вазифа бўлиб қолмоқда.
Жисмоний тарбия ва спорт тараққиётининг 10 йиллик давридаги баъзи кўрсаткичларнинг натижалари билан қуйидагича танишиш мумкин бўлади.
Жисмоний тарбия жамоаларининг сони 1991 йилда 14577 та бўлса, 1995 йилда 14408 та ва 2000 йилда эса 15963 тага етади. Баъзи йилларда жамоалар сонининг камайишига сабаб, баъзи корхоналар ва муассасалар бирлаштирилган ёки тугатилган. Кейинчалик эса уларнинг сони оша бошлаган. 
Жисмоний тарбия ва спорт, саёҳат ҳамда халқ ўйинлари билан шуғулланувчилар сони 1991 йилда-5549966 нафар бўлса, 1995 йилда-5640085 ва 2000 йилда-6862790 нафарни ташкил этган.
Бевосита спорт турлари билан шуғулланувчилар сони 1991 йилда-1491511, 1995 йилда-1256958 ва 2000 йилда-1856186 кишига етади.
Футбол билан шуғулланувчилар сони -439344, волейбол-296801, енгил атлетика-172047, кураш-93985, бокс-26551, теннис-14504 кабиларни ташкил этмоқда. Спорт билан шуғулланувчилар мактабларда 1992 йилда-737641, 1995 йил-828072, 2000 йилда-1196091 кишини ташкил қилди. Бундай кўрсаткичлар коллежлар ва лицейларда: 1992 йил-42027, 1995 йил-47353 ва 2000 йил-8649 киши, олий ўқув юртларида эса бундай натижалар анча юқори эди. Болалар ва ўсмирлар спорт мактабларида (БЎСМ) шуғулланувчилар сони 1992 йилда-244483, 1995 йилда-245347 ва 200 йилда эса 272262 нафар ёш спортчиларни ташкил қилди. 
Республикада БЎСМ сони 1992 йилда-472 та, 1995 йилда-522 ва 2000 йилда 538 тага етказилди. 
Ўзбекистон Республикаси Президенти ва ҳукуматининг мамлакатда жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш борасидаги  ғамхўрликлари туфайли ўқувчи-ёшларни спортга жалб этиш, спортчиларнинг маҳоратларини оширишга катта имкониятлар яратиб берди. Мустақилликнинг 10 йиллиги даврида Республикада спортнинг тараққиёти, истеъдодли спортчиларнинг Халқаро спорт майдонларида эришган ғалабаларини акс эттирувчи нуфузли тарихий манбаълар яратилди. Улар орасида 10 йиллик юбилейга ҳадя этилган “XXIаср Истиқболимиз тимсоллари” китоби эътиборни жалб этади. Энг муҳими шундаки, унинг таркибида дунёга спорт орқали мамлакатимизни танитган, юртимиз байроғини баланд кўтариб, мадҳиямизни жаранглатишга ҳисса қўшган спортчилар муносиб ўрин олган. Улар ҳақида берилган маълумотлардан намуналар келтириш мақсадга мувофиқдир.
“Халқимизнинг қадри баланд ўғил-қизлари” бўлимига И.А.Каримовнинг “Ўзбек миллатининг, ўзбек фарзандларининг қобилият, зеҳн-заковат, тиришқоқлик борасида бошқа ҳеч бир миллат ёки халқдан қолишадиган жойи йўқ”, деб берган баҳоси билан бошланади. Шу ўринда жаҳон чемпиони XXVII Олимпия ўйинларининг бокс бўйича олтин медал соҳиби М.Абдуллаевнинг юртимиз байроғини баланд кўтариб, мағрурона туриши юртимиз йўлбошчисининг фикрларига ҳамоҳанг бўлиб турибди. Айниқса, Президентнинг М.Абдуллаевни табриклаши ва унга зарли тўн кийгизиши спортчилар меҳнатини улуғлашдаги энг юксак қадрият эканлигини намойиш этмоқда.
Боксчи Руслан Чагаевнинг ҳам қисқа бўлсада меҳнатлари бу китобдан ўрин олган. У 1978 йил 19 октябрда Андижон шаҳрида туғилган. Икки карра Осиё ва жаҳон чемпиони, Осиё ўйинлари ғолиби. “Ўзбекистонда хизмат кўрсатган спортчи”, “Ўзбекистон ифтихори” фаҳрий унвонлари, “Ўзбекистон белгиси” кўкрак нишони билан тақдирланган. 2002 йилда профессионал бокс бўйича ўз вазнида жаҳон чемпиони унвонига эришди.
Рустам Саидов-1978 йил 6 февралда туғилган. Бокс бўйича икки марта Осиё чемпиони, Осиё ўйинлари ғолиби, Сидней Олимпиадасининг бронза медали совриндори. “ЎзРда хизмат кўрсатган спортчи” фаҳрий унвонига эга.
Ўткирбек Хайдаров, 1974 йил 25 январда Андижонда туғилган. Бокс бўйича жаҳон чемпиони. “ЎзРда хизмат кўрсатган спортчи”, “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвонига сазовордир.
Дилшод Ёрбеков, 1974 йил 5 январда Самарқанд вилоятида туғилган. Бокс бўйича Осиё чемпиони, Осиё ўйинларининг кумуш ва бронза  медаллари совриндори. Жаҳон чемпионати ва кубоги ҳамда яхши ният ўйинлари бронза медаллари совриндори. “ЎзРда хизмат кўрсатган спорт устаси”, “Дўстлик” ордени, “Ўзбекистон белгиси” кўкрак нишони билан тақдирланган.
Артур Григорян, 1967 йил 20 октябрда Тошкентда туғилган. Бокс бўйича яхши ният ўйинлари ғолиби, жаҳон чемпионати кумуш медали совриндори. Профессионал боксчилар ўртасида 16 марта (2002) жаҳон чемпиони. “Меҳнат шуҳрати” ордени соҳиби. “ЎзРда хизмат кўрсатган спортчи”, “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвонлари, “Ўзбекситон белгиси” кўкрак нишони билан тақдирланган.
Миржалол Қосимов. 1970 йилда 17 сентябрда Тошкентда туғилган. Футбол бўйича ўсмирлар ўртасида жаҳон ва Европа чемпиони. XII Осиё ўйинлари ғолиби.
Акобир Қурбонов, 1975 йилда 29 июлда Бухорода туғилган. Самбо бўйича тўрт карра Осиё чемпиони. Жаҳон универсиадаси ғолиби, жаҳон кубоги соҳиби, жаҳон чемпиони. Миллий кураш бўйича жаҳон чемпиони. “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвони ҳамда “Ўзбекистон белгиси” кўкрак нишони билан тақдирланган.
Нурхон Нафасов-1965 йил 5 январда Қашқадарё вилоятида туғилган. Миллий каратэ федератциясининг президенти. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган спорт устаси. Марказий Осиёда ягона 6-дан “Қора белбоғ” соҳиби.
Қизиқарли томони шундаки, кейинги йилларда кичик ёшдаги болалар ўртасида шарқона яккакурашлар бўйича мусобақалар уюштирилмоқда. Шу сабабдан бундай турларга қишлоқ ва узоқ худудлардаги болалар катта ихлос билан кириб келмоқда. Бунинг гувоҳи сифатида “XXI аср: истиқлолимиз тимсоллари” китобида Республика президенти И.А.Каримовнинг ёнида туриб расмга тушган болаларни эътироф этиш зарурдир.
Яъни: Аъзам, Фаррух ва Парвиз Абдумовлоновлар Бекобод туманидаги Зафар қишлоғида туғилган. Энг каттаси 13 ёшда (2000 йил маълумот), ўртанчаси -11 ва кичиги 9 ёшда. Уч ака-ука каратэ бўйича Ўзбекистон, Осиё ва дунё чемпионатлари, қатор халқаро турнирларда ғолиб чиқишган.
Рустам Қосимжонов, 1979 йил 5 декабрда Тошкентда туғилган. Шахмат бўйича Осиё чемпиони, жаҳон Олимпиадасида шахсий ҳисобда бронза медалига сазовор бўлган. Халқаро гроссмейстер “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвонига ҳамда “Ўзбекистон белгиси” кўкрак нишони билан тақдирланган.
Иброҳим Ҳамроқулов, 1982 йил 29 июлда Самарқанд вилоятида туғилган. Шахмат бўйича ўсмирлар ўртасида жаҳон ва Осиё чемпиони. “Универсиада-2000” мусобақасининг ғолиби. Халқаро миқёсдаги спорт устаси.
Лина Черязева 1968 йилда 1 ноябрда Тошкентда туғилган. Фристайл (чанғида акробатик сакрашлар) бўйича жаҳон чемпиони, икки карра жаҳон кубоги ғолиби, Лиллехаммер Олимпиадаси чемпиони. “ЎзРда хизмат кўрсатган спортчи”, “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвонларига эга.
Ирода Тўлаганова 1982 йилда 7 январда Тошкентда туғилган. Теннис бўйича қизлар ўртасида “Уимблдон” турнири ва АҚШ очиқ чемпионати ғолиби. Осиё чемпиони. Бутунжаҳон ўсмирлар ўйинларининг бронза медали совриндори. “ЎзРда хизмат кўрсатган спортчи”, “Шуҳрат” медали соҳиби.
Севара Қодирова 1983 йил 3 январда Наманганда (Чуст) туғилган Халқаро тоифадаги спорт устаси. Стол тенниси бўйича халқаро мусобақалар ғолиби. Жаҳон ўйинлари (Швеция, 1999й) “Универсиада-2000” мусобақалари ғолиби.
Китобнинг “Миллат ғурури, мамлакат ифтихори” бўлимида И.А.Каримовнинг “Ёшларни соғлом, матонатли, жасур қилиб тарбиялашда спорт ва жисмоний тарбиянинг аҳамияти беқиёс”-деб баҳолаши олқишга сазовордир. Шу жойда янгидан қурилган “Жар” спорт мажмуининг ички кўриниши қатор гиламларда курашчиларнинг олишувлари, минглаб томошабинларнинг мусобақаларни кузатишлари рангли тасвирда ифода этилган.
Саҳифаларда Президент И.А.Каримовнинг етук спортчилар даврасидаги тасвири XXVI Олимпия ўйинларида бокс бўйича бронза медали совриндори Карим Тўлаганов, бокс бўйича тўрт карра республика чемпиони. Осиё чемпионатининг кумуш ва бронза медаллари соҳиби, Осиё ўйинлари бронза медали эгаси, жаҳон кубоги ғолиби Жиззахлик Лазизбек Зокировнинг рангли суратлари берилган. У Халқаро спорт устаси ва “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвонига эгадир. Шулар қаторида боксчи Тўлқинбой Турғунов (2 марта Осиё ўйинлари, жаҳон кубоги ва жаҳон чемпионатининг кумуш медаллари совриндори); Татьяна Малинина (музда нафис учиш, қишки Осиё ўйинларининг олтин ва кумуш медаллари совриндори); Эркинбой Қуттибоев (кикбоксинг бўйича Европа чемпиони, Муайтай бўйича уч карра жаҳон чемпиони, Осиё ўйинлари ғолиби); Тимур Тўляков (бокс бўйича қитъа чемпионати ва Осиё ўйинлари кумуш медаллари соҳиби, яхши ният ўйинлари ғолиби) кабилар ҳам ўз ўрнини олишган. Китобнинг кейинги саҳифаларида: Оксана Чусовитина, спорт гимнастикаси бўйича XXV Олимпия чемпиони, Осиё ўйинлари ва “Жаҳон юлдузлари” халқаро мусобақалари совриндори,: Армен Багдасаров, дюздо бўйича XXVI Олимпия ўйинлари кумуш медали совриндори, тўққиз марта Ўзрни чемпиони, Бутунжаҳон Универсиадасининг кумуш медал совриндори: Баҳром Авазов, миллий кураш бўйича Амир Темур ва паҳлавон Маҳмуд хотирасига бағишланган Халқаро мусобақаларнинг мутлоқ ғолиби, жаҳон чемпиони: Камол Муродов, дюздо бўйича Осиё ўйинлари бронза медали эгаси, Миллий кураш бўйича биринчи жаҳон чемпиони, Халқаро миқёсдаги спорт устаси: Шуҳрат Хўжаев, самбо бўйича жаҳон ва тўрт карра Осиё чемпиони, икки марта жаҳон ва қитъа кубоги соҳиби, миллий кураш бўйича жаҳон чемпионати бронза медали соҳиби: Тоштемир Муҳаммадиев, Сурхондарёлик (1968 йилда туғилган), кураш бўйича жаҳон чемпиони. “Эл-юрт ҳурмати” ордени соҳиби.
Маҳтумқули Маҳмудов, кураш бўйича қатор халқаро турнирлар ғолиби, жаҳон чемпиони (1969 йил Сурхандарёда туғилган). “Ўзбекистон ифтихори” фахрий унвонига эга. Умуман олганда 10 йил давомида Республика, Марказий Осиё, Осиё жаҳон спорт мусобақалари ва Олимпия ўйинларининг совриндорлари ҳамда қатнашчилари эътибордан четда қолмаган. Уларнинг хизматлари ва фаолиятлари Республика тарихидан муносиб жой эгаллаган. Улар орасида истеъдод эгаси ва келажакда катта умид кутиш мумкин бўлган ёшлар жуда кўп. Айниқса, Юлдуз Ҳамроқулова (1989 йил Жиззахда туғилган), шахмат бўйича қизлар ўртасида уч марта Ўзбекистон биринчилиги ғолиби, Осиё биринчилигининг бронза медали совриндори, жаҳон биринчилигининг қатнашчиси, барчанинг диққатига сазовордир.
Абдулла Тангриев (1981 йил Сурхондарёда туғилган) дюздо бўйича ёшлар орасида Осиё биринчилиги ғолиби, Сидней Олимпиадаси қатнашчиси, Халқаро миқёсдаги спорт устаси. Кураш бўйича-2002 йилларда ўтказилган Халқаро турнирлар ва жаҳон биринчилигининг ғолибидир.
Манзура Иноятова (1982 йил Навоий вилоятида туғилган), стол тенниси бўйича Бутунжаҳон ўсмирлар ўйинининг бронза медали совриндори, жаҳон ўйинлари ва Европа очиқ кубоги ғолиби. Халқаро миқёсдаги спорт устаси. 
Нодир Хўжаев (1989 йил 4 июлда Қашқадарё вилоятида туғилган). Каратэ бўйича 1-дан соҳиби. Ўзбекистоннинг икки марта чемпиони, жаҳон кубоги ғолиби.
Саида Искандарова, 1980 йил 12 мартда Тошкентда туғилган. Сузиш бўйича икки марта Марказий Осиё ўйинлари ғолиби, Осиё-Океания чемпионатида олтин медал соҳиби, Осиё ўйинларининг кумуш медали совриндори, Сидней Олимпиадаси қатнашчиси. Халқаро тоифадаги спортустаси. 
Саида Бурхонхўжаева, 1980 йил 12 мартда Тошкентда туғилган. Стол тенниси бўйича халқаро тоифадаги спорт устаси. Бутун жаҳон ўсмирлар ўйинининг бронза медали соҳиби, жаҳон ўйинлари ғолиби, икки марта Республика чемпиони.

Кўп босқичли оммавий спорт тадбирлари.
Мустақиллик йилларида сиҳат-саломатлик ва жисмоний сифатларни таъминловчи жуда кўп тадбирлар амалга оширилди. Айниқса узлуксиз таълимни таъминлашда кўп босқичли спорт мусобақалари эътиборга молик бўлди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармони билан 1993 йил мартда “Соғлом авлод учун” ордени таъсис этилди. Унинг низомида ифодаланишича таълим-тарбия тиббий масканларида аъло даражада хизмат қилган ходимлар, раҳбарлар ва бу соҳага улкан ҳисса қўшган шахсларга I-II даражали орденлар берилмоқда. Республиканинг деярлик барча вилоятларидаги жисмоний тарбия ўқитувчилари, БЎСМ нинг мураббий ва раҳбарлари, спорт ташкилотларининг масъул ходимлари бу орден билан мукофотланмоқда.
ЎзРнинг президенти И.А.Каримовнинг “Таълим тарбия ва кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан ислоҳ қилиш, баркамол авлодни вояга етказиш тўғрисида”ги фармони (1997 йил 10 октябрь), Ўзбекистон Республика вазирлар маҳкамасининг 1999 йил 27 майдаги қарори ва бошқа расмий ҳужжатлар асосида “Соғлом авлод давлат дастури” ишлаб чиқилди ва амалга оширилмоқда.
Дастурнинг асосий йўналиши тиббиёт, таълим, маҳалла ва бошқа соҳаларда аҳолининг саломатлигини муҳофаза қилиш, соғлиқни яхшилаш бўйича таълим-тарбия жараёнларини янада яхшилаш, бунда оила, маҳалла ва меҳнат жамоаларида жисмоний турмуш шароитини яхшилашга қаратилган тадбирларни мақсадли ўтказиш кўзда тутилган. Энг аввало “Соғлом она ва соғлом бола” шиори устувор бўлиши таъкидланган.
Бундай умуммаданий ва тарбиявий жараёнларнинг салмоқли мазмуни жисмоний тарбия билан боғланганлиги муҳим аҳамитяга эгадир. Шу сабабдан ҳам болалар боғчалари, умумтаълим мактаблар, касб-ҳунар коллежлар, лицейлар ва олий ўқув юртларида жисмоний тарбия дарслари, спорт машғулотлари ҳамда оммавий спорт мусобақаларини ташкил этишга катта эътибор берилмоқда.
Авваллари анъана бўлган мактаб ўқувчилари, меҳнаткашларнинг спартакиадалари, талабаларнинг “ҳафталик” мусобақалари ва умумреспублика спартакиадалари ўрнига мустақиллик жараёнида кашф этилган кўп босқичли спорт мусобақалари ўтказиб борилмоқда. Улар ҳақида қуйидаги қисқа тафсилотларни баён этиш лозим бўлади, яъни:
1. 2001 йилда 6742 та мактабгача таълим муассасаларида 608500 нафар болалар, 65862 педагог ва бошқа ходимлар бор. Уларда “Қувноқ болалар”, “Полвонжонлар”, каби турли тоифадаги (туман-шаҳар ва жамоалар) мусобақалар ўтказиб келинмоқда. Бунда энг аввало болаларни соғлом қилиб тарбиялаш, спорт элементларини бошқаришга ҳамда қизиқтириш, ўзининг ҳаракат фаолиятларини кузатиш, назорат қилиш каби муҳим тарбиявий жараёнлар мужассамлаштирилган.
2. Умумтаълим ўрта мактаблар, махсус мактабларда (ногирон ва жисмонан ожиз болалар) 5.992364 ўқувчи, 440762 ўқитувчи мавжуд. Спорт турлари бўйича оммавий спорт мусобақаларини ўтказиш. Бундай мусобақалар 2000 йилдан бошлаб ўтказилаётган “Умид ниҳоллари” Республика мактаб ўқувчиларининг энг юқори босқич дастурлари негизида ташкил этилмоқда. 2002 йилдаги мусобақаларда 5.5 млн. ўқувчи қатнашди. 
3. 200 та касб-ҳунар коллежлари, 46 та академик лицейлар ва ўрта махсус ўқув юртларининг 69346 ўқувчилари орасида “Баркамол авлод” спорт мусобақалари 1999 йилдан бошлаб (Жиззах шаҳри), (2001 йилда Фарғона) жамоалари, туман шаҳар, вилоятлар миқёсида ўтказилиб, юқори босқичи–Республика финали билан якунланмоқда. 2001 йилда 500 минг ўқувчи иштирок этди.
4. 61 та олий ўқув юртларида 5055 нафар магистрлар ва 178435 бакалаврлар бўлиб,  талабаларининг “Универсиада”лари (2000 й. Наманган, 2002 йил Бухоро ва 2004 йил Самарқанд) ҳам аввало ҳар бир олий ўқув юртларида, кейинчалик шаҳар-туман (вилоят) миқёсида олий ўқув юртлариаро мусобақалар шаклида ўтказилмоқда. Уларнинг якунловчи қисми-финали Республика миқёсида ташкил этилмоқда.
Эътироф этиш керакки, бу босқичлардаги Республика мусобақаларини бошлаш ва якунлаш қисмларида байрам тусини олмоқда. Таниқли санъаткорлар, ёзувчи шоирлар, фан ва маданият арбоблари бунда иштирок этиб, тантаналарга файз киритмоқда. Бу албатта мустақиллик инъом этган улкан маданий тадбирларнинг биридир. Бухорода ўтказилган иккинчи “Универсиада” қатнашчиларини Республика президенти И.А.Каримов шундай табриклади, яъни;

Спорт ўйинлари иштирокчиларига “Универсиада-2002”
Азиз ўғил-қизларим!
Сизларнинг барчангизни қадимий Бухоро шаҳрида бунёд этилган мана шу замонавий ва муҳташам спорт мажмуида Ўзбекистон талаба ёшларининг “Универсиада-2002” мусобақаларининг тантанали очилиши муносабати билан чин қалбимдан табриклаш менга алоҳида мамнуният бахш этади. 
Мамлакатимизда иккинчи бор ўтказилаётган универсиада наинки унинг қатнашчилари, балки бутун халқимиз, авваламбор, ёшларимиз ҳаётида ёрқин из қолдирадиган муҳим бир воқеадир.
Бугунги кунда Ватан тараққиёти, юрт тинчлиги, фаровон ҳаётга эришиш, халқаро майдонда муносиб ўрин эгаллашдек эзгу мақсадларга етиш йўлида бизнинг таянчимиз ва суянчимиз бўлмиш ёшларимизга беқиёс орзу-умидлар билан қараймиз.
Биз учун давлат сиёсати даражасига кўтарилган устувор вазифа-нафақат маънавий етук, зукко ва билимдон, шу билан бирга, спорт ва кураш майдонларида тобланган, қийинчиликларни енгишга қодир, ирода ва эътиқоди бақувват, беллашувларда чиниққан мард фарзандларни тарбиялаш-бу бир-бирини тўлдирадиган, бир-биридан ажралмас ягона мақсад бўлиши даркор.
Жисмоний тарбия ва спорт юртимизнинг ҳар қайси шаҳар ва қишлоғига, ҳар бир хонадонга кириб боришига эришиш, шу асосда ҳаётимизда соғлом турмуш тарзини қарор топтириш бизнинг олижаноб орзу-интилишларимиз узвий бир қисмига айланиши зарур.
Шу маънода “Умид ниҳоллари”, “Баркамол авлод” ва “Универсиада” спорт ўйинларини ўз ичига олган уч босқичдан иборат яхлит тизимнинг амалга оширилиши ана шу йўлда қилаётган салмоқли ишларимизнинг яққол намоёни, десак, ҳеч қандай хато бўлмайди. 
Бу тизимнинг юқори босқичи бўлган универсиада, таъбир жоиз бўлса, Ўзбекистон ёшларининг ўзига хос спорт олимпиадасидир.
Мана шу унутилмас дақиқаларда сиз-бутун борлиғидан куч-ғайрат ёғилиб турган соғлом ва навқирон ёшларимизнинг очиқ чеҳрангизга боқиб, ушбу муаззам, замонавий стадионда сизларнинг минг-минглаб тенгдошларингизни, сизларга катта ҳавас ва умид билан қараётган барча ўғил-қизларимизни кўргандек бўламан ва бундан кўпчилик қатори менинг ҳам юрагим қувонч ва ғурурга тўлишини изҳор этмоқчиман.
Эртанги умидимиз, ифтихоримиз бўлган сиз каби ёшларни вояга етказган ота-оналарингизга, ҳаётга йўлланма бераётган устоз-мураббийларингизга самимий миннатдорчилик билдираман.
Ва сизларга қарата яна шуни айтмоқчиманки, бугун ҳаётга қадам қўяр экансиз, белни қаттиқ боғлаб, кураш майдонига чиқаётган экансиз, олдингизга қўйилган марраларингиз доимо баланд ва юксак бўлсин, иродангиз бақувват, ишончингиз мустаҳкам бўлсин.
Шуни унутмангки, сизларнинг ортингизда ҳар қарич тупроғи мўътабар Ватанингиз, бағрикенг, матонат ва қудрат соҳиби бўлмиш халқингиз бор.
Азиз фарзандларим!
Ёшлик, гўзаллик ва спорт байрами-универсиада мусобақалари юксак сафарбарлик, соғлом рақобат, ҳалол курашчанлик руҳида ўтади, деб ишонаман.
Умид қиламанки, бу мусобақалар келажакда ўзбек спортчиларининг жаҳон олимпиадаси шохсупаларига кўтарилиши учун бамисоли зинапоя бўлиб хизмат қилади.
Сиз, универсиада қатнашчиларига баланд руҳ, азму-шижоат, қатъиятлик, шу билан бирга, бағрикенглик ва мардлик, ҳақиқий спортчиларга хос хусусият ва фазилатлар доимо ёр бўлишини истаб қоламан.
Сизларга сихат-саломатлик, ҳаётдан кутаётган барча эзгу орзу-ниятларингиз рўёбга чиқишини тилайман.
Универсиада якунлари ҳақида баъзи бир эътиборли далилларни келтирилди. Умумжамоалар бўйича эгалланган ўринлар қуйидагича:
1.	Тошкент шаҳри            -248 очко
2.	Бухоро вилояти            -203 очко
3.	Наманган вилояти        -172 очко
4.	Фарғона вилояти          -161 очко
5.	Тошкент шаҳри-2         -155 очко
6.	Самарқанд вилояти      -148 очко
7.	Андижон вилояти         -144 очко
8.	Хоразм вилояти            -130 очко
9.	Тошкент шаҳри-3         -105 очко
10.	Тошкент вилояти         -101.5 очко
11.	Қорақалпоғистон          -98 очко
12.	Қашқадарё вилояти      -91 очко
13.	Сурхондарё вилояти    -91 очко
14.	Навоий вилояти           -88 очко
15.	Жиззах вилояти            -88 очко
16.	Сирдарё вилояти          -27 очко 

Эслатма: Тошкент шаҳар 1-жамоаси футболда 2-ўринни эгаллаб, қолган барча турларда 1-ўринни эгаллади. Бухоро футболчилари универсиада чемпиони бўлишди. Андижонлик қизлар волейбол жамоаси ҳам универсиада ғолиби бўлишди.
Эътироф этиш лозимки, талабаларнинг универсиадаларига тайёргарлик жараёнларида асосий фаолиятни “Талаба” спорт клуби кенгаши аъзолари ва раҳбарлари ҳамда уларда бевосита мураббийлик вазифасини бошқарувчилар, жисмоний тарбия кафедраларининг ўқитувчилари катта хизмат қилишмоқда.
Шунингдек, “Баркамол авлод”, “Умид ниҳоллари” спорт мусобақаларини ўтказиш, терма жамоаларни туман-шаҳар, вилоят ва республика мусобақаларида қатнаштиришда жисмоний тарбия ўқитувчилари, спорт турлари бўйича мураббийларнинг фаолияти асосий ўринда турмоқда.
Республика вилоятларининг жуда кўпчилик мактабларида жонкуярлик билан узоқ йиллар жисмоний тарбия ўқитувчиси бўлиб ишлаган ва ҳукуматимизнинг турли хил орден ва медаллари билан мукофотланганлар оз эмас. Улар орасида Жиззах туманидаги 47-сон ўрта мактаб жисмоний тарбия ўқитувчиси Оқил Умаровнинг ўрни ғоят каттадир. О.Умаров 1934 йил 1 май куни Жиззахда таваллуд топган. Урушдан кейинги йилларда илк ташкил қилинган ўйинлар, мусобақаларда фаол иштирок этган 1949 йил Ҳ.Олимжон номидаги Жиззах педагогика билим юртига ўқишга кириб, уни 1954 йил тамомлайди ва Сурхондарёнинг Шўрчи туманида 3 йил ишлаб, кейин Жиззахга қайтиб келади. Аввало туман газетасида ходим бўлиб ишлаган. 1957-1958 йилларда тумандаги “Москва” жамоа хўжалиги ва эски шаҳар ёшларидан иборат “Пахтакор” футбол жамоасини тузган. Унинг хизматлари ҳукумат мукофотлари, орден ва медаллар билан тақдирланди. 
Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, меҳнаткашлар, қишлоқ ёшлари ва аҳоли истиқомат жойларида ҳам замонавий спорт турлари ва халқ миллий ўйинлари бўйича турли-туман спорт мусобақалари ташкил этилмоқда. “Наврўз”, “Мустақиллик куни”, “Ҳосил байрами” ва турли улуғ саналарга бағишлаб ўтказилаётган анъанавий байрамлар, маданий тадбирларда кураш бокс билан кучини синаш, тош (гир кўтариш) шарқона якка курашлар ва бошқа халқ миллий ўйинлари, айниқса кўпкари, улоқ, пойга, дорбоз каби томошабоп ўйинлар ҳам намойиш этилмоқда. Уларнинг асосий мақсади жисмоний тарбия ва спортни тарғибот қилиш йўли билан аҳолининг саломатлигини яхшилаш, ўқувчи-ёшларнинг маънавий ва жисмоний баркамоллигини оширишга қаратилгандир. Бу эса соғлом авлод давлат дастурининг бош мезонидир.
Эътироф этиш лозимки, аҳоли ўртасида ЖТ ва Сни кенг ёйиш, ўқувчи-ёшларнинг жисмоний жиҳатдан баркамол бўлиб ўсиши, иқтидорли спортчиларнинг маҳоратларини ошириш йўлида Халқ таълими ва олий таълим вазирликлари, Республика Давлат спорт қўмитаси, “Динамо”, “Ёшлик”, “Талаба”, Касаба уюшмалари спорт жамияти “Ўзбекистон”, “Ватанпарвар” спорт уюшмалари ҳамда “Камолот”, “Экосан”, “Маҳалла”, “Наврўз”, “Соғлом авлод учун”, “Болалар спортини ривожлантириш жамғармаси” каби ўнлаб жамғарма уюшмалари, хомийлар катта хизмат қилмоқда.
Тадбирларни уюштириш ва мақсадли ўтказишда спорт турлари бўйича ҳамда вилоятлардаги спорт федерациялари, ҳакамлар кенгашлари, спорт клублар, жисмоний маданият жамоалари кенгашлари, улардаги мутахассис ва жамоатчи кадрларнинг хизматлари ғоят каттадир.
Республика мустақиллигининг истиқболлари барча соҳалар каби жисмоний маданият ҳаракатининг барча томонлари ва тизимларида жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги мутахассис кадрлар тайёрлаш, уларнинг иш малакаларини давр талаблари асосида юритишни талаб этмоқда. 
Ўзбекистонда кадрлар тайёрлаш миллий дастури (1997 йил) ва унинг тармоқлар ҳамда соҳалар бўйича кадрлар тайёрлаш фаолиятида жисмоний тарбия ва спорт соҳасининг ҳам ўзига яраша хусусиятлари ва моҳиятлари мавжуд. 
Амалдаги Ўзбекистон Давлат жисмоний тарбия институти (ЎзДЖТИ) вилоятлардаги олий ўқув юртларининг 16 та жисмоний тарбия факультетлари, педагогика касб-ҳунар коллежларидаги жисмоний тарбия бўлимлари, ҳар бир вилоят марказида янгидан (1999-2001 йиллар) ташкил этилган Олимпия ўринбосарлари коллежлари Олий ва ўрта маълумотли жисмоний тарбия мутахассисларини тайёрламоқда. Шунингдек, А.Авлоний номидаги Республика ўқитувчилар малакасини ошириш марказий институтининг жисмоний тарбия кафедралари, ЎзДЖТИ қошидаги малака ошириш факультети, Республика Давлат спорт қўмитаси ҳамда Республика касаба уюшмалари Марказий кенгаши қошидаги малака ошириш ва қайта тайёрлаш курс-семинарлари жисмоний маданият ҳаракати тизимидаги барча мутахассис ходимларнинг малакаларини такомиллаштиришда катта фаолият кўрсатмоқда.
Кадрлар тайёрлаш миллий дастурининг жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги йўналишларида қуйидаги соҳалар бўйича мутахассислар фаолият кўрсатмоқда, яъни:
1. Умумтаълим мактаблар, касб-ҳунар коллежлари, лицейлар ва олий ўқув юртларида жисмоний тарбия ўқитувчилари.   
2. Барча турдаги ва босқичдаги спорт мактаблар, спорт турлари бўйича терма жамоаларда (шаҳар-туман, вилоят ва республика миқёсида) мураббийлар.
3. Спорт қўмиталари ва спорт жамиятларидаги (туман-шаҳар, вилоят ва Республика бўйича) раҳбар ҳамда масъул ходимлар.
4. Ишлаб чиқариш корхоналари, аҳоли истиқомат жойлари, хўжаликлар ва ўқув юртларидаги спорт клубларнинг раҳбарлари, мураббий-йўриқчилари ва ҳ.к.
Соғлом авлод Давлат дастури, кадрлар тайёрлаш миллий дастури, оналик ва болаликни муҳофаза қилишдаги расмий кўрсатмалар, қарорлар асосида тарбия ва тиббий муассасаларда жисмоний тарбия бўйича йўриқчи (методист) маҳаллаларда жисмоний тарбия ва халқ миллий ўйинларини уюштирувчи ташкилотчилар, хотин-қизлар билан бевосита шуғулланувчи жисмоний тарбия мутахассисларига эҳтиёж кучаймоқда. Яъни бу соҳалар бўйича вилотлардаги жисмоний тарбия факультетлари, бўлимлари, Олимпия ўринбосарлари касб-ҳунар коллежларида махсус кадрлар тайёрлашни йўлга солиш лозимдир. Шу билан бирга бўлажак жисмоний тарбия ўқитувчилари ва спорт турлари бўйича  мураббийлар ҳам оммавий соғломлаштирувчи жисмоний тарбия-спорт, халқ миллий ўйинлари ва саёҳатлар бўйича зарур назарий билим ҳамда амалий малакалар ҳосил қилишни янада чуқурлаштиришлари лозим бўлади.
Маълумки мутахассис кадрлар ҳисобидан ва спорт ихлосмандларидан спорт турлари бўйича ҳакамлар, жамоатчи мураббий-йўриқчилар тайёрлашни давр тақазо этади. Шу сабабдан шаҳар-туман спорт ташкилотлари қуйи жамоаларда жамоатчи фаолларни кўпайтиришлари, уларнинг амалий фаолиятларига яқиндан ёрдам беришлари, меҳнатларига яраёша ўз вақтида рағбатлантириш, тақдирлаш ишларини яхши йўлга қўйишлари зарурдир. 
Ўрни келганда  айтиш зарурки, мутахассис кадрлар тайёрлашда ЎзДЖТИ (ректорлар А.Қ.Ҳамроқулов 1986-2000, Р.Қ.Қудратов 2001-2005, Ж.А.Акромов-2006 йилдан бошлаб) катта фаолият юритмоқда. 20 дан ортиқ кафедраларда 10 дан ортиқ фан докторлари, профессорлар, 100 га яқин фан номзодлари ва доцентлар, ўнлаб хизмат кўрсатган спорт мураббийлари, Республикада таниқлидир. Улардан Р.Д.Холмухамедов (бокс), А.Расулов, Г.Г.Арзуманов (енгил атлетика), Г.Б. Абдурасулова (қиличбозлик), Ж.А.Акромов (қўл тўпи), Ш.Исроилов (жисмоний тарбия назарияси), О.Р.Тўймуродов (спорт кураши), У.Р.Ниёзбеков (гимнастика) ва бошқаларни кўрсатиш мумкин.
Эслатиш зарурки, ЎзДЖТИ 1955 йилда ташкил топди. Ўтган даврда 20 мингдан ортиқ олий маълумотли ва юқори маҳоратли кадрларни тайёрлади. Улар орасида Осиё, Европа ва жаҳон чемпионлари, Олимпия ўйинлари ғолиблари, истедодли олимлар, спорт ташкилотларининг раҳбарлари етишиб чиқди. 
Кадрлар тайёрлашда Фарғона, Самарқанд, Бухоро давлат университетлари, Тошкент давлат педагогика университети, Жиззах, Қўқон, Ангрен давлат педагогика институтларининг жисмоний тарбия факультетлари катта тажрибаларга эришди. Уларнинг намунавий фаолиятлари барча вилоятлардаги жисмоний тарбия факультетларида кенг қўлланилмоқда. 

“Алпомиш” ва “Барчиной” махсус тестлари жисмоний камолот манбаъи.
Ўтган бобларда собиқ Иттифоқ даврида “Меҳнат ва мудофаага тайёр” (ММТ-ГТО) жисмоний маданият мажмуи ва унинг тарбиявий жиҳатлари ҳақида маълумотлар берилди. Таъкидланганидек, бу мажмуанинг (комплекс) турлари, талаб меъёрлари яқин ўтмишимизгача қўлланилиб келинди.
Мустақилликнинг ғояси ва миллий хусусиятларимиз ёшларни меҳнат, касб-ҳунар ва Ватан мудофаасига тайёрлашнинг изчил тизимга эга бўлган омиллар, усулларни ишлаб чиқиш, уларни амалда синаб кўриш ҳамда энг илғор ва яхши тажрибаларни ҳаётга сингдиришни талаб этади. Бу асосан ЎзРВМнинг “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарор, соғлом авлод Давлат дастури ва бошқа бир қатор расмий ҳужжатларда талқин қилинган.
“Алпомиш” ва “Барчиной” махсус тестлари мазмуни ва меъёрий талаблари собиқ ММТ (ГТО) мажмуасининг давоми ҳисоблансада, унда миллий рамзлар ва ифтихоримизни акс эттирувчи хусусиятлар мужассамлаштирилди.
Ўзбекистоннинг буюк келажагини яхши тасаввур қилган, аҳолининг барча табақаларида саломатликни яхшилаш, ўқувчи-ёшларнинг жисмоний баркамоллигини таъминловчи жисмоний машқларнинг афзалликларини илмий-назарий ва амалий жиҳатдан тўла тасаввур этган бир қатор мутахассис олимлар, ўқитувчилар ва йўриқчилар “Алпомиш” ва “Барчиной” махсус тестлари мажмуини ишлаб чиқишди 1999 ва 2000 йил 1 мартдан бошлаб уни амалга оширишга мутасадди давлат ва жамоат идоралари махсус қарор қабул қилди. 
Махсус тестларнинг турлари ва талаб меъёрлари собиқ ММТ (ГТО)нинг таркибий тузилишидан фарқи кам дейиш мумкин. Фақат бунда 6 ёшдан 60 ёшгача бўлган болалар, ёшлар ва катта ёшдаги кишилар ёши, жинси ва жисмоний жиҳатдан ўсиш тамойилларига (анатомия, физиология) қараб жуда кўп гуруҳларга майдалаб юборганлар. Бу бир жиҳатдан мантиқий тўғри деб ҳисобланса, иккинчи томондан эса уларни амалда бажариш, расмийлаштириш, фаолиятларда ортиқча меҳнат, вақт талаб этилади.
Махсус тестлар асосан учта босқичга, яъни: I-босқич-6-17 ёш, II-босқич-18-34 ёш ва III-босқич-35-60 ёшга мўлжалланган. Уларнинг турлари ва талаб меъёрлари махсус қўлланмаларда ифода этилганлиги учун бу ерда уларга  батафсил тўхталишга ҳожат йўқ ҳисобланади. Лекин баъзи бир томонларини ҳисобга олиш, қайта ишлов ва нашр ишларида уларни эътиборга олишга тўғри келади. Яъни:
1. “Алпомиш” ва “Барчиной” рамзий ном бўлсада, “Алпомиш” достонида тасвир этилган кураш, отда пойга халқ орасида кенг қўлланилиб келинмоқда. Деярлик барча кишилар бундай турлар билан шуғулланиш, белгиланган талаблар ва меъёрларни қизиқиб бажаришларига шубҳа йўқ. Қишлоқ шароитларида отда пойга ва бошқа от ўйинларини бажариш имкониятлари ёмон эмас. Кураш эса барча жойда бирдек ташкил қилинмоқда. Ана шу жиҳатларни эътиборга олган ҳолда, махсус тестлар таркибига бу икки турни киритиш мақсадга мувофиқ бўлади.
2. Калибрли ва ёки пневматик милтиқлардан ўқ отишни “Камондан ўқ отиш” деб ҳис қилинадиган (“Алпомишнинг бир ўйини”), унга яраша шароитларни яратиш лозим бўлади. Лекин иқтисодий, моддий жиҳатларни ҳисобга олинса, ўқ отиш тирлари ва қуроллари жуда қимматга тушади. Унинг ўрнига оддий тол ва бошқа дарахтларнинг новда шоҳларидан (дарахтларни янада кўпайтириш эвазига, бу катта муаммо эмас) оддий ёй (камон) ясаб, мусобақалар ташкил этиш қулай ва арзонга тушади.
3. Саёҳатлар ва сайрлар жуда ўринли киритилган. Бунинг хусусияти шундаки, ўқувчи-ёшларни табиат манзараларига олиб чиқиш билан уларни жисмоний чиниқтириш (пиёда юриш билан) ва ўлкани ўрганиш, топографик билимларни кенгайтириш амалга оширилади. Бу ўз навбатида ҳарбий чақириқ ёшидагилар ва умуман ҳар бир киши учун зарур тадбирдир.
Ўзбекистоннинг чегаралари асосан тоғли ва дашт-саҳро билан ўралганлиги, ҳарбий хизматдагиларни шу соҳада тарбиялаш кўзда тутилади. Бунда саёҳатлар орқали олинадиган назарий билимлар ва амалий кўникмаларни тарбиялаш имконияти мавжуддир. 
Саёҳатларни қишлоқ жойларида уюштириш муаммолари унчалик мураккаб эмас. Шаҳар шароитларида саёҳатларни ҳиёбонлар, истироҳат боғлари, очиқ-яланглик, жойлар ва хатто стадионлар, футбол майдонларида ҳам ўтказиш мумкин. Фақат бунда масофаларни аниқ белгилаш ва имконият даражасида кичик ғилдиракли аравачалардан (ролик) мақсадли фойдаланиш мумкин.
4. Сувда сузиш  муаммоси ҳам анча мураккаб, фақат ёз ойларида ўқувчи-ёшлар ва меҳнаткашлар учун махсус мусобақалар (“Чиниқиш-саломатлик ва узоқ умр омили”) орқали вазифаларни бажариш лозим.

Халқ миллий ўйинлари маънавий-маърифий ва тарихий жараёндир.
Халқ миллий ўйинлари қадриятлар таркибидаги халқнинг энг севимли оммавий маданий тадбирларидан биридир. “Наврўз”, ҳайит, тўйлар ва турли хил анъанавий маросимлар, удумлар, қадимдан курашсиз, кўпкарисиз (улоқ), пойгасиз ва бошқа жуда кўп миллий ўйинларсиз ўтмаган. Бундай тадбирлар хал оғзаки ижодининг барча турлари, достонларда мадх этилган. Улуғ алломалар Абу Али Ибн Сино, Алишер Навоий, Мирзо Бобур ва ундан кейинги ўтган адиблар, шоирларнинг асарларида халқ миллий ўйинлари қизиқарли ҳамда тўла баён этилган. 
Яқин ўтмишда ва айниқса мустақиллик йиллари даврида халқ миллий ўйинларини ўрганиш ва уларни қайта тиклаш билан ўқувчи-ёшларнинг маънавий ҳамда жисмоний камолотларини тарбиялашда улардан мақсадли фойдаланиш амалга оширилди. Бу йўлда маданият ва санъат арбоблари, таниқли олимлар М.Муродов, У.Қорабоев, Т.С.Усмонхўжаев, Ж.Т.Тошпўлатов, Р.Абдумаликов, Р.Қ.Қудратов, Ф.Н.Насриддинов кабиларнинг хизматлари ғоят катта бўлди.
Халқ миллий ўйинлари бир неча йўналишларга эга бўлиб, уларнинг таркибида рақслар, лапарлар, айтишувлар, аскиялар ва жуда кўп жанрлардаги санъат анча устун туради. Шунингдек улар қаторида қадимги аждодлардан мерос бўлиб келаётган қатор ҳаракатли ўйинлар ва спортга хос ўйинлар ҳам жуда кўп. Уларни асосан қуйидаги катта гуруҳларга ажратиш мумкин, яъни:
1.Курашлар (Бухороча, Фарғонача, Хоразмча ва ҳ.к).
2. От ўйинлари (кўпкари-улоқ, пойга (ялов), қиз қувмоқ, отдан ағдариш, човғон).
3. Дорбоз (дор устидаги машқлар, ҳазил ва айтишувлар).
4. Тош (гир) кўтариш.
5. Арқон тортишиш.
6. Билак кучини синаш.
7. Ҳаракатли ўйинлар (қулоқ чўзма, эшак минди, елкада кураш, хўрозлар жанги, чиллик, пода тўп ва ҳ.к).
Бундай ўйинларнинг деярлик барчаси ҳозирги даврдаги мусобақалар ва тўйларда кенг қўлланмоқда. Уларнинг мазмунлари халққа маълум. Шунингдек баъзи бир ўқув-услубий қўлланмалар, монографиялар, илмий-оммабоп рисолалар ҳам яратилган. 
Баъзи бир тарбиявий аҳамиятга эга бўлган ўйинлар умумтаълим мактабларнинг “Жисмоний тарбия” дастурига ҳам киритилиб, улар ўқувчи-ёшлар орасида оммалашмоқда. Қолаверса Т.С.Усмонхўжаев, Ф.Хўжаев ва бошқа бир қатор муаллифлар томонидан “Ҳаракатли ўйинлар” (1962-1981), “1001 ўйин”(1991) каби тўпламлар яратилган. 
Самарқанд, Бухоро, Қашқадарё, Сурхандарё, Жиззах, Наманган, Сирдарё, Тошкент ва бошқа вилоятларнинг тоғли худудлари ва кураш, кўпкари-улоқ, пойга ва турли хил ҳаракатли ўйинлар доимий равишда қўлланилмоқда. Бу ўйинлар тўйларга файз, барака киритиш билан биргаликда томошабинлар олқишига сазовор бўлмоқда, айниқса ўқувчи-ёшларнинг миллий ўйинлар, замонавий спорт турига қизиқишини тобора оширмоқда.
Бошда таъкидланганидек, халқ миллий ўйинларини ўрганиш ва амалда қўллаш борасида катта тадбирлар амалга оширилди. У.Қорабоев ташаббуси билан 1991 йил 26 апрелда Фориш туманида (Жиззах вилояти) илк бор Халқ миллий ўйинлари Республика мусобақаси ташкил этилди. Бунда Республика Давлат спорт қўмитаси, Жиззах вилояти ҳокимлиги, Жиззах ДПИ жамоаси катта фаолият кўрсатиб, моддий, молиявий ва ташкилий тадбирлар амалга оширилди. Бундай ўйинлар ҳар йили апрел-май ойларида яна Форишда такрорланди. 1994-1996 йилларда ўтказилган бу ўйинлар “Халқ миллий ўйинлари Республика Олимпиадаси” номи билан юритилди.
1996 йил май ойида Фориш тумани марказий Янгиқишлоқ яқинидаги Қизилқир сайлгоҳида Соҳибқирон Амир Темур таваллудининг 660 йиллигига бағишланган II республика халқ ўйинлари Олимпиадаси катта мувоффақият билан ўтказилди. Унда II жамоа 9 тур ҳамда умумий ҳисобда ғолибликни қўлга киритиш учун майдонга тушди. Мусобақани минглаб Жиззазликлар қатори мамлакатимизнинг бошқа вилоятларидан келган, шунингдек АҚШ, Норвегия, Қозоғистондан ташриф буюрган меҳмонлар ҳам кузатишди. Олимпиаданинг тантанали очилиш маросимида қатнашчиларни Ўзбекистон Давлат жисмоний тарбия ва спорт қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари Шавкат Тўлаганов, Жиззах ҳокими ўринбосари Ширин Чилғашев, Фориш тумани ҳокими Бостанқул Саидқулов табриклади. Сўнгра Ватанимиз мадҳияси янграб мусобақа байроғи кўтарилди.
Тантанали очилиш маросимида майдондаги саф-саф бўлиб жамоалар ўтади. Ўйин дастурида 1991-1994 йилдаги турлар ўз ўрнини эгаллади.
Республика Олимпиадасида пешқадам жамоалар охирги тур олдидан қуйидагича очко тўплашганди. Жиззах-157, Сурхандарё-103, Қашқадарё-87, Самарқанд-80, Фарғона-68 очко. Кўриниб турибдики, совриндор жамоалар муддатидан илгари маълум эди.
Жиззах шарафини ҳимоя қилган Фориш жамоаси вилоят биринчилигидаги чавандоз турида 9-ўриндан жой олганди. Республика Олимпиадасида эса ҳеч бир қийинчиликсиз ғолиб бўлди. Форишликлар бир таёқ ўйинида вилоятда 5-ўрин билан кифояланишганди. Республика Олимпиадасида улар барча рақибларини йирик ҳисобда ютди. Хатто финал учрашувида Самарқандликларни энг йирик ҳисобда (7:0) мағлубиятга учратишди.
Мусобақа давомида турлар бўйича 1-3 ўринларни эгаллаган жамоаларга Ўзбекистон Давлат жисмоний тарбия ва спорт қўмитаси дипломлари ва чиройли ишланган олтин, кумуш, бронза медаллари тантанали суръатда топшириб борилди. Олимпиада сўнггида совриндор жамоаларнинг ҳар бир аъзосига Республика спорт қўмитасининг қимматбаҳо совғалари топширилди.
Республика ҳукуматининг розилиги ва спорт ташкилотларининг таклифи билан “Алпомиш” ўйинлари Олимпиадасини ҳар икки йилда ўтказишга келишилди.
“Алпомиш” достонининг яратилишига 1000 йил тўлишини нишонлашга бағишлаб Термизда (Алпомиш ватани) Халқ миллий ўйинлари “Алпомиш” ўйинлари Республика фестивали ўтказилди. 2000 йилдаги ўйинлар-фестивал Фарғона шаҳрида ташкил этилди. Учинчи фестивал эса Гулистон шаҳрида 2002 йил ташкил этилди. Халқ миллий ўйинлари Республика мусобақалари (1991-1996) ва “Алпомиш” ўйинлари Республика фестивалллари (1998-2000-2002) дастурларида кураш, отда пойга, кўпкари (улоқ), “Бўрон”, арқон тортишиш, билак кучини синаш, “Минди”, қириқ тош, қизлар ўйини ва бошқа ҳаракатли ўйинлар ўрин олди. Фестивалларнинг очилиши ва якунларида маҳаллий ҳаваскор санъаткорлар, Республиканинг таниқли санъаткорлари, шоирлар, маданият арбоблари, турли соҳадаги адиблар иштирок этиб, катта байрам тариқасида ўтказилди. Бу тадбирлар телерадио компанияси ва “Ўзбектелефильм” ижодкорлари томонидан махсус видео ва кинофильмлар қилиб яратилди. 1998 йил (Термиз) ва 2000 йил (Фарғона)да ўтказилган фестиваллар телевидение орқали олиб кўрсатилди. Видео тасвир ёзиб олиб, бир неча бор такрор намойиш этилди. Бундай умумхалқ миллий байрамлар ва ўйинлар миллий қадриятимизнинг нақадар бой, мазмунли ва тарбиявий жиҳатдан юксак даражадаги моҳиятини намойиш этиш билан тарихан манзур бўлди. 
Миллий қадриятларни қайта тиклаш йўлида Республика Президентининг “Маънавият ва маърифат” жамоатчилик ташкилотини тузишга қаратилган фармони (1993 йил) ва Республика ҳукуматининг бу соҳадаги махсус қарорлари (1993-1995) асосида “Аёллар йили” (1999 йил), “Соғлом авлод йили” (2000 йил), “Оналар ва болалар йили”, “Қарияларни қадрлаш йили” (2002 йил), “Сиҳат-саломатлик йили”(2005 йил), “Ҳомийлар ва шифокорлар йили” (2006 йил) каби муҳим тадбирлар амалга оширилмоқда.
Маълумки ижтимоий турмуш ва маданий ҳаётимизда аёлларнинг ўрни беқиёс катта аҳамият касб этмоқда. Қадимги аждодлар маданиятини эслаш ўтган улуғ зотлар руҳини шод этиш мақсадида 1999 йил Жиззахда аёллар йилига бағишлаб “Тўмарис ўйинлари Республика фестивали” ташкил этилди. Бу тадбир ҳам ўта кўтаринкилик руҳида байрамона тус олди. Республиканинг  барча вилоятларидан хотин-қизлар жамоалари йиғилиб, гимнастика, енгил атлетика, спорт ўйинлари, сузиш ва бошқа спорт турлари бўйича мусобақалар ўтказилди. Бундай фестивал яна 2001 йил Шаҳрисабзда (Қашқадарё вилояти), 2003 йил Гулистонда ташкил этилди.
Таъкидлаш лозимки халқ миллий ўйинлари (Жиззах, Термиз, 1992), “Алпомиш ўйинлари Республика фестиваллари” (1998, 2000, 2002), “Тўмарис” ўйинлари Республика фестиваллари (1999-2001-2003) га бағишлаб Республика илмий-амалий анжуманлари ҳам ўтказилди. Уларда халқ миллий ўйинларининг мазмунлари ёритилди. Шунингдек миллий қадриятлар мазмунида халқ миллий ўйинларининг ўрни, уларнинг тарбиявий аҳамиятларига қаратилган жуда кўп маърузалар танланди. Уларнинг қисқача мазмунлари анжуманнинг илмий тўпламларига киритилди.
Шунга қарамасдан кўпкари-улоқ, отда пойга ва бошқа ўйинларни ёшларга ўргатиш масалалари анча орқада қолмоқда. Қишлоқ ёшлари ўртасида от спорт клублари ташкил этилиб, кичик ёшдан бошлаб от ўйинларига ўргатиш йўлга қўйилса, чақириқ ёшдаги йигитларга эса отда бажариладиган ҳарбий-жисмоний машқлар ўргатилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди. 
Эътироф этиш керакки, 2000 йилда ишлаб чиқилган икки қисмли “Алпомиш” кинофильми (режиссёр Усмон Азимов) Миллий қадриятлар мазмунини тўла ифодалаб берган. “Алпомиш” ва “Барчиной” нинг кураш, отда пойга, мерганликдаги амалий фаолиятларини яхши тасвирлаган. Бундан ёшлар яхши хулоса қилишлари лозим.
Турли хил сакрашлар, югуришлар ва бажариш қийин бўлган гимнастика машқлари ўрнига қизиқарли миллий ҳаракатли ўйинларни дарсларда ўргатиб борилса, уларнинг жисмоний камолотини ўстиришда муҳим тадбирлардан бири бўлиш мумкин. 
Шунингдек оила ва болалар боғчаларида севимли ҳаракатли ўйинлар ва машғулотлар таркибида миллий ҳаракатли ўйинлардан фойдаланишни йўлга қўйилса яхши бўлади. 
Хулоса шундаки, халқ миллий ўйинлари инсон камолоти ва ёшлар тарбиясида муҳим омил бўлиб хизмат қилади. Шу сабабдан ўқувчи-ёшларга халқ миллий ўйинларининг ижтимоий-тарбиявий ҳамда тарихий жиҳатларини чуқурроқ сингдириш зарурдир.
Жаҳон халқлари орасида эътибор, меҳр-муҳаббат энг юқори ўринда туради. Ўзбек халқ оналар, хотин-қизларни эъзозлаш, уларга хизмат қилишда ўзига хос алоҳида хусусиятларга эгадир.
Оилада барча кишилар: айниқса фарзандлар онасининг ҳурматини ҳамма нарсадан устун қўяди. Хотин-қизларга меҳр-оқибат ғоят кучлидир. Айниқса қизларнинг турмушга чиқиши, оила қуриши ва доимо соғлом, оқибатли, оила-аъзоларига садоқатли бўлишидаги жиҳатлар ўргатилади. Аксарият барча хотин-қизлар бундай эътибор ва ҳурматга яраша муносабатда бўлади, асосийси ишончларни сабр-қаноат билан оқлашади.
Умуман, ўзбек халқ маданиятида хотин-қизлар маданияти, унинг таркибидаги тарбиявий жиҳатлар мураккаб фаолиятларни талаб этади. Айниқса, шўролар даврида амалга оширилган баъзи бир “маданий тадбирлар” (паранжиларни ёқиш, эркаклар қаторида дала ва завод ишларида меҳнат қилиш ва ҳ.к) маҳаллий миллат хотин-қизларининг “кўзини очди”. Натижада урф-одатлар унутила бошлади. Оилаларда келишмовчилик эркакларни менсимаслик, қимматбаҳо буюмлар ва турли безакларга ҳирс қўйиш холатлари ривож топиб, унинг асоратлари ҳозир ҳам йўқ эмас.
Мустақиллик йилларида миллий қадриятларни қайта тиклаш, аҳолининг маънавий ва маърифий тушунчаларини бойитиш жуда катта тадбирлар амалга оширилмоқда. Фақат катта ёшдагиларгина эмас, балки кичик ёшдаги қизлар ва ўқувчи қизлар орасида миллий ифтиҳор ва ғурурни эгаллашда силжишлар бўлмоқда. Ислом дини оламидаги энг ибратли ва фойдали жиҳатлар хотин-қизлар орасига сингиб бормоқда. Буларнинг негизида соғлом оила яратиш, фарзандларни жисмонан ва маънавий жиҳатдан баркамол қилиб ўстириш фаолиятлари тобора кенгаймоқда.
Мустақилликнинг шарофати туфайли хотин-қизлар чет элларда тез-тез бориб келмоқда. Бундай жараёнлар миллий маданиятимизни бойитишда хизмат қилмоқда. И.Тўлаганова (теннис), С.Бурхонхўжаева (стол тенниси), Ю.Ҳамроқулова (шахмат) жаҳон спорти юлдузларига айланмоқда.
Республика Президентининг фармонлари (1993,1996,1999,2002) ҳамда ЎзРВМ нинг кўпгина қарорлари асосида аёлларнинг саломатлиги, ижтимоий-моддий жиҳатдан таъминланиши ва уларга доимий равишда тиббий хизматларни яхши йўлга қўйиш каби масалаларда олиб борилаётган турли-туман тадбирлар эътиборга моликдир.
Эътироф этиш керакки, жисмонан заиф ёки касалманд хотин-қизларга тиббий ёрдамлар доимий равишда бериб борилмоқда.
Жисмонан ожиз ва касалмандликнинг сабаблари туғма ёки озиқ-овқатларни етарли даражада истеъмол қилмаслик билан кўпроқ боғлиқдир. Шунингдек оғир вазнли (ортиқча семириш) хотин-қизлар ҳам оз эмас. Бу икки ҳолатда барча дори-дармонларга нисбатан жисмоний машқлар, турли ўйин (рақс) билан шуғулланиш натижасида соғлом бўлиш ҳолатлари илмий-амалий жиҳатдан тажрибада асосланган. Шу сабабдан марказий шаҳарларда турли касалликларни даволаш йўлида жисмоний машқлар воситасидан фойдаланиш, соғломлаштириш масканлари кун сайин кўпаймоқда.
Яқин ўтмишимизда спорт кийимлари билан шуғулланувчи хотин-қизлар анча кўпайган эди. Бу жиҳатлар жисмоний тарбия дарсларининг мажбурланишида ва спорт мусобақаларининг қоидаларида қатъий чегараланган эди. Лекин, кейинги йилларда миллий хусусиятлар, урф-одатлар натижасида одмироқ (мос) кийимлардан фойдаланиш амалда қўлланилмоқда. Бу жиҳатлар миллий хусусиятларни рад этмаган ҳолда янада такомиллашмоқда.
Таъкидлаш лозимки, телекўрсатувлар, матбуот хабарлари, айниқса чет элларда саёҳат  қилиш, тижорат ва бошқа заруриятлар билан бориб-келиш, тажриба алмашиш натижалари кийиниш, безаклар бериш, муомила соҳаларида  ёшлар ўртасида янги йўналишларга оқиб кетиш кучаймоқда. Бундай жиҳатлар спортда айнан намоён бўлмоқда. Спорт мактаблари ва турли жамоаларда (команда) маҳаллий миллат қизларининг қизиқиб ва фаоллик билан шуғулланишлари кенгаймоқда. 
Кураш, шарқона якка курашлар кикбоксинг, футбол, хатто оғир атлетика (тош, штанга кўтариш) билан кучини синаш каби эркаклар спорти билан шуғулланиш ривожланмоқда. Бундай жиҳатлар оила, қолаверса Ватан шон-шуҳратини оширишга хизмат қилмоқда. Шу боисдан ҳам ота-оналар қизларнинг гимнастика, сузиш, енгил атлетика, волейбол, баскетбол, қўл тўпи, теннис каби спорт турлари билан шуғулланишларига монелик қилмаётир. 
Жисмоний машқлар, айниқса спорт турлари хотин-қизларнинг жисмонан баркамол бўлиши, соғлом она бўлиб, соғлом фарзандни тарбиялаб, етказишларида энг муҳим омиллардан биридир. Бу жиҳатлар барча оилаларга айниқса ёш оилаларга тобора тез сингиб бормоқда.
Шунга қарамасдан кўпчилик кекса авлодлар, шунингдек замонавий ёш оилаларда ҳам хотин-қизларнинг жисмоний тарбиясига эътиборсизлик ҳамон кучлидир. Бунинг энг асосий сабаблари  шундаки, урф-одатларни рўкач қилиб (баҳона) хотин-қизларга эрталаб ёки бўш вақтларда гимнастика, ўйинлар билан шуғулланишни эркаклар эп кўрмаётир. Қолаверса эркаклар  ва аёлларнинг  кўпчилиги жисмоний машқларни ишлатиш йўллари уларнинг саломатликни яхшилашдаги тарбиявий жиҳатларини яхши билишмайди. Шу сабабдан ҳам энг аввало оила, маҳаллаларда хотин-қизларни жисмоний машқлар билан шуғулланишига тегишли шарт-шароитлар яратилиши лозим. Миллий хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда хотин-қизлар учун махсус мажмуи, осонлаштирилган техник қоидалар бўйича спорт турларини ишлаб чиқиб, амалда жорий этиш лозим. Бу йўлда телерадио ва оммавий ахборот воситалари орқали мутахассис олимлар, шифокорлар, айниқса хотин-қизларнинг маърузалар билан чиқиши ташкил этиш лозим. Шунингдек, хотин-қизлар қўмиталари спорт ташкилотлари билан ҳамкорликда хотин-қизлар жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш чора-тадбирларини ишлаб чиқишлари лозим. Умуман айтганда хотин-қизлар орасидан гимнастика ва ҳаракатли ўйинлар бўйича ўрта махсус маълумотли ходимларни тайёрлашни йўлга солиш давр талаби деса бўлади.
Пировардида таъкидлаш лозимки, хотин-қизлар ўртасида жисмоний маданият ва спортни ривожлантириш, айниқса юқори малакали мутахассисларни тайёрлашда маҳаллий миллат хотин-қизларидан Р.А.Қозиева (жисмоний тарбия тарихи),  О. Собирова (сувда сузиш, марҳум), К.Т.Раҳимжонова (Шокиржонова-енгил атлетика Тошкент), Р.А.Қосимова (қўл тўпи, Самарқанд ДУ), Г.Б.Абдурасулова (қиличбозлик, ЎзДЖТИ), Ч.Р.Алимхўжаева (ТДИУ) каби олимларнинг ҳиссаси каттадир. Бу каби истеъдодли олимларни кўпайтириш келажакда жуда ҳам зарурдир.
Шу ўринда хотин-қизларнинг кундалик турмуш шароитида шуғулланишга доир амалий таклиф сифатида “Тўмарис ўйинлари” Республика фестиваллари (1999 йил Жиззах, 2001 йил Шаҳрисабз, 2003 Гулистон) дастуридаги баъзи турларнинг қисқача мазмунлари ҳавола этилади. 
1. “Тортишмачоқ” : Узун арқон майдонда чизилган жойга қўйилади. Арқоннинг ўртасига рангли (оқ ёки қизил) латта боғланади. Бу чегаралардан ўтканлигини билдиради. Икки томонда 5-10 киши арқонни кўтариб “рухсат” берилса, ўз томонларига тортишади. Белгиланган чизиқдан арқон белгиси ўтиб кетса ўйин тўхтатилади.
2. “Қўл кучини синаш” : Бу тур жаҳон спорт турлари қаторига кирган ва “армрестлинг” деб аталади. Ўйинчилар юзма-юз столга тирсакларни қўйиб, кафтларни қисиб стулда ўтиришади. “Рухсат” берилгач ҳар бир киши рақибининг билагини қайиришга ҳаракат қилади. Кимнинг кучи зўрроқ бўлса, рақибининг билагини қайириб, столга текизади.
3. “Арғимчоқ”: “Арғимчоқ” (скокалка-сакрагич) ўйинининг турлари жуда кўп. Яъни якка ҳолда  турли хил сакрашлар, жуфт бўлиб сакрашлар. Энг қизиғи шундаки, узунроқ арқоннинг икки учидан ушлаб айлантирилган ҳолда ким кўп сакраши (хато қилмасдан) мусобақа турида ўтказилади. Сакрашда икки ва уч киши бўлиб, бирданига сакраш мумкин. Арқонни эса 4-6 киши бўлиб айлантириш зарур бўлади.
4. “Отиб қочар”: Тўпни отиш чизиғида  “Уй” белгиланади. 30 м қарама-қарши томонда чегара чизиғи бўлади. Ўйинчилар юза чизиғида туришади. “Уй” дан узоққа тўп отилади ва урган киши қарши чизиққа етиб олиши керак. Агар тўпни тутиб олиб, уни урса ўйинчилардан бошқаси яна бошлайди. Хуллас тез югуриш, эпчиллик билан яна ўз жойига қайтиб келишни ўйинчидан талаб этилади. Бу ўйинни қизлар ва ёш жувонлар кўпроқ ўйнашлари лозим бўлади.
5. “Қириқ тош”: старт чизиғидан бошлаб, узунасига ҳар бир ўйинчини ҳисобга олиб 5.м.дан параллел равишда чизиқ тортилади ва унинг ҳар 5.м.дан сўнг доирага белгиланади. Рухсат берилгач, ўйинчилар тўпни доирачаларга қўйиб қайтади. Бунда энг олдиндагиси сўнгги доирага (узоқдаги) қўйиб келди. Қолганлари ҳам шу тарзда ўз доираларига тўпни қўйиб, орқага югуришади. Бу ўйин вақтга қараб ғолибни белгилайди.
6. “Отишма”: Ўйинчилар (6-8 киши) икки жамоа бўлишиб, кенг  доира чизилади. Қуръадан кейин (жеребевка) бошловчилар аниқланади. Бошловчилар доира ташқарисида ва рақиблар доира ичида бўлишади. Доира ичидагиларни тўп билан уриб, ўйиндан чиқариш керак. 5-6 дақиқа ичида қайси жамоа кўпроқ ютуққа эришса, ўша ғолиб, деб топилади.
7. “Барчиной” тест-синовлари: Қатнашчилар ёшига қараб югурувчилар (60м., 100м), 50 м.га сузиш, милтиқдан ўқ отиш, узунликка сакраш, теннис коптогини улоқтириш (12-15 ёш), 16 ёшдан юқори бўлганларга 100м., 100м. югуриш, 50м.га сузиш, милтиқдан ўқ отиш, узунликка сакраш, граната улоқтириш турлари қўлланилади. 
Сўнгги йилларда ўқувчи-қизларни спорт машғулотларига жалб қилишда тарғибот ишлари яхши самаралар бермоқда. Мусобақаларни бевосита кузатиш, телекўрсатувларни томоша қилиш, газета-журналларни ўқиш натидалари иқтидорли қизларни спорт турларига бориб шуғулланишга даъват этмоқда. Натижада эса спортчи қизлар сони кун сайин ортиб бормоқда. Бунда халқ миллий ўйинларининг мазмунли ташкил этилиши муҳим аҳамият касб этмоқда. Спорт турлари билан шуғулланувчи қизларнинг вилоятлардаги кўрсаткичлари қуйидаги жадвалда ўз ифодасини топган. 

Республика вилоятларида спортнинг айрим турлари бўйича шуғулланувчи хотин-қизлар тўғрисида
МАЪЛУМОТ

Вилоят
 номи	Йил
лар	Бад-иий
 гимн	Синх 
сузиш	Стол тен-ниси	Тен-нис	Волей-бол	Баскет-
бол	Қўл 
тўпи	Шах-
мат 	Шаш
-ка	Сузиш	Фут-
бол	Кара-тэ	Кураш	Енгил
Атлетика	Чим
   хоккей	Спорт гимн	Акро-батика	

ҚҚР	2003	43		1156	93	6928	5465	1572	1762	2118	6		14		5612		129		
	2004	91	3	1270	159	8104	6285	2809	2319	2414	12		17		6451		159		
	2005	144	12	2700	209	10446	8545	4492	3404	4176	22		22		8453		198		
	%	53,47	87,5	55,074	39,71	28,049	31,246	51,24	40,06	45,738	59,1		29,55		28,647		27,27		

Андижон 	2003	158		5871	613	13241	16758	4832	3452	6783	121	23	321		7641	12	78	25	
	2004	230	18	6787	850	15401	18208	5671	4961	7719	157	35	572		8101	21	97	33	
	2005	290	28	6878	1012	17633	20812	8784	6996	9761	225	72	786		10123	38	144	46	
	%	33,1	67,9	7,982	27,72	18,783	15,996	40,22	39,87	25,715	38,2	59,7	43,19		22,246	56,58	39,24	36,96	

Бухоро 	2003	945		4351	2512	8457	8821	6843	6451	6541	547	418		1875	8851	214			
	2004	1254		5897	2844	9872	9208	7032	7431	7431	610	540		2025	9962	276			
	2005	1980	68	6125	2965	10205	9378	7256	9401	9630	714	975		1900	9736	315			
	%	44,47		16,343	9,68	10,196	3,8761	4,389	26,17	27,456	19	50,9		-2,63	3,3843	22,22			

Жиззах 	2003	97		978	176	4952	3478	3057	2086	2139	54	62	98		2456				
	2004	113		1076	206	5157	3549	3110	2141	2556	81	80	129		2788	24			
	2005	125		1161	255	5232	3609	3160	2176	2583	95	102	145		2843	30			
	%	16		11,542	25,1	3,3926	2,6462	2,421	2,872	9,1173	28,9	30,4	21,72		7,7735	60			

Наманган 	2003	163		4231	351	10018	6214	4951	8210	4210	111	1243	112		4561	102	41	17	
	2004	185		4591	598	11157	7022	5702	9673	6510	154	1931	167		6115	135	59	21	
	2005	255		5961	988	15785	10722	7026	7399	10576	243	3361	230		10972	220	86	36	
	%	31,76		26,002	51,97	32,927	38,276	24,19	-20,8	49,319	45,5	52,8	39,35		51,349	46,14	41,86	47,22	

Навоий 	2003	841		1045	54	2789	1457	2156	947	1278	156	19	215		1235		31	22	
	2004	911	13	1153	76	3147	2329	2991	1117	1723	197	22	291		1964		41	29	
	2005	1164	22	1564	141	4931	3612	4931	1690	2121	315	40	560		3020		52	55	
	%	24,74	70,5	29,731	53,9	39,809	47,591	47,81	38,93	29,255	44	48,8	54,82		47,036		30,77	53,64	

Самарқанд 	2003	215		2147	163	9457	6241	6258	4125	4571	127	23	145		11239	62	42	17	
	2004	341		2954	197	11032	7969	7429	4991	5089	175	32	205		12015	91	58	23	
	2005	483	32	4596	326	14048	9691	10430	7504	8077	291	56	381		14098	132	86	35	
	%	42,44		44,506	44,79	27,075	26,685	34,39	39,26	40,201	48,1	50,9	54,07		17,527	42,05	41,86	42,86	

Сирдарё 	2003	12	14	824		456	278	113	74	1109		14	54		197				
	2004	29	27	942	17	612	394	257	119	1221	9	29	71		230				
	2005	52	50	1592	38	856	566	349	168	1893	22	84	150		368		10		
	%	60,58	59	44,535	77,63	37,617	40,636	46.99	42,56	38,457	79,5	74,4	58,33		41,984				

Сурхон-дарё	2003	142		10254	861	751	5124	2654	5412	6897	154		121	6789	10457		12	8	
	2004	187		11279	973	859	6162	3173	6516	7210	197	23	197	7145	11060		29	11	
	2005	525	36	13975	1500	1020	8300	5212	8553	9120	347	105	383	9503	18629		83	24	
	%	68,67		22,959	38,87	21,078	32,012	44,1	30,27	2,659	49,4	89	58,49	26,69	42,249		75,3	60,42	

Тошкент вилояти	2003	297	15	2457	215	8547	6521	4125	4875	5964	302		247		4587		124	24	
	2004	324	27	3112	248	9117	7918	4827	5163	6242	382		356		5056	10	198	37	
	2005	536	42	4031	476	9509	8535	5200	5838	7396	449	124	627		6177	20	257	55	
	%	42,07	50	30,923	51,37	7,1196	15,413	13,92	14,03	17,482	23,8	100	51,91		21,92	75	37,35	44,55	

Тошкент шаҳар	2003	1045	86	2759	765	3875	4751	1748	4871	3549	1278	17	247		2471		305	275	
	2004	1136	107	3446	835	4084	5485	1816	5447	4398	1468	21	342		2965		381	319	
	2005	1638	210	4773	1096	4758	7551	1997	6596	7123	1720	38	587		3542		589	534	
	%	33,42	54	34,999	26,09	16,362	32,221	10,77	21,79	44,216	20,2	50	49,83		23,264		41,77	44,38	

Қаш-қадарё	2003	145		2410	128	14109	5278	6179	6852	11874			285		8976				
	2004	198		2935	179	15208	6441	6454	7633	12751	5		322		9336				
	2005	221	11	3872	214	17593	8566	8741	9118	14487	12	40	461		11326	18			
	%	22,4		30.979	28,27	16,68	31,596	27,74	20,57	15,01	79,2	100	34,16		19,159				

Фарғона 	2003	128	25	4792	139	20782	14879	9823	8475	8297	147		67		9751	17	49	12	
	2004	178	43	5984	173	21193	15261	10839	9116	9279	173		98		10820	27	72	19	
	2005	289	100	8623	361	23863	17546	12929	11246	15846	258		198		13686	35	214	25	
	%	47,06	66	37,516	56,79	12,05	14,111	20,09	21,79	44,541	38		58,33		24,847	37,14	71,73	38	

Хоразм 	2003	217		2495	478	4876	4126	2871	3087	2647			128		3871		27		
	2004	299		2830	561	5461	4552	3635	3583	3251	37	21	193		4395		47		
	2005	352	15	3230	756	7530	6872	5691	4851	4640	60	25	324		6025		86		
	%	26,7		17,57	31,28	31,361	36,86	42,84	31,25	36,444	69,2	58	50,46		31,402		56,98		

Жами: 	2003	4448	140	45770	6568	109238	89391	57182	60679	67977	3003	1819	2054	8664	81905	407	838	400	
	2004	5476	238	54256	7916	120404	100783	65745	70210	77794	3657	2734	2960	9170	91261	584	1141	492	
	2005	8054	626	69081	10337	143409	124305	86198	84940	107429	4773	5022	4854	11403	118998	808	1805	810	
	%	38,39	69,8	27,602	29,94	19,935	23,505	28,69	22,95	32,155	30,2	54,7	48,35	21,8	27,24	38,68	45.18	44,94	
5.3. Болалар спортини ривожлантиришдаги янги ҳаракатлар

Болалар буюк келажагимизнинг таянч деган иборалар юзага келди. Соғлом авлодни тарбиялаб етиштириш илк болаликдан бошланади. Бунда жисмоний тарбия воситалари, айниқса спорт турлари муҳим ўрин эгаллайди. Шу туфайли Республика Президенти “Ўзбекистон Болалар спортини ривожлантириш жамғармасини ташкил этиш тўғрисида”ги  (2002 йил 25 октябр) фармон чиқарди. Шу асосда ЎзРВМ махсус қарор қабул қилди (2002 йил 30 октябр). Бундай кўп қиррали ва кенг қамровли ижтимоий-тарбиявий жараёнларни амалга оширишда ўқувчи-ёшларнинг жисмоний баркамоллигини таъминлаш асосий мақсад қилиб қўйилди. Энг асосий вазифа эса иқтидорли болаларни спортга жалб этиш, уларнинг спорт маҳоратларини тарбиялаб етиштириш, келажакда халқаро спорт мусобақаларида Республика шуҳратини янада кўтаришдан иборатдир. Шунга асосан деярлик барча вилоятларнинг марказлари, йирик шаҳар ва қишлоқларда болалар ва ўсмирлар мактабларини кўпайтириш, уларнинг маданий-техник шароитларини таъминлаш амалга оширилмоқда. Муҳим томонлардан бири шундаки, Республика Халқ таълими вазирлиги қошида “Болалар спортини ривожлантириш жамғармаси” фаолият кўрсатиб келмоқда. Унинг ташкилий ва бошқарув фаолиятларига Республика Президенти И.А.Каримов бевосита раҳнамолик қилмоқда. Шу туфайли вилоятлар, шаҳар-туманларидаги Халқ таълими бошқармалари, бўлимлари таркибида мазкур жамғарманинг тармоқлари мақсаддагидек иш олиб бормоқда.
Ўзбекистон Республикаси маданият ва спорт ишлари вазирлиги ҳамда унинг қуйи тармоқлари. “Болалар спортини ривожлантириш жамғармаси” фаолиятига яқиндан амалий ёрдам бериб келмоқда. Уларнинг баъзи бир муҳим тадбирлари ҳақида маълумотлар қуйидагича баён этилди. Яъни: 
Вазирлик ўқувчи-ёшларни ўқишдан ташқари вақтда болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари орқали спорт билан шуғуллантириш ишларини Халқ таълими вазирлиги ҳамда Касаба уюшмалари билан билан биргаликда олиб бормоқда.
Ўзбекистонда 504 та спорт мактаблари бўлиб, шулардан 428 таси БЎСМ ва 76 таси Ихтисослашган болалар ўсмирлар олимпия заҳиралари мактабларидир (ИБЎОЗМ). Мактабларнинг 377 таси (75 фоизи) Халқ таълими вазирлигига, 67 таси (13 фоизи) Касаба уюшмаларига, 60 та (12 фоизи) Маданият ва спорт ишлари вазирлигига қарашлидир. Қишлоқ жойларида 261 та БЎСМ ва 3 та ИБЎОЗМ лар фаолитя кўрсатмоқда. (1-2 иловада)
БЎСМларда машғулотлар 2783 та ўрта таълим мактаблари ва бошқа спорт базаларда олиб борилмоқда. Шундан 344 таси БЎСМларга қарашли бўлиб, 2439 таси ижара сифатида фойдаланилмоқда.
БЎСМларда жами 10178 нафар мураббийлар спорт ишларини олиб бормоқдалар. Шулардан 2879 нафари олий жисмоний тарбия маълумотига, 4640 нафари жисмоний тарбия маълумотига, 2668 та мураббий тегишли маълумотга эга эмас. Мураббийнинг ойлик маоши тоифасига қараб, 38,020-70000 сўмни ташкил этади.
Шуғулланувчилар:
-	спорт мактабларида жами 268927 нафар ўқувчилар шуғулланиб, шулардан 46333 нафари қизлардир (17,2 фоизи);
-	бошланғич тайёрлов гуруҳларда 142461 та;
-	ўқув машқ гуруҳларда 121178 та; 
-	спорт маҳоратини ошириш гуруҳларда 3809 та;
-	олий спорт маҳоратини ошириш гуруҳларда 814 та болалар спорт билан шуғулланади.
Республикада фаолият кўрсатаётган спорт мактабларида асосан баскетбол, бокс, миллий кураш, дзю-до, волейбол, қўл тўпи, енгил атлетика, футбол, эркин кураш, самбо, юнон-рум кураши, теннис, стол тенниси, оғир атлетика, сузиш спорт турлари оммавийлашган.
Болалар ва ўсмирлар спорт мактабларини Республика Олимпия заҳиралари коллежларида давом эттиришади.
Республикада 11 та олимпия заҳиралари коллежлари бўлиб, уларда 7543 нафар ўқувчи таҳсил олади. Шулардан Тошкент (750), Самарқанд (682), Андижон (940), Чирчиқ (400), шаҳарларида ва Самарқанд вилоятининг Тойлоқ (624), Жиззах (761), Ургенч (1561), Фарғона (770), Нукус (349), Термиз (492), Қарши (214). (3-4-5 иловаларда).
Маданият ва спорт ишлари вазирлиги Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармаси билан биргаликда олиб борган ишлари натижасида охирги йилларда ўқувчилар орасидаги қобилиятли спортчилар халқаро мусобақаларда муносиб иштирок этишмоқда.
Маданият ва спорт ишлари вазирлиги 2005 йил 9 ой ичида 241 та республика, 141 та халқаро мусобақалар ва 53 та ўқув-машғулот йиғинлари ўтказди. Ўзбекистон спортчилари халқаро мусобақаларда 198 та олтин, 163 та кумуш, 157 та бронза медаллар соҳиби бўлишди.
Мазкур мусобақаларда қатнашадиган ўқувчи-ёшлар сони йилдан-йилга ошиб бормоқда.
2005 йил 16-26 июн кунлари Москва вилоятининг шаҳарларида МДҲ ва Болтиқбўйи давлатлари ёшларнинг ўртасида халқаро спорт ўйинлари бўлиб ўтди. Ушбу мусобақада 126 кишидан иборат Ўзбекистон спорт делегацияси 10 спорт тури бўйича қатнашиб 24 медални қўлга киритдилар. (5-та олтин, 5 та кумуш ва 14 та бронза). Бу ўйинларда енгил атлетика, юнон-рум ва эркин кураш, теннис, бадиий гимнастика ва дзюдо терма жамоалари муваффақиятли иштирок этишди. (2002 йил МДҲ ва Болтиқбўйи ёшлар ўйинларида 1 та олтин, 1 та кумуш ва 1 та бронза медаллари қўлга киритлган) (6-иловада).
Сув полоси бўйича ёшлар терма жамоаси май ойида Хитойда бўлиб ўтган Осиё чемпионатида жамоа ҳисобида 2-ўринни эгалладилар.
Июн ойида бокс бўйича ёшлар ўртасида Покистонда бўлиб ўтган Осиё чемпионатида Ўзбекистон ёшлар терма жамоа аъзолари О.Шоимов, Б.Мамажонов, З.Ортиқов, Д.Обиджонов, А.Муралимов, А.Кулжановлар олтин медал, М.Миракбаров, У.Тожиевлар бронза медалларни қўлга киритиб Осиё чемпионатида жамоа таркибида биринчи ўринни эгаллашди.
Июл ойида эркин кураш ва юнон-рум бўйича ёшлар ўртасида Литвада бўлиб ўтган жаҳон чемпионатида Ф.Ўразимбетов (эркин кура) бронза, Э.Тожиев олтин, Ш.Шодмонов (Юнон-рум кураш) кумуш ва Бангкок шаҳрида сингхрон сузиш бўйича ўсмирлар ўртасидаги Осиё чемпионатида Д.Можаева, Н.Карнева, В.Поповалар кумуш медалларигасазовор бўлишди.
Республика вилоятилари тасарруфидаги болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари, олимпия ўринбосарлари коллежларининг сони ҳамда уларда шуғулланувчилар ҳақидаги маълумотлар (2005 йил июлигача)жадвалларда (1-2-иловаларда) келтирилди.

Республика бўйича Болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари ва ихтисослашган болалар ўсмирлар олимпия захиралари мактаблари ҳақида маълумот

№	Вилоятлар 	БУСМ ва ИБУОЗМлар сони	БУСМлар сони	ИБУОЗМ
лар сони	Штатдаги маъмурий ходимлар 	Спорт иншоот-лари	
		Жами 	Халқ таъл. вазирлиги	Касаба уюшмаси	Маданият ва спорт ишлари бошқармаси 	Жами 	Халқ таъл. вазирлиги	Касаба уюшмаси	Маданият ва спорт ишлари бошқармаси 	Жами 	Халқ таъл. вазирлиги	Касаба уюшмаси	Маданият ва спорт ишлари бошқармаси 	Жами 	Олий маълумот 	Аёллар 	Спорт иншоотлари сони 	

Жум-ладан 	
																		Ўзиники 	Ижарага 	
1	Қорақалпоғистон Рес	33	26	3	5	31	25	3	3	2	1		2	100	109	16	284	20	264	
2	Андижон 	57	48	4	5	53	47	4	2	4	1		3	144	105	19	55	26	29	
3	Бухоро 	38	27	3	8	30	24	2	4	8	3	1	4	108	78	24	151	41	110	
4	Жиззах 	23	17	2	4	22	17	2	3	1			1	64	49	8	137	15	122	
5	Қашқадарё 	27	22	3	2	26	22	2	2	1		1		55	46	4	47	2	45	
6	Навоий 	19	13	2	4	18	13	2	3	1			1	55	38	9	22	8	14	
7	Наманган 	39	33	2	4	33	30	2	1	6	3		3	125	90	15	314	68	246	
8	Самарқанд 	48	41	3	4 	40	36	3	1	8	5		3	123	76	20	434	32	402	
9	Сирдарё 	20	14	4	2	19	14	4	1	1			1	55	34	8	184	9	175	
10	Сурхондарё 	31	16	5	10	30	16	4	10	1		1		74	49	7	40	7	33	
11	Тошкент вилояти	48	36	9	3	41	33	8		7	3	1	3	111	59	39	366	29	337	
12	Фарғона 	49	40	4	5	47	39	4	4	2	1		1	126	97	20	459	44	415	
13	Хоразм 	22	16	3	3	22	16	3	3					58	45	4	36	16	20	
14	Тошкент шаҳри	50	28	20	1	16	9	6	1	34	19	14		167	130	84	254	27	227	
Жами 	504	377	67	60	428	341	49	38	76	36	18	22	1365	1005	277	2783	344	2439	

Республика бўйича Болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари ва Ихтисослашган болалар ва ўсмирлар
олимпия захиралари мактаблари тўғрисида маълумот

Жадвал – 2
№	Вилоятлар 	Спорт тур-лари 	Гуруҳларда шуғулланувчилар сони	Хисобот йилида тайёрланган разрядли спортчилар	Мураббийлар сони	
			Соғломлаштирувчи гуруғ	Бошланғич тайёрлов гуруҳ	Ўқув машқ қилувчи гуруҳ	Спорт маҳорат ошириш  гуруҳ 	Олий спорт махорат оширув гурух	Жами:	Оммавий разряд	I-разряд	Спорт устаси номзоди	Спорт устаси	Халқаро тоифадаги спорт устаси	Жами 	Штат-даги	Шулардан 	
																Жис.тар маълумоти бўлган	Олий маълумот	
1	Қорақалпоғистон Рес	21		9307	7650	60	38	17055	5969	305	39	10		531	666	80	170	
2	Андижон 	35		11820	13863	244	76	26003	8279	253	132	10	2	2221	609	453	233	
3	Бухоро 	32	299	17571	8771	222	111	26974	4608	229	97	21	1	764	253	362	256	
4	Жиззах 	21		5562	6616	38	4	12220	2974	152	101	4		345	235	161	116	
5	Қашқадарё 	22		8861	4116			12977	4928	114	19	3	2	334	228	199	124	
6	Навоий 	24		12499	4951	91	9	17550	4924	229	70	8	1	515	350	294	149	
7	Наманган 	32		9407	10050	337	47	19841	5631	372	177	10	1	688	504	370	201	
8	Самарқанд 	33		14445	11958	310	86	26799	8376	253	181	11		990	672	575	281	
9	Сирдарё 	29		4471	5568	86	23	10178	3920	155	51	6	4	365	180	129	115	
10	Сурхондарё 	22	28	6991	6061	92	16	13188	4158	374	40	4		364	289	226	125	
11	Тошкент вилояти	34	108	13864	11515	461	80	26028	6387	365	239	32	3	849	514	594	269	
12	Фарғона 	34		12545	12283	463	91	25382	7146	278	240	10	1	902	586	447	289	
13	Хоразм 	20		10900	7856	34		18790	5824	399	140	9		519	352	265	167	
14	Тошкент шаҳри	40	230	4218	9890	1371	233	15942	4224	515	406	70	4	791	562	485	375	
Жами 	54	665	142461	121178	3809	814	268927	77348	3993	1932	208	19	10178	6000	4640	2870	

Маълумки болалар спортнинг олий даражадаги маскани олимпия ўринбосаралри мактаблари ва коллежлари ҳисобланади. Уларнинг сони ва фаолият сифатлари янада оритб бормоқда. Бу ҳақда қуйидаги маълумотлар далил бўла олади.

Олимпия захиралари коллежларида таҳсил олувчи спортчи-ўқувчиларнинг спорт тайёргарлиги бўйича 
                                             МАЪЛУМОТ                     						                                                                                          Жадвал – 3
№	Спорт муассасаларининг номи	Спорт таълим муассасаларида тахсил олувчи ўқувчилар ҳисобидан кўрсаткичлар	
		Умум спортчи –ўқувчилар сони	Шу жумладан коллеж ва мактаб-интернатда тахсил олувчилар сони	Шу жумладан коллеж ва мактаб-интернатда тахсил битирувчилар сони	Спорт коллежларида тахсил олувчи  спортчилар спорт тайёргарлиги	
			Спорт мутахассислигидатахсил олувчилар сони	Спортдан ташқари мутахассисликда таълим олувчилар сони	Мактаб-интернада	Спорт турлари мутахассислгидан	Спорт турларидан ташқари мутахассислигидан	Мактаб-интерна бўйича	Шу жумладан спорт тайёргарлиги	Ўзбекистон терма жамоаларига қатнашиши	Республика ва халқаро мусобақаларда иштироки	
									Разрядсиз спортчилар	III разрядли (Ус)	II разрядли (Ус)	I разрядли (Ус)	III разрядли (Кат)	II разрядли (Кат)	I разрядли (Кат)	СУН	СУ	ХТСУ	Усмир. Терма жамоага номзод	Усмир. Терма жамоага аъзо	Катта терма жамоага номзод	Катта терма жамоага аъзо	Уз.бир	Уз.чемп 	Осиё б.ч	Жахон б.ч	Х.т	
																							Ғолиб	Совриндор 	Ғолиб	Совриндор 	Ғолиб	Совриндор 	Ғолиб	Совриндор 	Ғолиб	Совриндор 	
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17	18	19	20	21	22	23	24	25	26	27	28	29	30	31	32	33	
1	Тошкент ОЗК	750	404		346	92		100		-	53	113	10	22	132	357	60	3	0	111	141	71	246	236		54	6	4			65	85	
2	Чирчиқ ОЗК	400	243		157	55		56	33	10	36	28	40	58	83	102	8	2	37	31	15	9	62	95	13	49	2	2	1		28	58	
3	Самарқанд ОЗК	682	543		139	319		139				13		175	156	325	13		14	18	16	13	29	41	1	26	2	2	1	2	15		
4	Тойлоқ ОЗК	624	624			171								255	176	187	6		3	3	14	42	43	76	8	35	3	2		6	2	9	
5	Андижон ОЗК	940	394		546	83		176	21			121	170	156	277	164	28	3	41	17	65	9	80	221	30	67	9	12	4	14	52	86	
6	Жиззах ОЗК	761	637	124		170			19	103	89	124	113	103	67	16	3	8	6	6	19	1	12	12	3	6							
7	Урганч ОЗК	1561	1092	219	250	236	103	122	126	207	142	200	222	196	147	89	13			10	11	13	7	8	8	28							
8	Фарғона ОЗК	770	407		363			107	8				410	252	99	1			30	20	0	0	14	92									
9	Нукус ОЗК	349	224	125							1		85	85	48	5										2					1	2	
10	Карши ОЗК	214	214							83	62	46	9	6	6	1	1		1	1					1					1	1	1	
11	Термиз ОЗК	492	400	92						-	20	51	151	98	52	27	1		2				2	2			1						
	Жами:	7543	5182	560	1801	1126	103	700	207	300	417	661	1221	1416	1279	1325	146	11	136	217	268	176	484	783	73	264	29	22	6	23	164	241	

Изоҳ: (Ус) – Ўсмирлар ўртасида, (Кат) – катталар ўртасида, СУН – спорт усталигига номзод, СУ – спорт устаси, ХТСУ – халқаро тоифадаги спорт устаси, 
Жиззах ОЗКда спортдан ташқари – мактабгача таълим муассасалари йўриқчи мутахассислиги бўйича 124 нафар ўқувчиси таълим олмоқда.
Нукус ОЗКда спортдан ташқари – бошланғич таълим жисмоний тарбия ўқитувчиси мутахассислигида 125 нафар ўқувчи таълим олмоқда.
Урганч ОЗКда спортдан ташқари – бошланғич таълим жисмоний тарбия ўқитувчиси мутахассислиги бўйича 18 нафар ўқувчи, тиббий хамшира мутахассислигида 12 нафар ўқувчи, таълим тарбия раҳбари мутахассислигида 189 нафар ўқувчи таълим олмоқда.
Термиз ОЗКда спортдан ташқари – бошланғич таълим жисмоний тарбия ўқитувчиси мутахассислиги бўйича 92 нафар ўқувчи таълим олмоқда.

Спорт турлари бўйича шуғулланиш ва разряд талабларини бажариш ҳақидаги маълумотлар (4-жадвал) спорт мактаблари ва олимпия шринбосарлари коллежларидаги иш сифатларини ифода этувчи далил ҳисобланади. Жадвалдаги кўрсаткичлар таҳлил этилса, болаларни спортга жалб этишда футбол (63992 нафар), волейбол (28448 нафар), кураш (26323 нафар), енгил атлетика (11115 нафар) каби спорт турлари олдинги ўринда туради.
Бунинг асосий сабаблари шундаки, бу турлар энг оммавий ва қизиқарлидир. Шунингдек уларнинг моддий техник шароитларига эътибор кучлидир. Шу сабабдан диққатни жалб этувчи спорт мусобақалари яхши ташкил этилмоқда. Оқибатда эса болалар ва ўсмирлар оқими мазкур спорт турларига бориб тақалмоқда. Ўз-ўзидан маълумки, замонавий беш кураш (32 нафар), спорт рақси (72 нафар), тоғ чанғиси (75 нафар), баскетбол (30 нафар) ва х.к. спорт турлари учун махсус жойлар, мосламалар, мураббийлар талаб этилади. Бу холатлар юртимизда ҳали катта муаммо ҳисобланади.

№	Спорт турлари 	Спортчилар 	Мураббийлар 	
		жами	II, III  ва ўсм. разрядли	I разряд	
СУН	
СУ	
ХТСУ	Жами 	Улардан олий маълумотли	
1	Академик эшкак эшиш	541	193	91	85	24	16	33	22	
2	Бадиий гимнастика	2935	874	100	73	15	1	112	56	
3	Бадминтон 	207	24	11	34	11		11	7	
4	Байдарка ва каноэда эшкак эшиш	1346	504	134	99	24	11	62	37	
5	Баскетбол 	17116	8108	411	116	22		545	235	
6	Бокс 	19181	9185	944	658	125	16	651	337	
7	Волейбол 	28448	13898	461	65			030	457	
8	Велоспорт 	920	326	46	102	23	4	49	30	
9	Гандбол 	15936	7240	298	103	8		455	252	
10	Дзюдо 	7128	3588	565	336	70	3	265	164	
11	Енгил атлетика 	11115	5718	223	95	22	10	415	240	
12	Замонавий беш кураш	32	32					3		
13	Камондан отиш	446	123	20	24	5		21	9	
14	Оғир атлетика 	3761	1708	233	164	42	6	147	76	
15	От спорти	753	322	65	54	33	6	53	11	
16	Синхрон сузиш 	187	50	12	7	3	1	7	4	
17	Спорт гимнастикаси 	2273	1233	69	35	12	4	111	68	
18	Стол тенниси 	10323	4079	234	161	18	3	362	150	
19	Сувга сакраш 	139	22	8	10	2		8	4	
20	Сузиш 	5564	2583	153	76	31	4	171	98	
21	Таэквондо 	584	241	58	43	42		24	10	
22	Теннис 	5034	2281	189	52	5	3	172	78	
23	Футбол 	65992	34079	568	83			3196	1100	
24	Чим устида хоккей	1233	519	58	92	27	12	44	24	
25	Эркин кураш 	8396	4155	460	382	32	2	281	171	
26	Слалом эшкак эшиш 	266	27	11	57	17	1	16	8	
27	Юнон-рум кураш	4704	2565	310	186	40	8	186	105	
28	Қиличбозлик 	648	276	61	91	32		46	16	
29	Ўқ отиш	246	186	15	29	5		15	5	
30	Тоғ чанғиси 	75	22	4	15	5		8	2	
31	Кураш 	26323	12180	888	271	24	1	794	462	
32	Белбоғли кураш 	7810	3773	348	172	21	1	280	148	
33	Турон 	1708	641	102	69	30	1	64	26	
34	Акробатика 	1147	322	53	73	10	1	60	32	
35	Альпенизм 	105	26	9	4			6	2	
36	Армреслинг 	809	249	47	30	9	1	29	13	
37	Мини футбол 	315	136	31	15	8	1	16	6	
38	Самбо 	2835	1305	325	143	42	11	122	66	
39	Спорт рақси 	72						1		
40	Шахмат 	8782	3240	181	48	5	1	270	65	
41	Шашка 	711	326	11	4			24	8	
42	Таэквондо ИТФ	223	109	23	14	3	1	7	2	
43	Кикбоскинг 	120							5	
44	Карате-до 	654	187	30	9	7	1	25	15	
45	Муайтай 	624	280	28	22	9	6	23	1	
46	Бесбол 	30	16	11				1	15	
47	Сув полоси 	546	206	29	35	17		2	8	
48	Бошқалар 	584	226	40	57	15		28	1640	
Жами:	268927	127383	7968	4293	895	137	10178	4640	
Республика бўйича Болалар ўсмирлар спорт мактаблари ва ихтисослашган 
болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари ҳақида маълумот

Таъкидлаш зарурки, спорт машғулотлари ва мусобақаларини махсус ишноатларсиз (стадион, спорт зал, сув ҳавзаси, ўйин майдонлари ва х.к.) тасаввур қилиб бўлмайди. Жойлардаги мавжуд спорт иншоатлари маҳоратли спортчилар ва болалар спорт машғулотларига хизмат қилмоқда. Бу жиҳатлар мустақилликкача бўлган даврларда ҳам мақсад йўлида амалга оширилган.
Ўзбекистонда спорт иншоотларининг қурилиши ва ривожланиши яқин ўтмиш билан боғлиқдир. Энг йирик спорт иншооти сифатида “Пахтакор” спорт мажмуи 1956 йилда қурилиб, кейинчалик унинг атрофида “Ёшлик”, енгил атлетика ёпиқ биноси, қиличбозлик ва камондан ўқ отиш йирик заллари қурилди.
Марказий ҳарбий спорт мажмуи – собиқ меҳнат резервлари, Митрофанов номидаги сув спорт саройи ва х.клар қайта таъмирланиб, Халқаро андозаларга мослаштирилди. Мустақиллик йиллари вилоятларнинг марказларидаги стадионлар ва бошқа спорт қурилмалари ҳам янгидан таъмирланиб, улар анча кенгайтирилди. 
Республика Президенти соврини учун теннис бўйича халқаро турниларнинг бошланиши (1994) ва давом этиши Тошкентда “Юнусобод”, “Жар” ва бошқа спорт мажмуиларининг қуриб битирилишига сабабчи бўлди. Уларда фақат республика мусобақалари ва теннис бўйича Халқаро турнирларгина эмас, хатто бокс, кураш, шарқона якка курашлар ва бошқа турлар бўйича Осиё ва жаҳон биринчиликлари ҳам ўтказилмоқда.. теннис кортлари ва йирик соғломлаштириш спорт марказлари барча вилоятларнинг марказларида қуриб битказилди. Уларнинг таркибида йирик спорт заллари, сув ҳавзалари, футбол ва бошқа спорт ўйинлари майдонлари мужассамлашган.
Хлқаро мусобақалари ўтказиш бўйича жаҳон андозаларига мос келадиган комплексда томошабинлар маданий ҳорлиқ чиқариб дам олиши, спортчилар эса ўз кучларини синаб кўришлари учун қулай имкониятлар яратилган. 
Аҳоли ўртасида ўйин майдонлари, спорт заллари ва югуриш, дам олиш йўлакларини қуриш давом этмоқда. Эътиборли томони шундаки, касб-ҳунар коллежлари, лицейлар учун ғиштдан қурилаётган ўқув бинолари таркибида катта заллар, сув ҳавзалари мавжуддир.
Деярлик барча олий ўқув юртлари йирик спорт мажмуига эга бўлмоқда.
Ишлаб чиқариш корхоналари, турли муассасаларда (солиқ тизими, қурилиш, алоқа х.к) янгидан спорт мажмуаларини қуриш анъанавий тус олмоқда.
Республикада мавжуд бўлган спорт иншоотларининг сони ҳақида қуйидаги маълумотларн кўрсатиш мумкин: 2001 йил бошидаги йиғма хисоботлар асосида келтирилди:

№	Вилоят номи	Умумий	Стадионлар 	Спорт заллар	Сув ҳавзаси	
1	Қорақалпоғистон 	3483	13	405	2	
2	Андижон 	4184	25	533	24	
3	Бухоро 	2583	22	382	6	
4	Жиззах 	2234	5	187	3	
5	Қашқадарё 	4455	19	473	7	
6	Навоий 	1495	12	143	13	
7	Наманган 	4414	28	473	21	
8	Самарқанд 	4844	41	457	12	
9	Сурхондарё 	3514	23	310	6	
10	Сирдарё 	1615	14	227	11	
11	Тошкент вилояти	3765	38	551	15	
12	Фарғона 	4920	36	605	121	
13	Тошкент шаҳри	2179	16	556	32	
14	Хоразм 	2847	13	419	3	
Республика бўйича:	46487	305	5721	276	
Мустақиллик йилларида футбол майдонлари янада кўпайди. 1991 йилда Республика бўйича 5664 та, 1995 йилда 4841 та ва 2000 йил охирида эса уларнинг сони 6804 тага етди. Шунингдек теннис кортларининг сони ҳам анча ошди. 1991 йилда 184 та, 1996 йилда 285 та ва 2001 йил бошида эса 659 тага етказилди. Кейинги йилларда спорт ва олимпия коллежлари ҳамда БЎСМ учун махсус спорт мажмуалари (стадион, сув ҳавзаси, спорт заллари ва х.к) янгидан қад кўтармоқда. Бу ҳолаптлар деярлик барча вилоятларнинг марказларида кўзга чалинади.  

5.4. Ўзбекистон Миллий Олимпия Қўмитасининг (МОҚ) таъсис 
этилиши ва унинг аҳамияти.

Халқаро спорт ва Олимпия ҳаракатининг кенг ривожланиши, қитъаларда турли хил спорт мусобақалари, қитъа ўйинларининг ўтказилиши, жаҳон чемпионатлари ва Олимпия ўйинларининг анъанавий ташкил этилиши ҳар бир мамлакатда спорт турларини ривожлантиришни қадимдан тақазо этиб келган.
Ўзбекистон мустақил давлат сифатида халқаро спорт ҳамжамиятларига аъзо бўлиб кириш мақсадида энг аввало миллий Олимпия қўмитасини (МОҚ) ташкил этади. Бу 1992 йил 21 январдаги биринчи таъсис мажлисида амалга оширилди. Халқаро Олимпия Қўмитаси (ХОҚ) хартияси асосида ва жаҳон спорт ҳаракатининг илғор тажрибаларига таянилган ҳолда МОҚ Низоми (устави) ишлаб чиқилди. ва қабул қилинди. ЎзР МОҚ президенти этиб О.Назиров сайланди. У бир вақтда Республика Давлат спорт қўмитасининг раиси ҳам эди. Бу ХОҚ Хартияси ва ЎзР МОҚ Низомига тўғри келмас эди. Шундай бўлсада, Республика шароити ва моддий-техник ҳамда молиявий таъминлашнинг баъзи бир сабабларига кўра раҳбарлик ишлари давом этди. Аввал МОҚ вицепрезиденти С.Рўзиев кейинчалик (1994) МОҚ президенти этиб сайланди. Бу эса хартия ва Низом талабларига тўла асосланди. Низомга кўра МОҚ фаолиятини юритувчи ижроқўм, аъзолар, Олимпия Академияси ва бошқа тузилмалар ташкил этилди. 
Республика МОҚ ўзининг Ассамблеялари, Конгресслари ва бошқа расмий йиғилишларида энг муҳим масалаларни муҳокама қилмоқда. Бунда режаларни тасдиқлаш, ижролар натижаларини эшитиш, Халқаро Олимпия ҳаракатида иштирок этиш, Олимпия ғояларини кенг ёйиш ва энг муҳими спортчиларни Осиё, жаҳон чемпионатлари, Халқаро турнирлар ва Олимпия ўйинларига тайёрлаш билан боғлиқ масалаларни доимий равишда муҳокама қилиб, мутасадди спорт ташкилотларига амалий ёрдам бўлмоқда.
ЎзР МОҚ Республиканинг халқаро спорт ташкилотлари билан олиб бораётган ўзаро муносабатлари ва алоқаларида Президент И.А.Каримовнинг ҳиссаси ғоят каттадир. Халқаро Олимпия Қўмитасининг бош штабида президентимизнинг олтин орден билан мукофотланиши, ХОҚ Президенти Х.А. Самаранчнинг икки маротаба юртимизга ташрифи, (1991,1995) Араб мамлакатлари, Осиё ўйинлари кенгашининг президенти ва ЮНЕСКО каби Халқаро нуфуздаги ташкилотларнинг раҳбарлари масъул ходимлари Ўзбекистонга келишлари муҳим воқеликлар бўлди. 
Юртимизга қилган ташрифида Халқаро Олимпия қўмитасининг Президенти Хуан Антонио Самаранчнинг таассуротларини келтириш тарихий жиҳатдан ўринлидир, яъни у қуйидагиларни мамнуният билан изҳор этган:
“Мен Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов билан учрашувимни зўр қониқиш билан эслайман.
Ана шу учрашув асносида Ўзбекистонда спортга қандай эътибор берилаётганига, мамлакат президенти спорт ҳаракатини қай даражада қўллаб-қувватлашининг шахсан гувоҳи бўлдим. Шу боисдан Халқаро Олимпия Қўмитасининг олтин ордени унга муносиб мукофот. Шу нарса менга маълумки, Президент Ислом Каримов хомийлигида Ўзбекистонда йирик халқаро турнирлар ўтказилмоқда. Бу ерда Олимпия жараёнларида иштирок этишга ҳам хайрихоҳлик кучли”.
Юқоридаги тадбирлар асосида 1996 йил августда Тошкентда “Олимпия шон-шуҳрати” музейи очилди. Унда мамлакатимиз спорт тарихи, Олимпия ҳаракати, спортчиларнинг эришган ютуқлари ўз ифодасини топди. Ўтган даврларда музейни томоша қилиш учун Франция, Италия, Германия, Англия, Швеция, Россия, Болгария ва жуда кўп Европа, Осиё, Африка, Америка, Австралия қитъаларидаги мамлакатларнинг расмий кишилари, саёҳатчилари ва спортчилари келиб кетишди. 
Республика Миллий Олимпия қўмитаси (МОҚ) ходимлари, спорт федерацияларининг раҳбарлари, олимлар ва бошқа расмий кишилар ХОҚ жойлашган Лоззана ва жуда кўп мамлакатларнинг МОҚ хузурида бўлиб, конгресслар, сессиялар ва илмий анжуманларда иштирок этмоқда.
Айниқса, ўзбек курашини ўрганиш ва ўргатиш борасида Республика мураббийлари Ҳиндистон, жанубий Африка Республикаси, Австралия, Африка, Америка ва Европа қитъаларига бориб келишмоқда. Ўз навбатида барча қитъалардан расмий вакиллар Ўзбекистонда бўлиб, кураш ва бошқа спорт турлари бўйича тажрибалар алмашишмоқда. Бу эса спортчиларнинг халқаро турнирлар, ўртоқлик учрашувлар ва бошқа мусобақаларни ташкил қилишга замин тайёрламоқда. 
ЎзР МОҚ таркибида Олимпия Академияси ташкил этилиб, Олимпия ҳаракати ғоялари, жисмоний тарбия ва спорт назарияси ҳамда амалиётини ўрганиш ва уларни тарғибот қилишда хизмат қилади. 
Мазкур Олимпия академияси президенти А.Қ.Ҳамроқулов ва унинг ижрочи директори Б.С.Ражабов (1993 йил 18 апрелда сайланган) ва унинг жамоатчи аъзолари юртимизда Олимпия ҳаракатини ривожлантиришда катта меҳнат қилишди. 
ЎзР Миллий Олимпия академиясининг Низомида қайд этилишича олимпизим, Олимпия ҳаракати ва олимпия ўйинларининг инсонпарвар қадриятлари тамойиллари ва ғояларини ўрганиш, тарқатиш, оммалаштириш ҳамда кенг миқёсда ривожлантириш асосий мақсад ҳисобланади. Унинг муҳим вазифаси эса, юртимиз аҳолисини олимпия таълимоти ва илмий-услубий асослари билан қуроллантириш, минтақавий Олимпия академиялари билан алоқалар боғлашдир.
Эътироф этиш лозимки, мазкур олимпия академиясининг бевосита иштироки ва амалий ёрдамлари туфайли Олимпия ўйинларига (1996, 2000, 2004) тайёргарлик, Халқаро Олимпия Қўмитасининг (1994) ҳамда Олимпия ўйинларининг (1996) ташкил қилинишига 100 йил тўлиши билан ўтказилган илмий-назарий анжуманларни ташкил қилди. Олимпия ғояларини кенг ёйиш мақсадида вилоятларда ва турли спорт ташкилотларида семинар-кенгашлар, маърузалар ўтказилди. “Ассалом Олимпиада” (Абдумаликов Р, Юнусов Т.Т ва б.қ., 2002) каби ўнлаб илмий-оммабоп ҳамда ўқув-услубий қўлланмалар нашр этилди. Умумтаълим ўрта мактабларнинг “Жисмоний тарбия” дастури ва битирувчиларнинг имтиҳон саволларига Олимпия ўйинлари ҳақида маълумотлар киритилди. Ўрта махсус ўқув юртлари, академик лицейлар, касб-ҳунар коллежлари ва олий ўқув юртлари ўқувчи ёшлари ҳамда талабаларининг “Жисмоний тарбия”дан ҳисоб (зачет) топширишларида Олимпия ҳаракати билан боғлиқ мавзулар мазмун топди. Бундай ижтимоий-тарбиявий ва тарихий жараёнлар Миллий Олимпия академиясининг саъй-ҳаракатлари натижалари деса бўлади.
Такидлаш жоизки ЎзР МОҚ жаҳондаги энг йирик мамлакатлар билан спорт соҳасида мустаҳкам алоқаларни ўрнатган. Айниқса АҚШда спортчиларимизнинг Олимпия ўйинларида (Атланта-ёзги ва Салт Лейк Ситти-қишки) иштирок этиши ҳамда профессионал бокс бўйича М.Абдуллаев, Р.Чагаев ва бошқаларнинг шу мамлакатда туриб шуғулланишлари, тажриба алмашишларига эришилди. Ўз навбатида президент кубоги учун теннис ва кураш бўйича халқаро турнирларда АҚШ спортчиларининг иштирок этиши ҳам бунга шаҳодатдир.
Буюк Британия билан ўрнатилган Халқаро спорт алоқалари тарихий жиҳатдан муҳим аҳамиятга эгадир. ЎзР президенти И.А.Каримов номи билан бу мамлакатда миллий курашчимиз бўйича халқаро турнирларнинг ўтказилиши одат тусига кириб қолди, яъни 2000 йилдан буён бундай тадбир 4 маротаба (2003 й) ташкил этилиб, унда Ўзбекистон спортчилари фаол иштирок этишди.
Миллий курашимиз бўйича Термизда ўтказиб келинаётган Халқаро турнирда Инглиз курашчилари доимий равишда иштирок этиб, Ўзбек курашининг мавқеини оширмоқда.
Германия федератив республикаси юртимиз спортининг ривожланишида катта ҳисса қўшмоқда. Айниқса спорт турлари бўйича жиҳозлар, асбоб-ускуналар, спорт кийимларини юртимизга етказиб бермоқда. Шу билан биргаликда Ўзбек кураши бўйича анъанавий мусобақаларни ташкил қилишда улар ўз юртида катта тадбирларни амалга оширмоқда.
2002 йил 23 февралда Халқаро Кураш Академияси президенти К.Юсупов (Ўзбекистон) бошчилигида юртимиз курашчилари Берлинда ўтказилган Шимолий-Германия чемпионатида иштирок этиши икки мамлакат ўртасидаги халқаро спорт алоқаларининг янада мустаҳкамланишига асос бўлди. 
2002 йил Германия Олимпия институтида “Ўзбекистон-спорт мамлакати ўзини намойиш этади” мавзусида семинар ўтказилди. Унда Республика спорт ташкилотларининг раҳбарлари иштирок этишди. Бунда Ўзбек миллий кураши бўйича видеофильм намойиш этилди.
Грецияда ЎзР маданият ва спорт ишлари вазирлиги раҳбарлигида (раис) ва ЎзР МОҚ, Бадий Академия, “Ўзбеккино”, ЮНЕСКО бўйича Республика миллий комиссияси иштирокида Республика миллий Олимпия қўмита ташкил этилган. 2001 йилда Афинада Греция кураш федерацияси таъсис этилди. Ўзбек миллий кураши бўйича Грециянинг Флорина шаҳрида 2003 йил 24-25 майда Халқаро турнир ўтказилди. 

Республика спорт уюшмаларининг асосий фаолиятлари.

Республика МОҚ ўз фаолиятини давлат идоралари ва нодавлат ташкилотлар, жамғарма уюшмалари, айниқса “Динамо”, “Ёшлик”, “Талаба”, касаба уюшмалари, жисмоний тарбия-спорт жамиятлари, Марказий ҳарбий спорт клуби (МҲСК), ҳарбий ташкилотларга кўмаклашувчи “Ватанпарвар”, спорт турлари бўйича федерациялар, ассосиациялар ҳамкорлигида олиб бормоқда.
МОҚ ижроқўми ва бошқа расмий бўлимларнинг иш фаолиятлари Республиканинг спорт турлари бўйича терма жамоалари раҳбарлари билан яқин алоқа олиб борилаётир.
Турли хил расмий учрашувлар, чемпионларни табриклаш ва тақдирлашга бағишланган йиғилишлар кўпинча “Олимпия шон-шуҳрати” музейида олиб борилмоқда. Бу эса МОҚ ҳамда Ўзбекистон Республика маданият ва спорт ишлари вазирлиги, спорт федерацияларининг қўшма йиғилишларига айланиб, энг зарур масалаларни ҳал қилишда муҳим тадбир бўлиб хизмат қилмоқда.
Республикамизнинг ишчи ва меҳнаткашлари ҳамда зиёлиларининг саломатлигини яхшилаш, уларнинг меҳнат унумдорлиги ҳамда самараларини ошириш йўлида Ўзбекистон Республикаси касаба уюшмалари қошида жисмоний тарбия-спорт жамияти фаолият кўрсатиб келмоқда. Айниқса, “Мустақиллик куни”, “Наврўз” ва касб-ҳунар байрамларига бағишлаб оммавий соғломлаштирувчи спорт тадбирларининг ташкил этилиши муҳим аҳамиятга эгадир. “Ҳамма стадионга”, “Отам, онам ва мен” (оилавий спорт), “Маҳалла полвонлари” каби ўзига хос жозибага эга бўлган спорт мусобақалари тобора кенг қулоч ёзиб, мазмун ва моҳият жиҳатдан давр талабларига мос келмоқда. 
Мазкур жамиятнинг вилоятлар, шаҳар-туманларда ўз тармоқларига эга бўлиб, уларнинг қуйи тармоғи жисмоний тарбия жамоалари ҳамда йирик ишлаб чиқариш корхоналарида спорт клубларига (“Пахтакор”, “Трактор”, “Локоматив”, “Тўқимачи”, “Миллий банк” ва ҳ.к) эгадир. Уларнинг иш фаолиятларини махсус ташкилотчи ходимлар ва жамоатчи фаоллар томонидан бошқариб борилади.
Умумтаълим мактаб ўқувчилари ҳамда академик лицейлар, касб-ҳунар коллежлари ва ўрта махсус ўқув юртлари ўқувчи-ёшларининг Республика “Ёшлик” (собиқ “Ёш куч” ва “Меҳнат резервлари”) спорт жамияти мавжуд. Бу жамиятнинг ҳам вилоятлар, шаҳар-туманларда махсус тармоқлари мавжуддир. Ҳарбир ўқув юртида жисмоний тарбия жамоаси ташкил қилиниб, уларнинг иш фаолиятлари асосан жисмоний тарбия ўқитувчилари, мураббийлар ва фаол спортчи-ёшлар томонидан бошқарилади. Мактаб ўқувчиларининг “Умид ниҳоллари”, касб-ҳунар коллежлари ва ўрта махсус ўқув юртлари ўқувчи-ёшларининг “Баркамол авлод” спорт мусобақалари энг муҳим нуфузли ҳамда кўп босқичли (мактаблар, ўрта махсус ўқув юртлари, касб-ҳунар коллежлари, шаҳар-туман ва вилоят биринчиликлари) мусобақалардан ҳисобланади. 
Ўқувчи-ёшларнинг спорт турлари бўйича биринчилик мусобақалари, “Қувноқ стартлар” ва шу каби қизиқарли мусобақалари эътиборга моликдир. Яна бир томони шундаки мазкур спорт жамиятининг асосий фаолиятларидан бири шуки, ўқувчи-ёшларни “Алпомиш” ва “Барчиной” махсус тестлари талабларини бажаришга тайёрлайди.
“Талаба” спорт уюшмаси (Собиқ “Буревестник”) барча олий ўқув юртлари талабаларининг марказлашган спорт ташкилотидир. Унинг вилоятларда ўз тармоқлари мавжуд. Уларнинг қуйи тармоғи эса ҳарбир олий ўқув юртининг спортклубидир. Спортклублар ва мазкур уюшманинг юқори органлари асосан “Универсиада”ларни ташкил қилиш, спорт турлари бўйича биринчиликларни ўтказиш, Республика ва Халқаро Универсиадаларга иқтидорли спортчиларни тайёрлашдан иборат. Такидлаш лозимки, “Талаба” спорт клублари олий ўқув юртларидаги жисмоний тарбия ва спорт кафедралари, ёшларнинг камолот ташкилотлари ҳамда касаба уюшмалари қўмиталари билан яқиндан ҳамкорликда иш олиб боради. 
Нуфузли спорт жамиятларидан “Динамо” (ички ишлар вазирлиги), Марказий ҳарбий спорт клуби (МҲСК Мудофаа вазирлиги) ва “Ватанпарвар” (мудофаа ишларига кўмаклашувчи) ҳисобланади. Улар ҳам ўз соҳаларидаги хизматчи ва ёшларни жисмонан баркамол қилиб тарбиялаш, айниқса махсус ҳарбий-жисмоний тайёргарликларни таъминлашда хизмат қилади.
Мазкур спорт жамиятлари аъзоларидан (иқтидорли спортчилар) халқаро спорт мусобақаларида иштирок этишга тайёрлашда алоҳида эътибор берилади.
Такидлаш лозимки, “Ёшлик”, “Талаба”, “Динамо”, “Ватанпарвар”, МҲСК ҳамда касаба уюшмалари қошидаги жисмоний тарбия-спорт жамиятлари деярлик барча спорт турлари бўйича федерацияларига эгадир. Улар ўзаро ҳамкорликда халқаро спорт уюшмалари билан алоқада иш олиб боради.
Барча спорт жамиятлари ва спорт турлари бўйича федерациялар Республика маданият ва спорт ишлари вазирлиги олдида ҳисобот беради.

5.5. Ўзбекистон спортчиларининг халқаро спорт мусобақаларидаги иштироки ва муваффақиятлари.
5.5.1. Мустақилликкача бўлган даврда (1930-1931) Ўзбекистон спортчиларининг халқаро спорт мусобақаларидаги иштироки.

Собиқ Иттифоқ даврида Ўзбекистон спортчилари СССР терма жамоалари таркибида муваффақиятли қатнашиб, катта ютуқларни қўлга киритишга мушарраф бўлишган.
Ўзбекистонда жисмоний маданият ҳаракатини ривожлантиришда спорт ташкилотларининг халқаро алоқалари муҳим аҳамият касб этиш билан биргаликда, улар тарихий жараён сифатида тилга олинмоқда. 
        Спортчиларнинг  бу соҳалардаги асосий фаолиятлари ҳақида профессор А.Яроций ва ЎзР Давлат спорт қўмитасининг масъул ходими А.Поддубний (1980 й), кейинчалик эса ЎзР Миллий Олимпия қўмитасининг президенти С.Рўзиев, профессор Э.Шатерников ва МОҚнинг бош директори И.Барабанлар (2001 й) томонидан яратилган оммавий ва услубий қўлланмаларда баён этилган.
	Ўзбекистоннинг халқаро спорт учрашувларида қатнашишига 1931 йил 4 октябрда футболчилар, енгил атлетикачилар, сузувчилардан иборат Норвегия ишчи-спорт делегацияси билан учрашуви натижасида асос солинган эди. Кейинчалик эса бошқа мамлакатларнинг спортчилари билан алоқалар боғланган эди. лекин иккинчи жаҳон уруши арафасидаги халқаро вазиятларнинг кескин ўзгариши ва урушлар туфайли бундай фаолиятлар узилиб қолади. 
1948 йилда Республика ҳукумати томонидан “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спорт ишларини яхшилаш чоралари тўғрисида” қарор қабул қилинади. Бунда Республика спортчиларининг халқаро алоқаларини қайта тиклаш масалалари ҳам қайд этилди. Шунга асосан спорт алоқалари яна бошланади. Улардан баъзи бир эътиборга лойиқ далилларни эслаш мумкин. Яъни 1955 йилда “Пахтакор”чилар Хитой халқ Республикаси, 1960 йилда Япония футболчилари билан учрашувлар ўтказди. Шу йиллари Япония, Финляндия, Корея Халқ демократик Республикаси, Въетнам демократик республикаси ва бошқа мамлакатларнинг спортчилари юртимизга ташриф буюришган эди.  Ўзбекистон спортчиларидан Иттифоқ терма жамоалари таркибига жалб этила бошланди. 1947 йил А.Кашаев Европа ва Финляндия биринчилигида қатнашиб, илк бор мамлакатимизга бронза медалини ҳадя этди. 1950 йилда Г.Гомарник кураш бўйича жаҳон чемпиони унвонига сазовор бўлди. 1952 йил Г.Шамрай XV Олимпия ўйинларида иштирок этиб, совринли ўринни (жамоада) эгаллади. В.Баллад баландликка сакраш бўйича XVI-XVII Олимпия ўйинларининг қатнашчисидир.
1966-1970 йилларда Ўзбекистон спортчиларидан 283 киши чет мамлакатлардан спорт мусобақаларида иштирок этади. Ўз навбатида чет эллик спортчиларнинг 360 дан ортиқ вакили Ўзбекистонда бўлади. 
Токиода ўтказилган XVIII Олимпия ўйинларида 4 киши, Монреалда (XXI Олимпия ўйини) II киши қатнашади. Бокс бўйича жаҳон чемпиони Р.Рисқиев Олимпиаданинг кумуш медали, футболчи В.Федоров бронза медалини қўлга киритади. 
Кейинги йилларда республика спортчилари Европа ва жаҳон чемпионлари рўйхатига киради. Улардан А.Алимов ва Е.Кондратьев (стендга отиш), С.Қурбонов (самбо), Р.Прокопенко (Салимова-баскетбол), О.Руденко (камондан отиш), К.Фаткулин (классик кураш), М.Исмоилов (от спорти), А.Абдурахманов (классик кураш) кабиларни кўрсатиш мумкин.
Шунингдек, С.Диамидов (гимнастика), М.Колюшев (велотрек), Р.Прокопенко (баскетбол), Р.Казаков (классик кураш), С.Ходиев (классик кураш), С.Рўзиев (қиличбозлик), С.Қурбонов (самбо) ва бошқа жаҳон чемпиони унвонига сазовор бўлишди. 
1965 йилдан бошлаб Республика спортчилари Хиндистон, Покистон, Бангладеш, Бирма, КХДР, Сурия, Кения, Эфиопия, Марокаш, Нигерия, Сенегал ва бошқа мамлакатларга боришди.
1971 йил Ўзбекистон енгил атлетикачилари Тунисда бўлиб, яхши натижаларни намойиш этади. 
1976 йил волейбол бўйича Республика жамоаси Афғонистонда ўртоқлик учрашувини ўтказади ва спорт маҳоратларини намойиш қилади. Шунингдек баскетболчилар ҳам Бирмада бўлиб (1975 йил) ўзларининг тажрибаларини юқори савияга кўтарган. Боксчилар, эркин курашчилар Нигерия ва Қобулда учрашувлар ўтказиб келган. Ҳар бир сафардан кейин чет мамлакатларнинг раҳбарлари юртимизга мактуб йўллаб, яхши таассуротлар олганликларини қайд қилиш билан биргаликда яна учрашувлар ўтказишни таклиф қилишган.
Туркия, Бирма, Сурия Араб республикаси ва бошқа мамлакатларнинг ҳукумат доиралари Ўзбекистон билан (СССР рухсати орқали) турли шартномалар тузишади. Шу асосда иқтидорли мутахассислар Ш.Н.Зокиров (бокс) билан М.Муҳитдинов (шахмат) Афғонистонда бўлиб, уларга мураббийлик ва бошқа соҳалар бўйича ўргатиб қайтадилар. Бу анъаналар кейинчалик яна давом этади. З.Ғ.Ғоффоров (қиличбозлик, спорт психологияси) 1989-1991 йилда Алжирда, Р.А.Акрамов (футбол)1991-1992 йилда Алжирда бўлишди.
1966-1976 йилларда Халқаро спорт алоқаларининг
 баъзи кўрсаткичлари 

Йиллар 	Мамлакатлар сони	Спорт турлари сони	Сафарга чиққанлар	ЎзР жамоалари таркибида	СССР терма жамоаларида	
1966-1970	34	11	823	145	129	
1971-1976	75	25	836	439	343	
Жами 	-	-	1139	584	472	

Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, 1966-1980 йилларда Европа, Америка ва бошқа минтақаларнинг альпинистлари Помир, Ҳиндиқуш чўққиларига чиқиш олдидан аввал Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Фарғона шаҳарларида меҳмон бўлишган. Улар Ўзбекистон альпинистларига ўз тажрибаларини ўргатганлар. Улар ҳақида В.Рацекнинг бир қатор рисолалари бағишланган. 
Халқаро спорт алоқаларининг хусусиятлари ва истиқболлари ҳақида қатор илмий тадқиқотлар олиб борилди. Халқаро илмий анжуманларнинг тўпламларида бу муаммолар ёритилди. Иссиқ минтақали жойларда олий тоифали спортчиларни тайёрлаш (А.И.Яроцкий), фалсафа, тарих, социология соҳаларида М.Ф.Исҳоқов, Э.К.Шатерников, Ю.С.Шоломицкий, К.П.Тен, Р.Якубов кабилар катта фаолият кўрсатди. Педагогика-психология соҳасида Т.С.Усмонхўжаев, А.Р.Имомхўжаев, иссиқ иқлимда хотин-қизларнинг машқ қилиш қобилиятига бағишлаб М.Б.Франк, А.А. Туриков, ўспирин ёшларнинг машқ бажаришда юракнинг ҳолати муаммолари бўйича О.А.Рихсиева кабилар ҳам ўз тадқиқотларини Халқаро спорт алоқалари билан боғлади. Бу олимларнинг бир қисми чет элларда бўлиб тажриба алмашади ва спортчиларнинг юқори натижаларга эришишларига замин тайёрлайди.
Эътиборли томонларидан яна бири шундаки, Ўзбекистон спортчиларининг халқаро алоқалари ва спортчиларнинг эришган ютуқлари ҳақида бир қатор оммабоп китоблар нашрдан чиқарилди. Улар қаторида А.Сунакнинг “На стадионах 4х континентов” (“Ёш гвардия”, 1966), С.Остановнинг “Совриндорлар” (“Ёш гвардия”, 1976), М.Узбеков ва Э.Долкартларнинг “Олимпийские звезды” (“Ёш гвардия”, 1983) китоблари манзур эди. Уларнинг мазмунида (ўзбекистонлик) Олимпиада ўйинлари ва жаҳон чемпионатларининг қатнашчилари ҳақида маълумотлар берилган. Бу воқеликлар ҳозирги кунда улкан тарихий жараёнлар бўлиб қолмоқда. Мустақиллик давригача бўлган шароитларда Ўзбекистон спортчиларининг Собиқ Иттифоқ терма жамоаларида иштирок этиши ҳамда эришган ютуқларини қуйидаги далиллардан билиш мумкин.  

Ўзбекистон спортчилари олимпиада ўйинларида 

1952. Хельсинки.

Галина Шамрай (спорт гиманстикаси). Жамоада чемпион. Жамоа мусобақаларида кумуш медаль. 
Сергей Попов (енгил атлетика), қатнашчилар орасида 4-ўрин.

1956. Мельбурн.

Сергей Попов (енгил атлетика) - қатнашчи. 
Валентина Баллод (баландликка сакраш) – қатнашчи. 

1960. Рим.

Валентина Баллод (енгил атлетика, баландликка сакраш) – қатнашчи.

1964. Токио

Сергей Диомидов (спорт гимнастикаси). Жамоада иккинчи ўрин.
Светлана Бабанина (сузиш). Бронза медали.
Наталья Устинова (сузиш). Бронза медали.

1968. Мехико.

Вера Дуюнова (Галушка) волейбол. Биринчи ўрин.
Светлана Бабанина (сузиш).
Сергей Конов (сузиш).
Наталья Устинова (сузиш).
Михаил Колюшев (велоспорт).

1972. Мюнхен

Вера Дуюнова (волейбол). Биринчи ўрин.
Рустам Казаков (классик кураш). Ярим енгил вазнда чемпион.
Эльвира Саади (спорт гимнастикаси). Жамоада биринчи ўрин.
Николай Анфимов (бокс) – 4 – ўрин. 
Александр Юдин (велоспорт).
Мамажон Исмоилов (отда учкураш).
1976. Монреаль.
Руфат Рисқиев (бокс) 75 кг. бўлган вазнда “Кумуш” медаль.
Владимир Федоров (футбол), учинчи ўрин.
Собир Рўзиев (қиличбозлик, рапира).
Валерий Дворяников (отда учкураш).
1980. Москва.

Эркин Шагаев (сув полоси). Биринчи ўрин.
Лариса Павлова (волейбол).
Юрий Ковшов (от спорти). Жамоада биринчи ўрин, шахсий ҳисобда иккинчи.
Ольга Зубарева (қўл тўпи). Биринчи ўрин.
Рустам Ямбулатов (ҳаракатланаётган нишонни кўзлаш). Иккинчи ўрин.
Александр Панфилов (велоспорт). Иккинчи ўрин.
Собир Рўзиев (қиличбозлик, рапира). Жамоада иккинчи ўрин.
Наталья Бутозова (ёйдозлик). Иккинчи ўрин.
Лейла Ахмерова, Валентина Заздравних, Нелли Горбаткова, Алина Хам (чим хоккей). Бронза медаллар.
Татьяна Бирюлина (енгил атлетика, найза отиш).
Александр Харлов (енгил атлетика).
Анатолий Димов (енгил атлетика).
1988. Сеул.
Арсен Фадзаев (эркин кураш). 68 кг.гача бўлган вазнда ғолиб.
Махарбек Хадарцев (эркин кураш). 90 кг.гача бўлган вазнда ғолиб.
Радион Гатаулин (енгил атлетика, баландликка сакраш). Кумуш медаль.
Ноил Мухаммадиёров (оғир атлетика). Кумуш медаль.
Сергей Заболотнов (сузиш). Бронза медаль.
Жамолиддин Абдужабборов (велоспорт).
Анатолий Танков (от спорти).
Игорь Давидов, Николай Санковец (чим хоккей).
1992. Барселона.
Оксана Чусовитина (спорт гимнастикаси). Жамоада чемпион.
Розалия Галиева (спорт гимнастикаси). Жамоада чемпион.
Марина Шмонина (енгил атлетика). Жамоада ғолиб.
Анатолий Асрабоев (милтиқдан ўқ отиш). Кумуш медаль.
Сергей Сирцов (оғир атлетика). Кумуш медаль.
Валерий Захаревич (қиличбозлик). Жамоада учинчи ўрин.
Рамиль Ганиев (енгил атлетика, кўп кураш).
Елена Светенцова (найза улоқтириш).
Сергей Усов (енгил атлетика, 110 м.га тўсиқлараро югуриш).
Артур Григорян (бокс).
Александр Кроснояцев (чим устида хоккей).
Игорь Муллажонов (чим устида хоккей).
Александр Домашеев (чим устида хоккей).
Александр Тюрин (эшкак эшиш).
Игорь Киреев (эшкак эшиш).
Валерий Зайцев (енгил атлетика).
Дмитрий Полюнин (енгил атлетика).
Маълумки спорт турлари ичида эркаклар ва аёллар спорт гиманстикаси ўз мазмуни ва мураккаблиги ҳамда бажарилиш шакллари билан барчани ўзига ром этади. Бунда ўта юқори даражадаги техник тайёргарлик талаб этилади. Шу сабабдан спортнинг бу тури билан шуғулланишга ҳар ким ҳам журъат қилавермайди. Шундай бўлсада Э.Саади, Э.Холмуродова, Э.Ғиёсов, Т.Ибрагимов, У.Ниёзбеков, Т.Каримов, С.Риомидов каби ўнлаб истедод эгалари етишиб чиққан. 

5.5.2. Ўзбекистон спортчиларининг мустақиллик 
даврида эришган ютуқлари.

Юқорида такидланганидек, Республика спорт жамиятлари ва федерациялари мустақилликнинг дастлабки йилларидаёқ халқаро спорт мусобақаларида фаол қатнашиш учун жиддий тайёргарликлар кўра бошлади.
 1994 йил 11-19 апрелда Тошкентда Марказий Осиё республикалари футбол жамоаларига биринчи турнири бўлиб ўтди. Унда Ўзбекистон (билан) 4 очко билан олдинги ўринни эгаллади. Туркманистон ва Қозоғистон футболчилари эса 2 тадан очкога эга бўлиб, кейинги 2-3 ўринларни эгаллади. 
1995 йил 3-8 сентябрда Тошкентда Марказий Осиё республикаларининг биринчи ўйини бўлди. Бунда ХОҲ Президенти Х.А.Самаранч табрик сўзи билан қатнашди. Ўйинлар дастурида теннис, оғир атлетика, бокс, қиличбозлик, сузиш, енгил атлетика ва бошқа спорт турлари бор эди. 
Теннис, бокс, оғир атлетика, баскетбол ва бошқа турларда Ўзбекистон яхши натижаларга эришди. Умумжамоалар ўртасида Қозоғистон 42 та олтин, 37 та кумуш ва 17 та бронза, жами 96 та медални эгаллаб (олтин медаллар ҳисобига кўра) биринчи бўлишди. Ўзбекистон: 37,35 ва 25, жами – 97 та медалга эга бўлиб, иккинчи ва Қирғизистон эса 11,10,27 -  жами 48 та медал олиб, учинчи ўринни эгаллади. Тожикистон (1 та олтин, 1 та кумуш ва 8 та бронза) 10 та ва Туркманистон 23 та (8 та кумуш, 15 та бронза) медаллар билан кейинги ўринларда қолди. 
Футбол, енгил атлетика, кураш, бокс, теннис, баскетбол, от спорти ва бошқа спорт турлари бўйича Марказий Осиё республикалари спортчиларининг Халқаро турнирлари, ўзаро ўртоқлик учрашувлари қизғин бўлиб ўтмоқда. Айниқса Осиё ўйинларига тайёргарлик ва саралаш расмий мусобақаларда Ўзбекистон Қозоғистон билан белма-бел бўлиб келмоқда. Асосан кўпчилик спорт турларида Қозоғистон спортчилари анча устун эканликларини намойиш этмоқда.
1999 йил октябрда Бишкекда Марказий Осиё Республикаларининг учинчи ўйини бўлиб ўтди. Унда спортнинг 9 тури бўйича 96 киши қатнашди. Умумий ҳисобда Ўзбекистон учинчи ўринни эгаллади.
Шу йили кузда Тошкентда бокс бўйича Осиё чемпионати бўлиб ўтди. Унда Д.Йўлдошев, А.Рахимов, Т.Турғунов, С.Михайлов, Р.Чагаев, Р.Саидовлар ўз вазнларида олтин медалга сазовор бўлишди. 
1994 йил 2-15 октябрда Япониянинг Хиросима шаҳрида XII Осиё ўйинлари бўлиб ўтади. Унда илк бор Ўзбекистон спортчилари ҳам иштирок этади. Унда футбол бўйича Республика терма жамоаси (бош мураббий Р.Акрамов) хитойликлар билан сўнгги учрашувда ғолиб келиб, уларнинг шуҳрати Осиёда кенг тарқалди. Республика барча беллашувларда 40 та медални (10 та олтин, 11 та кумуш ва 19 та бронза) қўлга киритди.
Спортчилар орасида И.Кароль (байдарка), А.Авазбоев, О.Маскаев (бокс), Ш. Аҳмедов, Н.Рипичев, Э.Осмонов (ўқ отиш), О.Яригина (найза улоқтириш), Р.Ғаниев (ўн кураш), С.Мунькова (баландликка сакраш) чемпионлик унвонига сазовор бўлишди. 
1994-2005 йилда Республика Президенти кубоги учун теннис бўйича халқаро турнирлар, бокс бўйича Осиё чемпионати (сентябрь-1996) ва кураш, бокс, шарқона якка курашлар, спорт ўйинлари бўйича жуда кўп расмий мусобақалар, халқаро турнирлар Тошкент, Бухоро, Қарши, Термиз ва бошқа шаҳарларда ўтказилди.
1991-2005 йиллар давомида Ат-Термизий, Амир Темур, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Жалолиддин Мангуберди, Маҳмуд Полвон каби улуғ алломалар, саркардалар хотирасига бағишлаб ўтказилган кураш ҳамда бошқа турлар бўйича халқаро турнирлар Ўзбекистон спорт тарихидан кенг жой олди.
Шарқона якка беллашувлар (каратэ, таэквандо, ушу, кикбоксинг ва ҳ.к) бўйича жуда кўп ёш спортчилар (улар орасида 9-11-13 ёшли Абдумовлоновлар ҳам бор) Халқаро турнирлар ва жаҳон чемпионатларида муваффақиятли қатнашиб келмоқда. Уларнинг меҳнати ва шуҳрати Президент ҳамда Республика ҳукумати томонидан ҳақли равишда тақдирланмоқда.
1998 йил Масквада биринчи халқаро ёшлар ўйини бўлиб ўтади. Унда 131 мамлакатдан спортчилар қатнашади. Ўзбекистон ёшлари сафида 109 киши бўлиб, спортнинг 11 турида иштирок этишди. Умумжамоалар орасида Ўзбекистон фахрли 13-ўринни эгаллади. Курашчилар ўйиндаги 10 та медалнинг 8-тасини (1 та олтин, 3 та кумуш ва 4 та бронза) эгаллайди. Дилшод Мансуров эркин курашда олтин медал соҳиби бўлди. 
Шу йили яна XIII Осиё ўйинларида (Бангкок) республика спортчилари муваффақиятли иштирок этади. 41 мамлакат спортнинг 36 тури бўйича ўз вакилларини юборган эди. Фақат Хитой, Япония, Таиланд ва Корея тўла дастурда иштирок этди. Ўзбекистон спортчилари 21 тур бўйича қатнашди. Умумий ҳисобда Республикамиз спортчилари 10-ўринни эгаллади. Бу Хиросимадаги ўриндан икки баробар паст эди. Унинг сабаби шундаки, штанга, гимнастика, ўқ отиш, теннис, синхронли сузиш, таэквандо ва хоккей спорт турларида ўз имкониятларидан фойдалана олмадилар.
В.Шин бошчилигидаги М.Абдуллаев, С.Михайлов, Р.Чагаев бокс бўйича чемпион бўлди. Сув спорти турларида жамоаларимиз 2-3 ўринларни эгаллади. Енгил атлетикачилар умумий медаллар сони 40 та эди, яъни 6 та олтин, 22 та кумуш ва 12 та бронза. 2003 йилда Пусанда (Корея) ўтказилган XIV Осиё ўйинларида ҳам спортчиларимиз катта ғалабаларга эришди. 42 та давлат ўртасида фахрли 5-ўринни эгаллади.
1999 йилда IV қишки Осиё ўйинларида спортчилар қатнашди.
1999 йил Хьюстонда бокс бўйича жаҳон чемпионати бўлади. Ў.Ҳайдаров ва М. Абдуллаевлар жаҳон чемпиони унвонини эгаллади.
“Юнусобод” спорт мажмуида президент кубоги бўйича 6 халқаро турнир ўтказилди.
Ўзбекистон мустақил давлат сифатида Халқаро спорт фаолиятларини кенгайтирмоқда. Биргина 1993 йилда Шарқона якка кураш бўйича Сеулда, футбол бўйича Тошкентда Голландиянинг жамоаси учрашувлари бўлди. Шу йили октябрда “Алпомиш” спорт саройида бокс бўйича “Алпомиш” спорт саройида бокс бўйича “Ўзбекистон мустақиллиги кубоги” ўтказилиб, унда республика жамоаси кубок эгаси бўлди. М.Ҳайитов (48 кг., Бухоро), Х.Аҳмедов (51 кг., Тошкент), У.Сиддиқов (54 кг., Янгиобод), М.Абдуллаев (57 кг., Андижон), С.Тошматов (60 кг., Фарғона), Ф.Бакиров (63.5 кг., Янгийўл), Н.Отаев (67 кг., Чирчиқ), И.Бердиев (71 кг., Шаҳрисабз), Д.Ёрбеков (75 кг., Самарқанд), Р.Понарин (81 кг., Самарқанд), А.Авазбеков (91 кг., Қорақалпоғистон)лар турнир ғолиблари бўлдилар. Бундай учрашувлар Олмаота, Москва, Минск ва бошқа кўпгина шаҳарларда ҳам бўлиб ўтди. Уларда Ўзбекистон спортчилари яхши натижаларга эришди.
Республика спортчиларининг Халқаро мусобақаларида эришган ютуқлари асосида уларнинг бир гуруҳи мамлакатнинг орден ва медаллари билан мукофотланди. Бу тадбир спортчилар, мураббийлар ва спорт ишқибозларини руҳлантирди.
“шуҳрат” медали билан мукофотланганлар (1994 йил) қуйидагилардан иборатдир, яъни:
1.	Абдураимов Б. футбол бўйича, миллий жамоанинг катта устози.
2.	Абдураимов А.Б. футбол ўйинчиси (“Паханг”, Малайзия).
3.	Авазбоев А.С., бокс, спортчи.
4.	Акрамов Р.А., футбол бўйича миллий жамоанинг бош устози.
5.	Давлатов Ф., футбол ўйинчиси (МАСК).
6.	Дўрмонов А., футбол, ўйинчи (“Нефтчи”).
7.	Киреев И.В., байдарка (3 та олтин медал) ЎзДавлат ЖТ ва С қўмитасининг спортчиси-йўриқчиси.
8.	Лабедев С.Э., футбол, ўйинчи (“Нефтчи”).
9.	Магометов Ф.А., футбол, ўйинчи (“Навбаҳор”).
10.	Маъруфалиев А.Т., футбол, ўйинчи (“Пахтакор”).
11.	Маскаев О.А., бокс, спортчи (МАСК).
12.	Маҳсудов Ш.М., футбол, ўйинчи (“Пахтакор”).
13.	Мунькова С.В., спортчи (МАСК).
14.	Рўзимов У.И., футбол, ўйинчи (“Пахтакор”).
15.	Тихонов А.В., футбол, ўйинчи (“Нефтчи”).
16.	Федоров А.В., футбол, ўйинчи (“Нефтчи”).
17.	Шарипов И.Х., футбол, ўйинчи (“Пахтакор”).
18.	Шейкин Ю.В., футбол, ўйинчи (“Трактор”). 
19.	Шквирин И.А., футбол, ўйинчи (“Маккаби” футбол клуби, Исроил).  
20.	Яригина О.А., спортчи (МАСК).
21.	Қосимов М.Қ., футбол, ўйинчи (“Спартак”,Владикавказ шаҳри).
22.	Ғаниев Р.М. спортчи, (МАСК), (“Спорт” газ., 1994 йил., 11-17 ноябр).
Бундай мукофотлар ва унвонларга сазовор бўлган спортчилар, мураббийлар, мутахассислар 2001-2005 йилда анча кўпайди.

5.5.3. Мустақиллик даврида спортчиларнинг жаҳон биринчиликларидаги иштироклари ва мувоффақиятлари.

Жаҳон спорт мусобақалари ўзининг номи ва мазмунан моҳиятлари энг устувордир. Бунда фақат бир ёки бир неча турдаги спорт турлари (қишки спорт, сув спорти ва ҳ.к) бўйича мусобақалашиш амалга оширилади. Шу сабабли уларда жаҳоннинг энг кучли спортчиларигина қатнашиш ҳуқуқига эга бўлади. Шунингдек мусобақа қоидалари талаблари ҳам ўта қатьий ва барчага баравар бешафқатдир.
Эътироф этиш керакки, футбол, профессионал бокс, спорт курашлари, енгил атлетика (айниқса 100 м.га югуриш, баландликка сакраш ва ҳ.к), гимнастика, қишки спорт турлари ва бошқа хилма-хил спорт мусобақалари жаҳондаги барча халқларнинг энг севимли ўйинлари, томошавий тадбирлари ҳисобланади.
Мустақиллик даврида Ўзбекистон спортчилари, яъни сув спорти (сузишлар, сакрашлар, байдарка ва елканларда эшкак эшиш, сув ости бадиий гимнастикаси ва ҳ.к), енгил атлетика (қисқа масофаларга югуриш, найза улоқтириш, узунликка сакраш ва ҳ.к) каби турлар бўйича жаҳон биринчиликларида иштирок этишди. Совринли ўринларга эришаолмасаларда, кўрсатган натижалари спорт устаси, халқаро спорт устаси унвонларига эришган йигит ва қизлар анчагина бор.
Бокс, оғир атлетика, шарқона якка курашлар, теннис, шаҳмат ва бошқа спорт турлари бўйича мазкур спорт мусобақаларида фаол иштирок этган иқтидорли спортчилар олтин, кумуш ва бронза медалларига ҳамда фахрий ёрлиқларга (диплом, грамота ва ҳ.к) сазовор бўлишмоқда. А.Григорян, М.Абдуллаев, Р.Чагаев (бокс), А.Қурбонов (эркин кураш), И.Тўлаганова (теннис) ва бошқаларни жаҳонда тан олишмоқда.
Юқорида зикр этилган мулоҳазалар ҳақида қуйидаги жадваллар (11-12) далил бўла олади. 

5.5.4. Ўзбекистон мустақиллиги йилларида олимпиадачиларнинг эришган мувоффақиятлари.

Ўзбекистон спортчилари мустақиллик йиллари даврида олимпия ўйинларида иштирок этиш билан бирга собиқ советлар давридаги эришган ютуқларни янги қадамлар билан мустаҳкамлаб бормоқда. Бунда Республика президенти ва ҳукуматининг таянч кучлари эътиборга лойиқдир.
Ўзбекистон ҳали ХОҚ таркибига расмий равишда аъзо бўлмаганлиги ва собиқ Иттифоқ ўрнига мустақил давлатлар ҳамдўстлигининг (МДҲ-СНГ) ташкил этилиши туфайли 1992 йилги Олимпия ўйинларида Барселонада (Испания) МДҲ-СНГ терма жамоалари таркибида иштирок этган эди. ОЛимпия ўйинларида юртимизнинг 617 нафар спортчиси муваффақиятли қатнашди.
О.Чусовитина ва Розалия Галиевалар жамоа таркибида чемпион унвонига эришди. Енгил атлетиканинг эстафета (4х100 м) турида қатнашган М.Шмонина олтин медалга сазовор бўлди. С.Сирцов оғир атлетика бўйича иккинчи ўринга эришади. Ўқ отиш, спорт турида ҳам А.Асрабоев кумуш медални эгаллади. Қиличбозликда В.Захаревич бронза медалини олишга муваффақ бўлди.
Медаллар насиб этмаган бўлсада, Д.Полюнин, В.Зайцев, Р.Ганиев, С.Усов, С.Свеженцева (енгил атлетика), А.Тюрин ва И.Киреев (гребля), чим хоккей бўйича: А. Красноярцев, И.Муллажонов, А.Домаши кабилар яхши натижалар кўрсатди. Олимпиада қатнашчиларини Республика спорт жамоатчилиги қизғин кутиб олди ва улар муносиб тақдирланди.
Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, 1994 йил февралида XVII қишки Олимпия ўйинларида республикамиз спортчилари мустақил равишда биринчи маротаба қатнашди. Унда чанғида акробатик сакраш бўйича ҳамюртимиз Л.Черязова яна бир бор ўзининг маҳоратини (у жаҳон чемпиони ҳамдир) намойиш қилиб, олтин медаль совриндори бўлиб, Ўзбекистон байроғини баланд кўтариш ва республика мадҳиясининг жаранглашини таъминлади. Бу хизматлар учун Л.Черязова Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг фахрий ёрлиқ ва қимматбаҳо мукофотларига сазовор бўлди. Шунингдек, 1994 йил апрелида Тошкентга ташриф буюрган Халқаро Олимпия қўмитасининг президенти Х.Самаранч ва республика Президенти И.А.Каримовларнинг табрик ва олқишларига сазовор бўлди.
Ўзбекистон спортчилари мустақил жамоа тариқасида 1996 йил XXVI Олимпия ўйинларида (Атланта, АҚШ) биринчи марта қатнашди. Унда саралашга қаратилган Президент фармони (2000 йил 7 июн) эълон қилинди. Ғолибликни қўлга киритиш учун астойдил ғайрат кўрсатишга даъват этувчи мукофотлар ҳам белгиланди. Яъни олтин медаль учун 100 минг, кумуш медаль учун 50 минг ва бронза медали учун 25 минг Америка доллари белгиланди. Бу ўз навбатида мураббийларнинг ғайратини ошириб юборди. 
Узоқ қитъадаги (Австралия) Сидней шаҳрида XXVII Олимпия ўйинлари 2000 йил 15 сентябрдан 1 октябргача давом этди. Бу ўйинлар ХХ асрнинг сўнгги ўйини ва Олимпия ўйинлари тарихида эса энг кўп спортчи қатнашганлиги (199 мамлакатдан 11147 киши) билан тилга олинади.
Бу ўйинларда Ўзбекистондан 125 киши, шундан 77 нафар спортчи иштирок этди. Улар спортнинг 13 туридан қатнашди. Спортчиларни тайёрлашда “Динамо” (18)-барча медалчилар улар ҳисобида, МҲСК (26), “Ёшлик” (12), касаба уюшмалари спорт жамияти (21) катта хисса қўшдилар. Бошқа вилоятлар сафига Жиззах ва Наманган вилоятлари ҳам ўз спортчиларини қатнаштириш билан қўшилди. 
Умумий медаллар сони бўйича Ўзбекистон 41-ўринни эгаллади, Осиё минтақасидаги давлатлар орасида эса 7-ўринда эди.
Бокс бўйича спортчилар ғоят қаттиқ кураш олиб боришди. Муҳаммадқодир Абдуллаев (Андижон) олтин медал совриндори бўлди. Кумуш медал совриндори эса эркин курашчи Артур Таймазовга насиб этди. Боксчилар Михайлов (Андижон) ва Рустам Саидов (Тошкент) лар бронза медалларини эгаллашга мувоффақ бўлди. 
Таъкидлаш лозимки, узоқ Сиднейдан келган ғалаба ҳақидаги хабарни эшитиб, Президентимиз И.А.Каримов табрик телеграммасини юборди. Уни олган М.Абдуллаев қайта-қайта ўқиб чиқиб, ўз миннатдорчилигини Президентга изҳор этган.
2004 йил Афинада (Греция) ўтказилган XXVIII Олимпия ўйинларида мамлакатимиз спортчилари мувоффақиятлар билан иштирок этишди. А.Докторашвили- олтин (юнон рум кураши), А.Таймазов-олтин (эркин кураш), М.Иброхимов-бронза (эркин кураш), Ў.Ҳайдаров-кумуш (бокс), Б.Султонов-бронза (бокс) медалларига сазовор бўлишди.
Ўзбекистон қиўки спорт турлари бўйича ҳам ўз жамоаларини тайёрлашни давом эттирди. XVIII қишки Олимпия ўйинлари Нагана шаҳрида ўтказилди. Унда 72 давлат вакиллари иштирок этишди, ўзбекистонлик спортчилар 13 кишидан иборат эди. Улар 14 тур ичида 3 тасида қатнашди. 32 мамлакатдан қатнашган 30 нафар фигурали учиш турида Т.Малинина 8-ўринни эгаллади. Чанғида акробатик сакраш (Фристайл) турида Л.Черязова 24 спортчи ичида 13 ўринни эгаллайди. Бунда унинг аввалги олган жароҳат асоратлари ўз таъсирини кўрсатган эди. Комил Ўринбоев 50 спортчи ичида 28 ўринга эришади. Эркаклар орасида фигурали учишда 24 давлатнинг 29 спортчиси орасида 19 ўринда эди. 
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Ўзбекистон спортчилари Советлар мустамлакачилиги даврида ўтказилган Олимпия ўйинлари (1952-1992) ва мустақиллик даврларида бўлиб ўтган ёзги ва қишки Олимпия ўйинларида (1996,2000,2004) 49 та медални эгаллашга сазовор бўлишди. Уларнинг 19 таси олтин, 15 таси кумуш ва 15 таси бронза эди, энг кўп олтин медал келтирган спортчилар гимнастикада (4, курашларда (3), волейболда (3), бокс (1), от спорти, баскетбол, сув полоси, қўл тўпи ва фристайл турларида (биттадан) ҳисобланади.
Ўзбекистон мустақиллиги йилларида эгалланган ўринлар асосида келтирилган медаллар шодасини жамласа қуйидаги далиллар гувоҳи бўлиш мумкин:

№	
Мусобақаларнинг номлари	
Медаллар	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2004	жами	
1	Олимпия ўйинлари	-------	6	-	1	-	2	-	-	-	4	5	18	
2	Жаҳон чемпионати	-------	31	38	67	35	44	61	92	96	208	-	672	
3	Осиё ўйинлари,
чемпионати	Олтин
Кумуш
Бронза	10
11
10	13
14
11	22
18
28	12
14
9	15
10
19	23
19
19	31
28
33	42
28
26	70
52
86	-
-
-	238
193
241	
4	Жаҳон кубоклари	-------	1	1	3	5	5	3	5	14	17	-	54	
5	Турли халқаро мусобақалар	Олтин
Кумуш
Бронза	43
58
40	49
47
57	51
61
77	78
72
89	62
70
88	57
72
105	54
68
64	61
69
111	127
128
122	-
-
-	582
645
753	
11-жадвал. Спортнинг олимпия турлари бўйича ўтказилган Жаҳон чемпионатларида қўлга киритилган медаллар.

Медаллар 	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001	2004	
Жами 	4	-	2	-	1	-	7	-	5		
Олтин 	1	-	-	-	-	-	2	-	1		
Кумуш	1	-	-	-	1	-	3	-	2		
Бронза 	2	-	2	-	-	-	2	-	2		

Изоҳ: Олимпия спорт турлари бўйича жаҳон чемпионатлари ҳар икки йилда бир марта йилларда ўтказилади. Олимпиада ўтказиладиган йилларда жаҳон чемпионатлари ўтказилмайди.

 
12-жадвал. Олимпия спорт турлари бўйича жаҳон чемпионатларида совринли ўринларни эгаллаган Ўзбекистон спортчилари.

Спортчининг исми шарифи	
Спорт тури	
Соврини 	Жаҳон чем-пионати ўтка-зилган йил	Жаҳон чемпионати ўтказилган мамла-кат ва шаҳар.	
Лина Черязова	Фристайл 	Олтин медали	1993 йил	Финляндия	
Муҳаммадқодир Абдуллаев	Бокс 	Олтин медали	1999 йил	АҚШ, Хьюстон	
Ўткирбек Хайдаров 	Бокс 	Олтин медали 	1999 йил	АҚШ, Хьюстон	
	Бокс 	Кумуш медали	2001 йил	Шимолий Ирландия, Белфаст	
Руслан Чагаев	Бокс 	Олтин медали	2001 йил	Шимолий Ирландия, Белфаст	
Тўлқинбой Турғунов	Бокс 	Кумуш медали	1999 йил	АҚШ, Хьюстон	
Фарҳод Тўраев	Дюздо 	Кумуш медали	1999 йил	Англия, Бирмингем	
Рамиль Исломов	Эркин кураш	Кумуш медали	1997 йил	Россия, Красноярск	
		Бронза медали	1999 йил	Туркия, Истанбул 	
Адҳам Очилов	Эркин кураш 	Кумуш медали	1999 йил	Туркия, Истанбул	
Хикматулла Аҳмедов	Бокс 	Кумуш медали	1993 йил	Финляндия 	
Сергей Бренер	Фристайл 	Бронза медали	1993 йил	Финляндия, Тампере	
Дилшод Ёрбеков	Бокс 	Бронза медали	1995 йил	Германия, Берлин	
Руслан Хинчагов	Эркин кураш	Бронза медали	1993 йил	Канада, Торонто	
		Бронза медали	1995 йил	АҚШ, Атланта	
Дамир Захартдинов	Эркин кураш	Бронза медали	1999 йил	Туркия, Истанбул	
Абдулла Тангриев	Эркин кураш	Олтин медали	2004 йил		
Шерзод Хусанов	Бокс 	Бронза медали	2001 йил	Шимолий Ирландия, Белфаст	
Антон Ряхов	Байдаркада эшкак эшиш	Кумуш медали (500 метр)	2001 йил	Польша, Познань	
	Байдаркада эшкак эшиш	Кумуш медали (500 метр)	2001 йил	Польша, Познань	
Оксана Чусовитина	Спорт гимнастикаси	Кумуш медали (таяниб сакраш)	2001 йил	Гент, Бельгия	
Дилшод Арипов	Юнон-рум кураши	Олтин медали	2001 йил	Патра, Греция	
Артур Таймазов	Эркин кураш	Кумуш медали	2001 йил	Варна, Болгария	
Эдуард Хегай	Таэквондо (ВТФ)	Кумуш медали	2001 йил	Корея 	

Энг йирик халқаро мусобақаларда Ўзбекистон спортчилари 
қўлга киритган медаллар сони
Мусобақа турлари	Медал-лар 	йиллар  	
Жами 	
		1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2004		

Олимпия ўйинлари	Олтин 		3		1						1	2	7	
	Кумуш 		2				1				1	1	5	
	Бронза		1				1				2	2	6	
	Жами 		6 (МДҲ таркибида)		1		2				4	5	18	
Жаҳон ва Осиё чемпионатлари Осиё ўйинлари	Олтин 	7	10	13	22	12	15	23	31	42	44		224	
	Кумуш 	3	11	14	17	14	10	19	28	28	43		194	
	Бронза	8	10	11	28	9	19	19	33	26	81		248	
	Жами 	18	31	38	67	35	44	61	92	96	168		666	
Жаҳон Кубоклари	Олтин 	2	1	1	3	5	5	3	5	14	26		66	
Бошқа халқаро мусобақалар	Олтин 	28	43	49	51	78	62	57	54	61	131		639	
	Кумуш 	31	58	47	61	72	70	72	68	69	134		768	
	Бронза	25	40	57	77	89	88	105	64	111	129		805	
	Жами 	84	141	153	189	239	220	234	186	241	394		2160	
Жами медал-лар сони		104	179	192	260	279	271	298	283	351	592		2905	

Мустақиллик йилларида Олимпия ўйинларида совринли ўринларни эгаллаган Ўзбекистон спортчилари
Спортчиларнинг исми-шарифи	Спорт турлари	соврини	Олимпия ўйинлари ўтказилган йил	 Олимпия ўйинлари ўтказилган мамлакат ва шаҳар	
Лина Черязова	фристайл	Олтин медали	1994 йил	Норвегия, Лиллеҳаммер	
Муҳаммадқодир Абдуллаев	Бокс 	Олтин медали	2000 йил	Австралия, Сидней	
Армен Багдасаров	Дюздо	Кумуш медали	1996 йил	АҚШ, Атланта	
Артур Таймазов	Эркин кураш	Кумуш медали	2000 йил	Австралия, Сидней	
Карим Тўлаганов	Бокс 	Бронза медали	1996 йил	АҚШ, Атланта	
Рустам Саидов	Бокс 	Бронза медали	2000 йил	Австралия, Сидней	
Сергей Михайлов	Бокс 	Бронза медали	2000 йил	Австралия, Сидней	
Александр Докторошвили	Юнон-рум кураши	Олтин медали	2004 йил	Афина, Греция	
Артур Таймазов	Эркин кураш	Олтин медали 	2004 йил	Афина, Греция	
Магомед Ибрагимов	Эркин кураш	Бронза медали	2004 йил	Афина, Греция	
Ўткирбек Ҳайдаров 	Бокс 	Кумуш медали 	2004 йил	Афина, Греция	
Боҳодир Султонов	Бокс 	Бронза медали	2004 йил	Афина, Греция	

Пировардида таъкидлаш лозимки, Халқаро спорт мусобақаларида, айниқса Олимпия ўйинларида барча даврларда маҳаллий миллат хотин-қизлари иштирок этмаган. Мустақиллик давригача эса шўролар ҳокимияти Марказий Осиё халқларининг кўп соҳаларида “орқада қолган”, “қобилиятсиз” деб маҳаллий миллат вакилларига, айниқса хотин-қизларга эътибор беришмаган эди.
Ҳозирги даврда маҳаллий миллат эндигина спорт натижаларини кўрсатишга илк қадам ташламоқда. Ирода Тўлаганова (теннис), Юлдуз Ҳамроқулова (шаҳмат), Саида Бурхонхўжаева (стол тенниси) каби истеъдод эгалари жаҳон спорти майдонларида дадил қадам ташламоқда.
Курашлар, футбол, бадиий гимнастика, спорт ўйинлари ва айниқса шарқона якка курашларда ёш иқтидорли қизлар вояга етмоқда. 2005 йил ноябрда Малайзияда хотин-қизлар футболи бўйича Осиё чемпионати ўтказилиб унда Ўзбекистон терма жамоаси ғолиб бўлишди. Яқин келажакда улар Ўзбекистон шарафини барча спорт мусобақаларида жаҳонга янада танитишда намуна бўлади, деб умид билдириш мумкин. Шу сабабдан Республика маданият ва спорт ишлари вазирлиги, МОҚ, спорт жамиятлари, уюшмалари, жамғарма ташкилотлар уларга барча шароитлар яратиб беришини давр тақозо этади. 
5.6. Ҳаваскорлик ва профессионал спорт, ундаги баъзи муаммолар. 

Ўтган бўлимларда таъкидланганидек ХХ аср бошларида ишчилар спорти (люцерн ва қизиллар спорт интернационаллари) ташкил этилиб, улар халқаро ҳаваскорлик спортини давом эттиришга асос солинди. Яъни ишлаб чиқариш корхоналари меҳнаткашлари ҳамда ўқувчи-ёшлар ва талабаларнинг ихтиёрий равишда спорт билан шуғулланишларига имконият яратилди. Шу асосда халқаро спорт уюшмалари ва федерациялари томонидан ҳаваскорлик спорти Низомлари ишлаб чиқилиб, улар ҳозиргача ўз йўналишлари ҳамда мақсадларини амалга ошириб келинмоқда. Уларни қитъалар ва жаҳон биринчиликлари, кубок ўйинлари. Ўртоқлик учрашувлари ҳамда Олимпия ўйинлари мисолида кўриш мумкин.
XIX асрнинг иккинчи ярмида профессионал спорти ташкил этилиб, у даврлар асосида такомиллашди. Профессионал спортнинг ўз қоидалари, низомлари, шартлари мавжуд. Яъни спорт клублар, уюшмалар, спорт синдикатлари ва трестлари томонидан спортнинг йўналиши ташкил этилади. Профессионал спортчилар шахсий ва чакана савдо қилувчи ташкилотлар, ходимлар билан шартномалар (контракт) тузади ва уларга хизмат қилади.
Таъкидлаш лозимки, сўнгги 15-20 йил ичида профессионал спорт ўзгаришлар юз берди. Яъни спортчиларни (футбол мисолида кўриш мумкин)сотиш, сотиб олиш жараёнлари жаҳонда кенг тарқалди. Ўзбекистонда бу ҳолатлар анча шаклланди.
Профессионал спортнинг иккинчи хусусияти шундаки спортчилар чекланмаган ёки ҳаваскорлик спортидаги қоида ёки нормативлардан (меъёрлар) устунроқ бўлган ҳолатларда (вақт, техник-тактик қоидалар ва ҳ.к) беллашадилар. М: боксда 8,12 ва ундан ортиқ раундларда мусобақалашиш. М.Абдуллаев, Р.Чагаев, Т.Ибрагимов, А.Григорян каби боксчиларимиз Германия, АҚШ каби давлатларда ўзларининг профессионаллик тайёргарликларини оширмоқда.
Умуман олганда ҳаваскорлик спорти оммавий хусусиятларга эга бўлганлиги билан аҳолининг саломатлигини яхшилаш, ўқувчи-ёшларнинг жисмоний баркамоллигини тарбиялаш ва иқтидорли ёшларнинг спорт маҳоратларини оширишда асосий тадбирдир. Профессионал спортнинг ҳам ўзига хос турли хусусиятлари мавжуд. Маҳоратли спортчиларни тайёрлаш билан бир қаторда уларнинг эришган ютуқлари ўз Ватани ва халқига шон-шуҳратлар олиб келади. Шу сабабли иккала спорт ҳаракати бир-бири билан уйғунлашиб, мужассамлашиб бориши табиий бир ҳол ҳисобланади.
Хулоса қилиб айтганда Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиш тарихи ўзига хос мазмун ва моҳият касб этади. Яъни уларни хронологик даврларга ажратилса қуйидагича талқин қилиш лозим, яъни: 
Биринчи давр-Қадимги аждодлар ва узоқ ўтмишдаги авлодларнинг жисмоний маданият ҳаракати.
Иккинчи давр-Рус истилочилиги (1865-1917 й.й) ва советлар ҳокимияти (1917-1991 й.й) йилларида жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиши.
Учинчи давр-Ўзбекистон мустақиллиги даврида (1991 йилдан бошлаб) жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиши.
Фан ўқитувчилари мазкур даврлардаги жисмоний тарбия, жисмоний маданият ва спорт ҳаракати тарихини кенг маънода билимлари лозим. Чунки, мазкур ўқув қўлланмада уларнинг барчасини баён этиш имконияти бўлмайди.
Ўқувчи-ёшлар, спорт ҳавасмандлари келтирилган адабиётларни ўрганиш, назарий билимларни янада кенгайтиришлари мақсадга мувофиқдир.

Ўз-ўзини назорат қилиш ва билимларни текшириш учун саволлар.

1. Ўзбекситоннинг мустақиллиги жисмоний маданият ва спорт ҳаракатига қандай таъсир ўтказди?
2. “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонун қачон қабул қилинди ва унинг асосий моддалари ҳақида нималарни биласиз?
3. Республикада жисмоний маданият, спорт, халқ миллий ўйинлари ва саёҳат ишларини ривожлантириш учун президентнинг қандай фармонлари ва ҳукумат қарорларини биласиз?
4. Халқ миллий ўйинларига бағишланган қандай Республика фестивалларини биласиз?
5. Халқаро кураш ассоциацияси қачон таъсис этилди ва кураш бўйича жаҳон чнмпионатлари қачон ва қаерларда ўтказилди?
6. Узлуксиз таълимнинг негизида қандай кўпбосқичли спорт ўйинлари ўтказилди.   
7. Болалар спортини ривожлантиришда қандай муҳим тадбирлар ташкил қилинди?
8. Ўзбекистон миллий олимпия қўмитаси қачон таъсис қилинди, унинг мақсад ва вазифалари нималардан иборат?
9. Ўзбекистон спортчиларининг Марказий Осиё, Осиё ўйинлари, Халқаро турнирлар, жаҳон биринчиликлари ва Олимпия ўйинларидаги иштироклари, эришган ютуқларини биласизми?
10. Жаҳонга машҳур спортчилар, етакчи мураббийлар ва иқтидорли олимлардан кимларни биласиз?
11. Ҳаваскорлик ва профессионал спортнинг бир-биридан узвий фарқи нимада?
12. Мутахассис кадрлар тайёрлаш ва спортчиларнинг маҳоратини оширишда қандай муаммолар мавжуд?
13. Оммавий ахборот воситалари (“спорт, Ўзбекистон футболи”) ва “Спорт” телеканалининг ҳозирги кун фаолиятларини яхшилашда нималар қилиш лозим? 

Ўзбекистон ҳақида тарихий солномалар.
Янги эрадан аввалги 2 мингинчи йиллар охири- Энг қадимги Зардуштий аждодларимизнинг ижтимоий-маданий ҳаётида қомус бўлиб қўлланган “Авесто” китобининг яратилиши.
Янги эрадан аввалги 1 мингинчи йиллар- Кураш, кўпкари-улоқ, мерганлик, отда пойга ва кўп сонли ҳаракатли ўйинларнинг қўлланилиши, бу ҳақда “Алпомиш”, “Гўрўғли”, “Шохнома” каби достонларда ифода этилиши.
          810-870 йиллар- Ислом дини оламида машҳур, “Ҳадис” илмининг асосчиларидан бири Хўжа Исмоил Имом Бухорий яшаган давр.
	980-1066 йиллар- Шарқ ва жаҳон тиббиёт оламида машҳур бўлган Бухоролик Олим Абу Али Ибн Сино яшаган давр.
	1336-1405 йиллар- Соҳибқирон Амир Темур яшаган давр.
	1441-1501 йиллар- Шарқ Шаъриятининг буюк султони Алишер Навоий ижод этган давр.
	1451-1510 йиллар- Муҳаммад Шайбонихоннинг яшаган ва ҳукумронлик қилган давр.
	1482 йил-  Заҳириддин Муҳаммад Бобур яшаган давр.
	1809-1822 йиллар- Умархон Қўқон хонлигини бошқаради.
	1822-1842 йиллар- Умархоннинг ўғли Алихон тахтга ўтиради. 
	1845 йил- Худоёрхоннинг Қўқон хонлиги тахтига ўтириши.
	1839 йил-Оренбург ҳарбий губернатори Перовский бошчилигида рус қўшинлари Хивага қарши жанг қилади.
	1847 йил- Сирдарё этагида Орол ҳарбий қалъаси барпо этилиб, Марказий Осиё ерларига рус қўшинлари томонидан ҳужум бошланади.
	1864-1865 йиллар- Туркистон, Чимкент, Авлиё ота, Тошкент руслар томонидан босиб олинади.
	1868-1876-1884 йиллар- Самарқанд, Фарғона Россия қўл остига ўтади. Рус подшоси Александр II. Қўқон хонлигини тугатиб, унинг ўрнига губерна (вилоль) ташкил этди ва генерал Скобелеь бошлиқ қилиб тайинланди.
	1872-1875-1876-1892-1898 йиллар- Чирчиқ, Қўқон, Фарғона, Тошкент, Андижон ва бошқа жойларда Чор Россиясига қарши исёнлар бўлди. 
	XIX аср ва ХХ аср бошлари- Рус олимлари П.П.Семенов-Тяншанский (1827-1917), А.П.Федченко (1844-1873), Мушкетов (1850-1902), В.В.Бортоле, М.С.Андреев, Бертелев, Н.П.Остроумов, В.А.Вяткин, А.А.Селенов ва бошқа турли соҳаларда тадқиқот ўтказиш мақсадида Ўрта Осиёга келган ва Чоризм даъват этган жуда кўп разиллик фаолиятларни ҳам амалга оширган.
	1827-1897 йиллар- Аҳмад Дониш Бухоро хонлигининг Россиядаги элчиси ва савдо-сотиқ ишлари бошлиғи бўлган.
	1895 йил 23 июн- Тошкентлик Аҳмад полвон Немисларнинг машҳур кураш полвони Риппел (133 кг) билан курашда йиқитган кун.
	1916 йил 1 октябр- Тошкентда “Спорт сафарбарлиги” ташкилот тузилади.
	1919 йил- 20 ёшли Тошкентдаги цирк полвони Тожи полвон Аълоев классик кураш бўйича ўтказилган мусобақа ғолиби бўлади. 
	1923 йил- Тошкент ва Самарқандда “Динамо” спорт жамияти тузилади.
	1924 йил- Умум Туркистон Олимпиадаси ташкил этилади. 
	1924 йил 27 октябр- Ўзбекистон Республика деб эълон қилинган кун. 
	1927 йил – Умумўзбек 1 спартакиадаси ўтказилди. Тошкентда “Спартак”, Самарқандда “Динамо” стадионлари ишга тушади.
	1929 йил- “Правда Востока”, “Комсомолец Узбекистана” газеталари соврини учун биринчи марта эстафета ўтказилади.
	1931-1934 йиллар- “Меҳнат ва мудофаага тайёр” (I-II ГТО босқич) ҳамда “Меҳнат ва мудофаага бўл тайёр” (БГТО) жисмоний маданият мажмуилари жорий этилди. 
	1934 йил- I- Ўрта Осиё спартакиадаси ўтказилади.
	1935 йил- Тошкентда жисмоний маданият техникуми очилади.
	1939 йил- Москвада ўтказилган умумиттифоқ жисмоний маданият I- паратида Ўзбекистон вакиллари қатнашади. 
	1441-1945 йиллар- Иккинчи жаҳон уруши даври.
	1949 йил-Тошкент ДПИ таркибида жисмоний тарбия бўлими, 1952 йилдан мустақил факультет ишга тушди. 
	1950 йил- “Пахтакор” қишлоқ спорт жамиятини тузиш тўғрисида ҳукумат қарори қабул қилинади.
	1951 йил- Самарқанд, Хўжайли, Термиз, Косонсой ва Ангрен шаҳарларида жисмоний тарбия педагогика билим юртлари очилди. 
	1955 йил- Ўзбекистон Давлат Жисмоний тарбия институти очилади.
	1956 йил- Тошкент “Пахтакор” стадиони ишга тушади ва унда I- Республика спартакиадаси ўтказилди. Бу СССР халқлари I- Спартакиадасига (1956) тайёргарликнинг синови бўлади.
	1959 йил- СССР халқлари II спартакиадасида республика спортчиларининг 12-13 ўринларни эгаллаши.
	1963 йил- III спартакиаданинг ўтказилиши. 
	1967 йил- IV спартакиада ўтказилиб, Ўзбекистон 9-ўринни эгаллади.
	1971 йил- V спартакиада бўлади. Ўзбекистон II- ўринни эгаллади.
	1975 йил-VI спартакиада турли шаҳарларда спорт турлари бўйича ўтказилади.
 Ўзбекистон 9-ўринда бўлади.
	1979 йил-VII cпартакиада Москвада ўтказиладиган ХХII Олимпия ўйинларига тайёргарлик бўлди. Бунда Республика спортчилари илк бор 7-ўринга кўтарилади. 
	1983 йил- VIII спартакиадада республика спортчилари яхши натижаларга эришади.  
	1987 йил- IХ Спартакиада.
	1991 йил- Х Энг сўнгги спартакиада бўлди. Қайта қуриш жараёни спорт мусобақаларига салбий таъсир кўрсатди кўпчилик таниқли спортчилар унда иштирок этмади. Ўзбекистон спортчилари юқори натижаларга эришади.  
	1991 йил 1 сентябр- Ўзбекистоннинг мустақил давлат сифатида эълон қилиниши ва халқ байрами.
	1992 йил 14 январ- ЎзРнинг “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонунни қабул қилиниши, 2000 йил майда янги таҳрирда қабул қилинади. 
	1992 йил 21январ- ЎзР миллий олимпия қўмитасининг (МОҚ) таъсис этилиши.
	1993 йил 18 март- ЎзРВМ нинг “Ўз.да футболни ривожлантириш тадбирлари тўғрисида”ги қарори.   
	1994 йил 4 март- “Соғлом авлод учун” ордени тасдиқланган кун.
	1994 йил- XII Осиё ўйинларида (Хиросима) Ўзбекистон спортчиларининг илк бор қатнашиши. Футбол бўйича Осиё чемпион унвонига эга бўлган пайт.
	1995 йил сентябр- Марказий Осиё Республикаларининг биринчи ўйинлари Тошкентда ўтказилади.
	1997 йил 10 октябр- ЎзР Президенти И.А.Каримовнинг “Таълим тарбия ва кадрлар тайёрлаш тизимини тубдаги ислоҳ қилиш, баркамол авлодни вояга етказиш тўғрисида”ги фармони эълон қилинади.
	1997 йил- Соғлом авлод давлат жорий этилади. Кадрлар тайёрлаш миллий дастури амалга оширишга қўлланила бошлади.
	1998 йил- “Алпомиш” достонининг яратилишига 1000 йил тўлишини нишонлаш ҳақида қарор қабул қилинди. Термизда “Алпомиш ўйинлари” 1-Республика фестивали бўлиб ўтади.
	1999 йил 27 май- ЎзРВМнинг “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортнинг янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Унда жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш давлат дастури (концепция) эълон қилинди.
	1999 йил- Жиззахда аёллар йилига бағишлаб “Тўмарис ўйинлари” 1-Республика фестивали ўтказилди.
	1999 йил майда – Тошкентда ўзбек кураши бўйича биринчи жаҳон чемпионати ўтказилди. Кураш халқаро асоциацияси тузилди. К.Юсупов унга президент этиб сайланди.
	2000 йил 7 июн- 2000 йил Сидней (Австралия)да бўладиган XXVII олимпия ўйинларига тайёргарлик масалалари билан боғлиқ Республика Президенти фармони эълон қилинди. 
	2000 йил- Наманганда Республика олий ўқув юртлари талабаларининг 1- Универсиадаси ўтказилди.
	2000 йил – Фарғонада “Алпомиш ўйинлари” II-Республика фестивали бўлади. М.Абдуллаев бокс бўйича XXVII олимпия чемпиони бўлади.
	2001 йил- Жиззахда “Баркамол авлод” спорт мусобақалари биринчи маротаба ташкил этилди. Тошкентда мактаб ўқувчиларининг “Умид ниҳоллари” Республика мусобақалари бўлди. Шаҳризабзда “Тўмарис ўйинлари” II- Республика фестивали бўлди.
	2002 йил май-июн- Бухорода Республика олий ўқув юртлари талабаларининг II Универсиадаси бўлиб ўтади. Унда Тошкент-1 (ЎзДЖТИ) ғолибликка эришади.
	2002 йил 31 майдан 30 июнгача- Футбол бўйича 17-жаҳон чемпионати Токио ва Сеулда ўтказилади, финалда Бразилия ва Германия учрашиб (2:0) футбол бўйича жаҳон чемпиони унвонини Бразилия эгаллайди. 3-4 ўринлар учун Карея ва Туркия ўзаро ярим финалда куч синашди. 3:2 ҳисоби билан Карея ғолиб чиқди.
	2002 йил июл- Гулистонда “Алпомиш ўйинлари” III-Республика фестивали бўлиб ўтади.
	2002 йил – Ереванда ўзбек кураши бўйича IV жаҳон чемпионати бўлиб ўтади. 
	2004 йил – Афинада (Греция) XXVIII Олимпия ўйинлари ташкил қилинди.
	2004 йил – Самарқандда талабаларнинг III Универсиадаси ташкил этилди.
	2005 йил – Тошкентда Ўзбек кураши бўйича V жаҳон чемпионати ўтказилди. 

III-бўлим. Халқаро спорт ҳаракати тарихи.
Иккинчи жаҳон урушигача бўлган даврда халқаро спорт ҳаракати.
1.1. Халқаро спорт ташкилотларининг вужудга келиши.

Халқаро спорт (ХС) ва Олимпия ҳаракатининг (ОҲ) вужудга келиши XIX асрнинг охирги йилларига тўғри келади. Бу даврларда осойишталик тарихий жараёнлар бўлаётган бир пайт эди.
ХС ва ОҲнинг вужудга келиш сабаблари расмий манбаъларда қуйидагича изоҳланган. Улар билан қисқача шарҳ сифатида танишиш мумкин бўлади. 
Ижтимоий-иқтисодий сабаблар. Халқаро спорт алоқаларининг вужудга келиш сабабларидан бири, жаҳондаги мамлакатларда ижтимоий-иқтисодий ва маданий жараёнларнинг ривожланишида, деб билим зарур бўлади. XIX асрнинг охирларида Германия, Англия, Франция, АҚШ, Россия, Италия каби тараққий қилган давлатлар иқтисодий ва маданий жиҳатдан анча юқори даражага кўтарилди. Ишлаб чиқариш, фан –илм, таълим тез ривожланди. Бу жараёнлар ишлаб чиқариш, халқаро уюшмалар (иттифоқ), тритлар, картеллар, синдикатларни ташкил этиш билан биргаликда давом этди. Европа мамлакатлари ва Америкада илмий-техник тараққиёт жараёнининг маҳсули сифатида алоқа ва коммуникаця воситалари юзага келди. Чегараланган кичик доирадаги миллий жараёнлар жамият тараққиётига путур етказа бошлади (ўсишга тўсқинлик). Бундай шароитда турли соҳалар бўйича халқаро муносабатларни кучайтириш, яъни иқтисодий, илмий, маданий ва спортдаги алоқаларни боғлаш қонуният даражасига етишди. 
XIXаср охири нисбатан тинч-осойишталик пайди бўлди. Франция-Япония урушидан (1870-1871) ва Париж Коммунасидан (1871) бошлаб, рус-япон урушигача (1904-1905) ва Россиядаги биринчи инқилобгача (1905-1907) жаҳонда ҳечқандай йирик урушлар бўлмаган эди. Бундай ҳолат мамлакатларнинг халқаро алоқалари ва спортни ривожлантиришга қулайлик яратди. 
Жамоат ҳаракатлари. Ёшлар орасида жисмоний тарбияни ривожлантириш бўйича жамоатчилик (омма) ҳаракатининг юзага келиши ҳам катта сабаб бўлди. XIX асрнинг сўнгги чораги давомида жамоатчиликнинг арбоблари, олимлар, тиббиётчилар, педагогларнинг ёшларга таълим бериш, жисмоний жиҳатдан ривожлантиришга қаратилган умумий ҳаракатлари, фаолиятлари анча кенгайган давр эди.  
Бу жараёнларда жисмоний тарбия ва спортнинг янги шакллари, усулларини излаш бошланди. Баъзи мутафаккирлар миллий жисмоний тарбия ва спорт билан чегараланибгина қолмасдан, балки халқаро спорт алоқаларини ўрнатишни тавсия этиб, майдонга чиқдилар. Бу йўлда Франция, Греция, Англия, Германия, Россия, АҚШ, Швеция ва бошқа мамлакатларнинг жамоатчилиги ўз фаолиятлари билан алоҳида ажралиб турар эди. Ёшларни жисмоний тарбиялаш мақсадида Олимпия ўйинларидан фойдаланиш каби фикрлар ҳам билдирилади. Бу тўғрида Чехия педагоги Я.А.Коменский, Немис гимнастика мактабининг асосчилари И.Х.Гуте-Муте ва Г.Фит, Рус жисмоний таълими тизимининг асосчиси Л.Ф.Асегафт ва бошқа бир неча бор такидлашган. Улар қадимги Грек Олимпия ўйинлари каби мусобақаларни ташкил этиш-ёшларни жисмоний ва маънавий жиҳатдан тарбиялашда катта хизмат қилиши мумкинлигини эътироф этганлар.
Олимпияда археологик қазишлар. Ёшларни жисмоний тарбиялашнинг мадели (намуна) сифатида қадимги Грек олимпия ўйинларидан фойдаланиш ғоялари оммалашиб борди. Бунда қадимги Олимпия қишлоғини археологик қазишлар натижаси муҳим аҳамиятга эга бўлди. 
XVIII асрда археологик олимларнинг диққат-эътиборини қум ва лойқалар босиб ётган қадимги Олимпия ўзига жалб этган эди. энг аввало қадимги олимпия жойини Бернард де Монфакон (Франция), кейин немис олими Иоахим Винкельмал, инглиз археологи Ричард Гандлер ва бошқалар аниқлади. XIX аср бошида биринчи  қазиш ишлари ўтказилади. Немис археологи Эрнет Курциус (1814-1896) бошчилигида ўтказилган қазиш ишлари анча муваффақиятли ўтади. Олти маротаба ўтказилган экспедиция (1875-1881) натижасида Олимпияда барча жой ва улардаги кўп сонли архитектура ва археологик ҳайкаллар қолдиғи топилади. 1887 йилда археологик қазишларнинг натижалари матбуотларда эълон қилинади. Бу эса қадимги Олимпия ўйинларига бўлган қизиқишлар ва ҳавасни ошириб юборди. Шу асосда жамоатчилик доирасида олимпия ҳаракатини тиклаш ғоялари тезлашади. 
Спортнинг ривожланиши ва ХСУни тузиш. Халқаро спорт ва Олимпия ҳаракатининг вужудга келиш сабабларидан энг муҳими-спортни ривожлантириш ва Халқаро спорт уюшмаларини (ХСУ-МСО) тузиш ҳаракати бўлди. Ҳозирги давр спорти-XVIII-XIXасрлардаги йирик ижтимоий ўзгаришлар, ишлаб чиқариш жараёнидаги тўнтаришлар, ҳарбий илм-фан, маданият, санъатдаги тараққиётлар маҳсулидир.
XIX асрнинг иккинчи ярмида жуда кўп ҳозирги замон спорт турлари ва ўйинлар вужудга келди. Турли мамлакатларда спорт клуб ташкил этилди, мусобақалар ўтказилди, спорт иншоотлари (томоша жойлар) қурилди.
Англияда ва Россияда (нева) эшкак эшиш ва порус спорти (Темзада) бўйича бой тажрибалар мавжуд эди. XIX асрнинг бошидан буён бу турлар бўйича мусобақалар ўтказиб борилган. 1829 йил Англияда Кембридж ва Оксфард университетлари ўртасида эшкак эшиш (гребля) бўйича мусобақа уюштирилади. 1838 йилдан бошлаб эса, Хенлйи парус ва эшкак эшиш регата (ўйин) ўтказила бошлади.
Россияда 1847 йилда Петербургда биринчи расмий мусобақа парус бўйича ўтказилади. АҚШда 1852 йилда (Винепег кўли) эшкак эшиш бўйича мусобақа ташкил этилади. Венгрия Греция, Америка, Австралия ва бошқа бир қатор мамлакатларда сузиш спорти бўйича мусобақалар ташкил этила бошланади. 
1845 йилда Итонда (Англия) биринчи енгил атлетика мусобақалари ўтказилади. 1860 йилда Англияда 15 та клуб мавжуд бўлиб, улар ўртасида, айниқса Университетлар ўртасида мусобақалар ўтказиш анъанага айланади. 1875 йилда Венгрияда ва бир йилдан кейин Нью-Йоркда биринчи енгил атлетика мусобақалари уюштирилади. Бу спорт тури Германия, Франция ва Грецияда ҳам ривож топади. Бошқа мамлакатларда эса спорт бир мунча кейинроқ таркиб топиб, ривожлана боради. 
Россия, Финляндия, Швеция ва Норвегия халқлари орасида чанғи ва конькида учиш спорти кенг тарқалган эди. 1769 йилда Осло шаҳри яқинида жаҳонда биринчи маротаба чанғида югуриш мусобақаси ўтказилган эди. XIX асрнинг 60-йилларида бу спорт турлари бўйича мунтазам равишда мусобақалар ўтказилади. Чанғида сакраш учун биринчи трамплинлар вужудга келди. 
Бу даврларда кўпгина спорт ўйинлари ҳам ривожланади. Футбол бўйича техника ва тактика анча такомиллаштирилади. Бунда резинали камеранинг (туфлаб тўлдириш) яратилиши (50-йиллар) муҳим аҳамиятга эга бўлди. 
1863 йилда Англияда футбол лигаси ташкил этилади. Бу ҳозирги давр футболининг яратилиш асосини ташкил этган эди.
Кегли ўйини, лаун-теннис ва крикет ҳам ривож топади ва махсус жойлар қурилади. Тўпни қўл билан ушлаб олади ва дарвоза томон югуриб бориб, уни отади. Футболдаги қоидани бузган бу ўйинчининг ҳаракати асосида янги ўйин тури пайдо бўлади. Бу ўйин шу шаҳар номи (Регби) билан атала бошланди. Кейинчалик бу ўйин бошқа мамлакатларда ҳам тез ривожланади. АҚШда бу ўйин Америка футболига айланди.
Бу даврларда ривож топган спорт турларидан бири бокс ҳисобланади. Англияда бу спорт тури кенг тарқалиб, XIX асрда профессионал турга айланиб кетади. 
Франция, Италия, Германия, Венгрия, Россия, Англия, Швеция каби мамлакатлар доирасида Шпага ва Рапирода қиличбозлик чуқур сингиб кетган тур ҳисобланади. 
Таниқли кишилар орасида от спорти, ўқ отиш (милтиқ, пистолет ва камон)ҳам ривожланган эди. Отчопарлар, отиш турлари қирила бошланди ва пойга, ўқ отиш мусобақалари уюштирилди.
XIX асрнинг 60-йилларида баъзи бир мамлакатларда велоспорт билан шуғулланиш вужудга келди. Россия, Германия, Греция, Буюкбритания, Венгрия каби мамлакатларда асосан кураш машҳур эди. 
XIX аср охирларига келиб жисмоний машқлар, спорт, гимнастика, ўйинлар ва саёҳатларни (туризм) бир-биридан ажратиш (дифференция) ва турларга бўлиш тизимига асос солинди.
XIX асрнинг биринчи ва иккинчи ярмида айрим мамлакатларда олимпия ўйинларини амалий жиҳатдан тиклашга ҳаракат қилинган. 1834-1836 йилларда Швециянинг Рамиёз шаҳрида икки маротаба скандиновия олимпия ўйинлари ўтказилган. Унинг дастурида қисқа ва ўрта масофаларга югуриш, баландликка ва лангарда (шет) сакраш, кураш каби турлар жой олган. Бу ўйиннинг ташаббускори Линд университетининг профессори Густов Ноганн Шартау бўлган. Унинг таклифи билан қадимги олимпиадалар ҳақида маърузалар (чтения) ўқилган.
Грекларнинг Олимпия ўйинларига қизиқиши албатта маълумдир. XIX асрда Греция томонидан қадимги олимпия ўйинларини қайта тиклаш ҳақидаги таклифлари кўп такрорланган. Мамлакатнинг мустақил бўлиши учун астойдил тарафдори Эвангелис Цаппас бўлган. У ҳар тўрт йилда ўйинларни ўтказиш ва унда саноат ва қишлоқ хўжалик махсулотларини кўргазмага (виставка) қўйишни таклиф этган эди. У олимпия ўйинлари жараёнида кўргазмалар асосида савдо, иқтисод ва маданий алоқаларнинг ўзаро кучайишини кўра билган. У ўз маблағлари ҳисобига кўргазма заллари ва савдо шахобчаларини қуради. Унинг ташаббуси билан 1859 йилда Афинада Панерек ўйинлари ўтказилиб, унда фақат Грекларгина иштирок этган. Моддий таъминотларнинг етишмаслиги сабабига кўра бу ўйинлар аҳён-аҳёнда (1870-1875-1888) ўтказилган. Бу ўйинлар мусобақа тариқасида юқори савияда бўлмасада олимпия ҳаракатининг қайта тикланишига муҳим ҳисса қўшган эди. 
Мамлакатлардаги спорт клублар аста секин миллий уюшмалари (союз) ва лигаларига бирлаша бошлади. 1868 йилда Германияда барча гимнастика уюшмалари немис гимнасита уюшмасига бирлашади. 1888 йил АҚШда ҳаваскор атлетик уюшма, 1903 йил Швецияда Умумшвед спорт уюшма ташкил этилади. Умуммиллий спорт ташкилотлари бошқа мамлакатларда ҳам юзага кела бошлади. Бу уюшмаларнинг бошида асосан йирик капитал эгалари турар эди. Улар кўпинча меценат (хомий) сифатида клублар, лигалар, уюшмаларнинг фаолиятини тақдирлаш бўйича иштирок этишган.
XIX аср охирида мамлакатлардаги спорт ташкилотлари бошқалар билан ўзаро тажриба алмашиш фаолиятлари юзага келиб, кейинчалик улар Халқаро спорт уюшмаларини ташкил қилишга асос солганлар. 
1881 йилда жаҳонда биринчи маротаба Европа гимнастика уюшмаси ташкил этилган. Шу йилнинг ўзида эса Халқаро гимнастика федерацияси (ФИЖ) ташкил топган. 1882 йилда конькида учиш Халқаро уюшмаси (ИСУ) ва Халқаро эшкак эшиш-гребля федерацияси (ФИСА), 1900 йилда Халқаро велоспорт уюшмаси (УСИ), 1904 йилда Халқаро футбол федерацияси (ФИНА) ва Халқаро муз устида хоккей лигаси (ХИХГ), 1912 йилда Халқаро енгил атлетика ҳаваскорлик федерацияси (ИПАФ), 1913 йилда халқаро найзабозлик федерацияси (ФИБ) ташкил этилган.
1885 йилда Халқаро ёш христианлар уюшмаси (УМСА) спорт департаменти билан биргаликда ташкил этилган. 1902 йил “Маккаби” уюшмаси, яъни Яҳудийлар ташкилоти тузилади. 
Шу тариқа халқаро спорт уюшмалари ва Олимпия қўмитасини ташкил этишга шароитлар яратилади.

1.2. Халқаро олимпия қўмитасининг ташкил этилиши, 
унинг конгресслари.

Қадимги олимпия ўйинларини ўтказилишини тўхтатишдан кейин (394 й) давр роппа-роса бир ярим минг йилдан ошиқ вақтни ташкил этмоқда. 1894 йил Халқаро Олимпия қўмитасининг ташкил этилиши ва 1896 йил I-Олимпия ўйинларининг ўтказилиши билан спорт оламининг янги тарихий даври бошланади. Бу икки катта соҳанинг ташкил этилиши француз жамоат арбоби, педагог ва маърифатчи барон Пьер де Кубертен (1863-1937) фаолияти билан чамбар-час боғлиқдир.
У зодагон (арестократ) оиласида туғилиб ва тарбия олади. Унинг дунёқарашлари демократияга ишонч, спортдаги ирқ, миллатчилик ва камситишларга қарши эди. Бир қанча йиллар Француз спорти уюшмасида котиб бўлиб хизмат қилган. Жисмоний тарбия ва спорт бўйича қатор китобларнинг муаллифидир. V-Олимпия ўйинларига (1912) бағишлаб ўтказилган санъат танловида (конкурс) “Спортга ода” поэмаси учун олтин медал соҳиби бўлган эди. Кубертеннинг халқаро олимпия ҳаракатида қилган меҳнат фаолиятларини ҳеч бир қиммат нарсага алмаштириб бўлмас даражада бебаҳодир.
Биринчи халқаро атлетик конгресс 23 июн 1894 йил Париждаги Сарбонн университетида ўтказилади. Кейинчалик бу тадбир I-Олимпия Конгресси деб аталади. 
Конгрессда 12 мамлакат вакиллари иштирок этади. 21 мамлакат эса ёзма равишда ўз хоҳишларини розилик билдиради. Катта мамлакат ҳисобланган Германия бундан бош тортади. Чунки, Мамлакат Текасидаги ҳарбийлар олимпия ўйинлари ғояларига қарши эдилар. 
Конгрессда асосан тшртда масала муҳокама этилади, яъни:
1.	Ҳаваскорлик ва профессионал спорт ҳақида.
2.	Олимпия ўйинларини қайта тиклаш тўғрисида.
3.	Ўйинларнинг дастури ва уни ўтказиш тартиблари ҳақида.
4.	Халқаро олимпия қўмитасининг таркиби ҳақида.
Конгрессда Халқаро олимпия қўмитаси тузилганлиги ҳақида қарор қабул қилинди. Унинг таркибига Греция, Франция, Россия, Англия, АҚШ, Швеция, Венгрия, Чехия, Италия, Бельгия, Аргентина, Янги Зеландия вакиллари киритилди. Олимпия қўмитасининг биринчи президенти этиб грек Деметриус Викелас (1894-1896 йиллар) сайланди. Кейинчалик унинг ўрнини Пьер де Кубертен эгаллади ва то 1925 йилгача ХОҚ президенти бўлиб фаолият кўрсатди. Сўнгги 12 йил давомида у ХОҚ фахрий президенти деб ҳисобланди. 
Конгрессда Олимпия Хартияси (Устав) тасдиқланди. Унда ХОҚнинг мақсад ва вазифалари, ўйин қоидалари ва улар билан боғлиқ асосий масалалар ифода этилган эди.
I-Конгресс Халқаро Олимпия ҳаракатида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Унинг моҳияти кейинги олимпия ҳаракатини ривожлантиришда асосий ўринда туради. Конгресс кун тартибидаги барча масалаларни кўриб чиқиб, асосий томонларни тасдиқлади.
Олимпия Конгрессида I-Олимпия ўйинини Афинада ўтказишга қарор қабул қилинган эди. чунки антик Олимпия ўйинлари Ватани Греция бўлганлиги ва Д.Викеласнинг ХОҚ президенти қилиб сайланиши бунинг асосий сабаби эди. 
1896 йил 6 апрелда Афинада I-Олимпия ўйини очилади. Ўйинларга 14 мамлакатдан 245 нафар спортчи келишди. Улар Австралия, Австрия, Болгария, Буюкбритания, Венгрия, Германия, Греция, Дания, Италия, АҚШ, Франция, Чили, Швейцария, Швеция мамлакатларининг вакиллари эди. Ўйинлар дастурида 9 тур: енгил атлетика, гимнастика, сузиш, юк (тош) кўтариш, кураш, ўқ отиш, қиличбозлик, велосипед пойгаси ва теннис бўйича курашлар олиб борилди.
Енгил атлетика турида АҚШ спортчилари 9 та (12 тадан) юқори натижаларни қўлга киритди. Уч ҳатлаб сакраш Д.Конноли биринчи олимпия чемпиони бўлди. Гимнастика турида Германия спортчилари ғолиб бўлди. К.Шуман таяниб сакрашда энг яхши натижага эришди. Велопойгада француз П.Массон ғолиб келди. 
Теннисда инглиз Д.Боланд, сузишда-Венгр А.Хайош устунлик қилишди. Отиш ва қиличбозликда очколар тўплашда греклар анча фаолият кўрсатиб, ғолиб бўлишди.
Греклар умумий очколар бўйича биринчиликни эгаллади. Америкалик Р.Гаррет диск улоқтиришда ва ядро ирғитишда ғолиб бўлди. Шунингдек у узунликка сакрашда-иккинчи ва баландликка сакрашда учинчи ўринни эгаллаб, барчанинг эътиборига сазовор бўлди. Қизиқарли томони шундаки Гаррет ўйинларга тасодифан тушиб қолган. Чунки у Грецияда ўз татилини ўтказиб юрганда Олимпия ўйинлари ҳақидаги хабарни эшитади ва жамоага ўз рўйхатини киритади. У умрида диск улоқтирмаган, фақат ўйиндан 3 кун олдин у машқ қилиб ўрганган. Унинг табиий қобилияти ва спортдаги фаолиятлари олимпия чемпиони бўлишига сабаб бўлган.
70 минг томошабин сиғадиган стадиондагиларнинг эътиборини грек деҳқони Спирос Адис жалб этади. У марафонга югуришда ғолиб келган. (Марафон шаҳридан Афинагача бўлган масофа 42 км. атрофида).
Афинадаги Олимпия ўйинлари мақсаддагидек бўлиб ўтди. Кубертеннинг бошлаган ҳаракати тўла амалга ошди. Бу ХХ асрнинг энг диққатга сазовор тадбирларидан бирига айланди ва Олимпия ўйинларининг ҳар тўрт йилда ўтказиб борилишига асос солди. 
Хулоса қилиб айтганда, Халқаро спорт уюшмаларининг ташкил этилиши ва Халқаро спорт мусобақаларининг ўтказилиши қадимги грек олимпия ўйинларини қайта тиклашга сабаб бўлди. Бу йўлда Европа мамлакатларининг ҳиссаси ғоят каттадир. 
Халқаро Олимпия ўйинларини ташкил қилишдаги ҳаракатларда француз адиби Пьер де Кубертеннинг тинимсиз ва машаққатли меҳнатлари ҳамда грек халқининг ўз анъаналарига содиқ бўлиши тарихда ўчмас из қолдирди.
I-Олимпия ўйинлари фақат иштирок этган давлатларнинггина эмас, балки жаҳондаги жуда кўп мамлакатларнинг спортчилари, ёшлари ва мутахассисларини дадил қадамлар билан Олимпия ҳаракатини ривожлантиришга отлантирди.

1.3. Халқаро ишчилар спорти ирқчилик ва фашизмга қарши кураш.

ХХ-асрнинг биринчи яримида жисмоний маданият ва спорт маълум даражада ривож топди. Халқаро спорт федерациялари йўлга тушиб,анча такомиллашди. Янгидан халқаро спорт уюшмалари тузила бошлади. ХХ-асрнинг 20-30-йилларида таркиб топиб ва ривожланиб спорт турлари бўйича Халқаро спорт уюшмалари (ХСУ) ташкил топди. Бунда халқаро оғир атлетика спорт федерацияси (ИВФ, 1920), от спорти (ФЕИ, 1921), чанғи спорти (ФИС, 1924), чим хоккейи (ФИХ, 1924), шоҳмат (ФИДЕ, 1924), стол тенниси (ИТТФ, 1926), камондан ўқ отиш (ФИТА, 1931), альпинизм (УНИА, 1932), баскетбол (ФИБА, 1932), бадминтон (ИБФ, 1934), регби (ФИРА, 1934) кабилар ўз мақомига эга бўлди. 1924-йилда спорт матбуоти халқаро ассоциацияси, 1928-йилда спорт тиббиёти Халқаро ассоциацияси тузилди. 1920-1941-йиллар мобайнида 43 та халқаро спорт ташкилотлари ташкил этилган эди. Уларнинг 32 таси спорт турлари бўйича эди. Халқаро спорт мусобақаларининг календарь режалари анча кенгайди. Олимпия ўйинлари яна тикланиб, давом этди. Жаҳон ва Европа миқёсида баъзи бир спорт турлари бўйича чемпионатларни  ўтказиш давом этди. 
Календарларда 20-30 йилларда халқаро ишчилар олимпиадалари, спартакиадалар, слетлар, худудий мусобақаларни ташкил қилиш бошланди. 
Халқаро талабалар спорти. Спорт оламида сифат жиҳатдан янги йўналиш, яъни талабалар спорт ҳаракати вужудга келди. Бунда жаҳон студентларининг чемпионатлари эътиборга лойиқдир. 
Талабалар спорти Англия, АҚШ, Франция, Германия, Швеция ва бошқа мамлакатларда кенг ривожланди. Лекин биринчи жаҳон уруши бунга тўсқинлик қилди. Урушдан кейин бу ҳаракат қайта тикланади. Француз жамоат арбоби Жон Потижаннинг 1923 йилда ташаббуси билан Парижда Халқаро талабалар спорт уюшмаси (союз) ташкил этилди. У қишки ва ёзги халқаро чемпионатларни Университетлар орасида ўтказишни ўз зиммасига олади. Шу тариқа 1924 йилда ёзги ва 1928 йилда қишки спорт турлари бўйича чемпионатларни ўтказишга асос солди.
Худудлар (минтақалар-Регионал) ўйинлари. ХХ асрнинг биринчи ярмидаги календарларда спортни оммалаштириш мақсадида турли минтақаларда мусобақаларни ўтказиш кўзда тутилди. Бу ўз навбатида спортни интернационаллаштиришга қаратилган эди. Уларга илк бор ўтказилган узоқ шарқ ўйинлари мисол бўла олади. 1913 йилда бошланган бу ўйинлар 20-30 йилларгача давом эттирилди.
Шанхай (1921), Осака (1923), Монила (1925), Токио (1930) ва бошқа шаҳарларда ўйинлар ўтказилди. Ҳарбий ҳаракатларнинг кучайиши оқибатида бу ўйинлар тўхтаб қолди.
Марказий Америка ва Карииб денгизи ўйинлари ҳам ўтказилди. 1926 йил Мексика, 1930 йил Куба, 1935 йил Сальвадор, 1938 йил Понамада бундай ўйинлар ташкил этилган эди. 
Шунингдек I-Боливвар ўйинларида Шимолий ва Жанубий Америка спортчилари иштирок этади. 20-30 йилларда Болқон ўйинлари ҳам таркиб топади.
Жаҳон ва Европа чемпионатлари. ХХ асрнинг биринчи ярмида халқаро спорт мусобақалари календарида спорт турлари бўйича Жаҳон ва Европа чемпионатларининг ўтказилиши муҳим воқеликлардан бири бўлди. Жаҳон чемпионатлари колендарида шайбали хоккей (1924 йилдан бошлаб), футбол (1930 йилдан бошлаб), камондан ўқ  отиш (1931), қиличбозлик (1937), байдарка ва каноэда эшкак эшиш (1938) каби спорт турлари мавжуд эди. Европа биринчиликлари эса бокс, сузиш, сувга сакраш, сув полоси, енгил атлетика, баскетбол, байдарка ва каноэда эшкак эшиш ва бошқа спорт турлари бўйича ўтказилди.
Хотин-қизлар ўртасида мусобақаларни ўтказиш қизиқарли тадбирлардан бирига айланди. Камондан ўқ отиш (1931), конькида учиш (1936), қиличбозлик (1937) каби турлар бўйича жаҳон чемпионатлари ўтказилди. Европа биринчиликлари эса сузиш (1927), қиличбозлик (1929), конькида учиш (1930), енгил атлетика (1938) каби турлар бўйича анъанага айланди.
Ишчилар спорт ҳаракати. Ишчилар спорти инқилобларнинг кўтарилиши туфайли бир қатор мамлакатларда олдинги сафга қўйила бошлади ва ишчилар спорт ташкилотини  тузиш ҳамда халқаро спорт ҳаракатини мувофиқлаштириш масалалари кучайди.
Биринчи уриниш 1913 йил қийин шароитларда бошланган эди. 
1920 йил Люцерн (Швейцария) да ишчилар спорт ташкилотларининг конгресси ўтказилди. Унда Германия, Австрия, Франция, Венгрия, Бельгия, Финляндия каби мамлакатларнинг вакиллари иштирок этди. Бунда Халқаро ишчилар спорти ва жисмоний маданият уюшмаси таъсис этилди. Уни конгресс ўтказилган шаҳар (Люцерн) номи билан аташди. Яъни Люцерн спорт интернационали (ЛСИ) деб юритила бошлади. Раҳбарликни II-интернационал бошлиқлари (Германия, Австрия, Бельгия социал демократлари) олиб боришди.
Ўз навбатида 1921 июлда Москвада III-Коммунистик интернационалнинг халқаро ишчилар спорт ташкилотининг янги конгресси бўлиб ўтади. Унда Россия, Чехословакия, Германия, Франция, Венгрия, Финляндия, Италия каби мамлакатларнинг вакиллари қатнашди.
Конгрессда ишчи-деҳқон жисмоний маданият ташкилотларининг халқаро уюшмаси (союз) таъсис этилди ва унинг номини қизил спорт интернационали (ҚСИ-КСИ) деб юритилди. Унинг раҳбари этиб ҳарбий Н.И.Подвойский сайланди. Шу тариқа ҚСИ (КСИ) халқаро ишчилар фронти мустахкамланиб борди. Бу ташкилот спортни фашистлаштириш ва милитаризация қилишга қарши ташаббус билан чиқади. 
Бу ўз навбатида икки оқимдаги халқаро ишчилар спорти ҳаракатининг бир-бирига қарама-қарши амалиёти вужудга келди. Яъни ЛСИ буржуа социал-демократик оқимда ҚСИ (КСИ) эса коммунистик сиёсий ҳаракатлар оқимида фаолият кўрсатишди.  
1924 йил бошларида чет мамлакат спортчилари совет спортчилари билан алоқани ўрнатиб, бир қатор учрашувлар ўтказади. 1922-1923 йилларда фин спортчилари ташриф буюришади 1924 йилда совет енгил атлетикачилари Франция ва Германияга боришди. Футбол бўйича халқаро учрашувлар бошланди.
1925 йилда ЛСИ Франк фурт-на майкеда Халқаро ишчи-спортчиларнинг Олимпиадасини ўтказди. Бунга ҚСИ (КСИ) вакилларини қўймади. 
1928 йил Москвада ўтказилган умумиттифоқ I-спартакиадага 14 мамлакатдан 612 спортчи иштирок этди.
1931 йилда Венада ЛСИ социалистик ишчи спорт интернационали (СИСИ-САСИ) номига айлантирилди.
1934 йил Парижда фашистларга қарши спортчиларнинг халқаро слети ўтказилди. Бунда Советларнинг вакили иштирок этиб, фашизмга қарши курашни кучайтиришни мақуллади.
1937 йил Антверпенда (Бельгия) халқаро ишчи-спортчилар уюшмалари ўз фаолиятларини тўхтатишга мажбур бўлди.
Уруш даврида халқаро ишчи-спортчилар уюшмаларининг намоёндалари, етук спортчиларнинг кўпчилиги фашистларга қарши жангларда мардонавор курашиб халок бўлишди.    
 
 	  У 1952 йил 70 ёшида президентликдан озод этилади. 1964 йил 18 мартда вафот этган. 
Олимпия ўйинлари давомида ХОҚнинг  фаолиятлари ривожланди. ХОҚ раҳбарларининг хизмати шундаки ўйинларда халқ иродаси ва спортчиларнинг фаолиятларини турли рамзлар (символика) ва атрибутлар билан ифода этишда янгиликлар яратилди. Уларни қуйидаги белгилар ва рамзлар билан далил сифатида баён этиш мумкин, яъни:
Олимпия рамзи – бир-бирига киритилган (уланган)беш халқа. Улар яшил, қора, қизил, сариқ ва кўк рангда тасвирланиб, беш қитъани билдиради. Бу 1913 йил Кубертен таклифи билан тасдиқланган.
Олимпия белгиси (эмблема) – беш халқа рамзи билан бирга қўшиб, йил, шаҳар ва мамлакатнинг олимпия ҳаракатидаги белгилари (нишон) ифодаланади.
Олимпия машъаласи – Олимпия шаҳрида қуёш нури тафтида (олов) факел ёқилади. Ёқилган машъала (факел) турли воситалар орқали олимпия ўйинлари ўтказиладиган жойга етказиб берилади. Бу анъана 1936 йил XI-Олимпия ўйинларидан буён давом этиб келади.
Олимпия шиори (девиз) – Тезроқ, баландроқ, кучлироқ! (“Цитиус, алтиус, фартиус!”)-олимпия ҳаракатини билдиради. Бу шиор 1895 йил Кубертеннинг сафдоши ва ўртоғи Роминикан ирдени сохиби, дин ходими Мартин Хидон томонидан таклиф этилган ва 1913 йил бу ишор ХОҚ томонидан тасдиқланган. 1920 йил VII Олимпиадада биринчи маротаба бу ишор ўқилади.
Олимпия қасамёди – Олимпиада спортчилар қасамёди Кубертен томонидан ишлаб чиқилади ва VII Олимпия ўйинларида (1920) амалга оширилади. Шу ўринда айтиш лозимки, олимпия ўйинлари ҳакамлари ҳам қасамёд қилади. Бу эса 1968 йилдан буён амалда қўлланиб келинмоқда.
Олимпия гулхани – Гимн 1896 йилда яратилган. Костас Паламос сўзи ва Спирос Самар мусиқаси билан яратилган олимпия гимни расмий равишда 1957 йилда ХОҚ томонидан тасдиқланади. 
Олимпия медаллари ва ёрлиқлари – олтин медаль-кумушдан ясалиб, унинг усти 6 г. олтин билан қопланган. Кумуш медаль эса-925 сифатидаги (проба) кумушдан таркиб топган ва бронза медали. Улар 1.2.3 ўринлар учун мўлжалланган. Дипломлар (ёрлиқ) 1-6 ўринлардаги спортчилар ва жамоаларга тақдим этилади. 
Олимпия мукофотлари – орден ва кубан. Орденлар олтин, кумуш ва бронзалардан иборат бўлиб, олимпия ҳаракатига қўшган улкан ҳиссалари ва спорт натижаларига эга бўлганни учун раҳбар шахсларга, спортчиларга берилади. Бу 1975 йилда тасдиқланган. Олимпия кубоги 1906 йилда тасдиқланиб, олимпия спорт турларида катта ютуқларга эришган жамоаларга берилади. 
Олимпия нишоналари (атрибутлар) – нишонлар (значок), тангалар (манет) талисмонлар (рамзий шакл), пиктограммлар ва ҳоказо ҳисобланади. Бу нишонларни Олимпия ўйинларини ўтказувчи шаҳар ва ташкилий қўмита томонидан тайёрланади. 
Бошда такидланганидек ХОҚ фаолиятлари энг қийин даврларга  тўғри келади ва бошқариш ишларида кўп мураккаб воқеликларга дуч келади. 
Маълумки, Олимпия Хартияси биринчи конгрессда (1894 й) қабул қилиниб, кўп сохаларда кейинчалик ўзгартиришлар киритилган. Шундай бўлсада унинг асоси (Кубертен ишлаб чиққан мазмун) ҳозирги даврда ҳам ўз кучини йўқотган эмас.
Хартия асосида ХОҚ миллий олимпия қўмиталари, халқаро спорт федерациялари, халқаро спорт уюшмалари ва бошқа алоқадор ташкилотлар билан ҳамкорликда иш олиб боради.
Олимпия конгресслари – Биринчи ХОҚ конгресси (1894) ҳақида ўтган бобларда баён этилди. 1897 йил иккинчи конгресс Гаврада ўтказилади. У спорт педагогикаси ва гигиенасига бағишланган. Учинчи конгресс 1905 йил Брюсселда ўтказилади. Унда мактаблар, университетлар, шаҳар ва қишлоқ жамоалари (опши), армия ва хотин-қизлар орасида жисмоний тарбия ва спортни  ривожлантириш масалалари муҳокама қилинади.
Кейинги учта конгресс (1906 йил Париж, 1913 йил Лозанна, 1914 йил Париж) дастурларига санъат, адабиёт ва спорт, спорт технологияси, олимпия қоидалари киритилган эди.
Олимпия ўйинлари ва ҳаракатининг обрў-эътиборини оширишда кейинги ўтказилган Конгресслар катта роль ўйнаган. VII-Конгресс 1921 йил Лазанна, VIII- Конгресс-1925, Прага, IХ-Конгресс-1930 йил Берлинда ўтказилган. Уларда ҳаваскорлик спорти, ўйинларни ўтказиш муддатлари, дастурлари, хотин-қизларнинг спортда қатнашиши, ёшлар спортини ривожлантириш ва бошқа масалалар муҳокама этилган.
Конгресслардаги ғоялар ва муаммолар омма орасида жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришда катта улушлар қўшган.
Бу бобга қисқача хулоса қилинганда айтиш мумкинки, ХХ асрнинг биринчи ярми жаҳон спорт жамоатчилиги ҳаётида жуда катта бурилиш бўлди. Олимпия ўйинлари Европа ва Америка мамлакатларида кенг қулоч ёзди. Таниқли ва иқтидорли спортчилар сони кўпайди.
Ёзги ва қишки олимпия ўйинларидаги натижалар, кўтарилган ғоялар, ишорлар ва ўтказилган бошқа турли хил маданий тадбирлар ёшларнинг спортга бўлган қизиқишлари, муносабатларини тобора ошириб юборди.
Халқаро олимпия ҳаракатини ривожлантиришда миллий Олимпия қўмиталари (МОҚ) ва ХОҚ президентлари, раҳбар ходимларининг фаолияти олқишларга сазовор бўлди.
ХОҚ.нинг фаолиятини мустаҳкамлашда ўтказилган конгресслар муҳим аҳамият касб этди.

Ўз-ўзини назорат қилиш ва билимларни текшириш учун саволлар.
1. Ҳозирги замон халқаро спорт ва олимпия ҳаракатининг юзага келишига қандай сабаблар бўлди?
2. I халқаро атлетик конгресс қачон ва қаерда ўтказилди? 
3. Пьер де Кубертеннинг Олимпия ўйинларини тиклашдаги асосий фаолиятлари нимадан иборат эди?
4. I Олимпия ўйинлари ҳақида батафсил гапириб беринг?
5. I Олимпия ўйинлари чемпиони ва марафон югуришидаги чемпионлар кимлар?
6. I Олимпия ўйинларининг келгувси ўйинлар учун қандай аҳамияти бўлди?
7. ХХ асрнинг биринчи ярмида халқаро аҳвол спорт ва олимпия ҳаракатига қандай таъсир ўтказди?
8. Халқаро спорт ҳаракатида қандай янгиликлар юз берди?
9. Халқаро ишчилар спорти ҳаракатида қандай янгиликлар вужудга келди?
10. ХХ асрнинг биринчи ярмидаги ХОҚ президентлари кимлар эди?
11. Олимпия рамзлари ва белгилари нималардан иборат?
12. Олимпия Конгресслари ва улардаги муҳокама қилинган асосий масалалар нималардан иборат эди?

2.Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврларда халқаро 
спорт ва олимпия ҳаракати.
2.1. Халқаро вазиятлар ва уларнинг халқаро спорт 
ҳарактига таъсири.

ХХ асрнинг иккинчи ярми жаҳонда иқтисод, маданият ва аҳолининг ўсиш даражаси мисли кўрилмаган миқёсда тараққиёт чўққисига етди. Шундай бўлсада баъзи бир минтақаларда бундай жараёнлар нотекис равишда ривож топади. Шу туфайли бўлса керакки Африка қитъасида бирон марта ҳам олимпия ўйинлари ўтказилган эмас. Лотинамерикасида 3 марта (Мехико-1968, Лос-Анжелес-1984, Атланта-1996), Осиё мамлакатларида (Токио-1964, Сеул-1988) ҳамда Австралия қитъасида (Мельбурн-1956, Сидней-2000) икки мартадан олимпия ўйинлари ташкил этилди.
Бу даврларда баъзи жойларда ҳарбий тўқнашувлар, совуқ уруши хавфи ва қуролланиш пойгалари юзага келади. Бу жиҳатлар халқаро спорт ва олимпия ҳаракатларига ҳам маълум даражада таҳдид солди ҳамда салбий таъсир этди. Шунга қарамасдан халқаро спорт ва олимпия ҳаракатидаги демократик кучларнинг анча устунлиги туфайли бундай ҳаракат ва тадбирлар анча ёрқинлашди ҳамда ривож топди.
Такидлаш лозимки фашизмнинг яксон қилинишида собиқ советлар мамлакати асосий роль ўйнади. Бу маълум даражада жаҳонда демократик кучларни вужудга келтириш ва ривожлантиришга анча ҳисса қўшди.
Демократизация учун кураш. 50 йиллар ва 60 йилларнинг биринчи ярми даврларида ХОҚ доирасида ГДР, КХДР, ХХРларининг миллий олимпия қўмиталарини ХОҚга аъзо қилиб қабул қилишда анча тортишувлар бўлади.
1955 йилда Европа мамлакатлари ва ХОҚнинг баъзи аъзолари қаршилигига қарамасдан ГДР вақтинча ХОҚ аъзолигига қабул қилинади. Лекин улар фақат ГФР жамолари таркибида иштирок этиши мумкин эди. Кейинги йиллардаги фаолиятлар натижасида ГДР 1968 йил Мехикода мустақил давлат сифатида олимпия ўйинларида қатнашди.
Корея хал демократик республикаси (КХДР), Манголия (1962), Хитой халқ республикаси (1954) ва бошқалар ҳам ХОҚ аъзолигига қабул қилинади. 
Урушдан кейинги йилларда Африка ва Осиёда янги давлатлар вужудга келиб, спорт оламида катта фаолиятлар кўрсата бошлади. Шу сабабдан шу даврда бу  қитъалардан 50 дан ортиқ миллий олимпия қўмиталарини ХОҚ ўз сафига қабул этишларига тўғри келади. Спортдаги тараққиётпарвар кучлар Халқаро спорт уюшмалари ва ХОҚ томонидан Африка ва Осиё мамлакатларига ёрдам беришни ҳақли равишда талаб қилди ва уларни маълум даражада амалга оширди.
ХОҚ ва миллий олимпия қўмиталари ҳамда уларнинг халқаро спорт уюшмалари билан бўлган  ўзаро  алоқалари ва муносабатлари бундан (1974) 90 йил бурун қабул қилинган қоидалар асосида амалга ошириб келинди.
1959 йил Собиқ совет иттифоқи ХОҚда қайта ўзгартиришлар киритилиши юзасидан майдонга чиқди. Бунда ХОҚга аъзолигига барча миллий олимпия қўмиталари ва халқаро спорт федерациялари кириш зарурлиги уқтирилади.
60 йиллар охирида ХОҚни демократизациялаш ва халқаро спорт ҳаракатида янги талабларни амалга ошириш йўлида кескин курашлар давом этади. Шу давда халқаро спорт ҳаракатида учта уюшма олимпия ўйинларида фаол қатнашишга давогар эди, яъни:
1. ХОҚ олимпия ҳаракатида ўзининг ягона рахбарлик кучини сақлашга астойдил кураш олиб борди.
2. 1968 йил Мехикода ташкил топган миллий олимпия қўмиталари бош ассамблея-ассациация деб номланди  олимпия ҳаракатида маълум даражада ўз мавқеига эга бўлиш, жаҳон спортининг ҳозирги муаммоларини ечишга давогар эди.
3. халқаро спорт федерациялари бош ассоциацияси (ХСФ БА - ГАИСФ) (1967 йилда тузилган), олимпия ўйинларини ташкил қилишдаги улкан ролларни эгаллаўга давогар эди.
Хуллас бу баҳслар ва курашларда баъзи бир ҳаққоний масалалар ҳал этилди. Шулар қаторида  ҳаваскор спортчиларнинг бир қатор мақомлари (статус-ҳуқуқ) ижобий ҳал этилди.
ХС ва ОҲ нинг кенгайиши. Урушдан кейинги йилларда Халқаро спорт (ХС) ҳаракати анча кенгайди. 1946 йилда Халқаро дзю-до федерацияси (ФИД), 1958йилда Халқаро жисмоний тарбия ва спорт кенгаши (СИЕПС), 1969 йилдан Европа енгил атлетика ассоциацияси (ЕАА), 1970 йилда Европа ҳаваскорлик бокс ассосациацияси (ВАБА) ташкил этилди. 
Ҳозирги даврда жаҳонда 200 дан ортиқ халқаро спорт уюшмалари мавжуддир. Уларга 5 қитьадан минглаб миллий спорт ташкилотлари ва бирнеча юз миллионлаб спорт ихлосмандлари бирлашган.
Урушдан кейинги дастлабки даврларда жаҳон ёшлари ва талабаларининг дўстлик ўйинлари анъанага айланди. Бу ўйинлар жаҳон ёшлари фестиваллари дастуридан ўрин эгаллади. Бу айниқса 1957 йил Москвада ўтказилган III-жаҳон ёшлари фестивалида яққол намоён бўлди.1959 йилда умумжаҳон  талабаларининг Универсиадаси ўтказилди. Университетлар спорти халқаро федерацияси (УСХФ-ФИСУ) универсиадаларни ёзги ва қишки спорт турлари бўйича ўтказиб келмоқда.
Қитьаларда спорт ўйинларини ўтказишга 1951 йилда асос солинган эди. Бу ўйинлар ҳар 4 йилда бир маротаба ташкил этилади.
Панамерика ўйинлари шимолий ва жанубий Америка минтақаларининг спортчиларини ўз ичига олади. Шунингдек Африка, Британия, Осиё, Балқон, Ўрта ер денгизи, Скандинавия ва бошқа ўйинлар ҳам доимий равишда ўтказиб борилмоқда. 
Минтақалардаги ўйинлар ХОҚ ҳимоясида ўтказилади, агар улар ХОҚ хартиясига хилоф равишда иш олиб боришмаса.
1958 йилдан бошлаб АҚш ва СССР енгил атлетикачиларнинг халқаро учрашув мусобақаларини жаҳонда “Улканлар учрашуви” (“Матч гигантов”) деб юритилди.
1975 йил Хельсинкида Европа, АҚШ ва Канада давлатларининг 35 вакили иштироки Европада хавфсизлик ва ҳамдўстлик масалаларига бағишлаб йиғилиш ўтказилди. Унинг мақсад ва вазифалари мазмунида спортдаги ўзаро алоқалар ҳам қайд этилди ва яхши битимларга келишилди.
Халқаро жисмоний маданият ва спортни ривожлантиришда Бирлашган миллатлар ташкилотининг (БМТ-ВОН) Юнеско (таълим, фан ва маданият бўйича бўлими) ташкилоти ҳам эътиборни қаратди. Юнеско таркибида  1958 йилдан бошлаб жисмоний тарбия ва спорт халқаро кенгаши (ЖТСХК-СИЕПС) мавжуд бўлиб, халқаро спорт ҳаракатида катта ҳамда салмоқли ўринда турмоқда. 1978 йилда Юнесконинг бош Конференциясида Ҳукуматлараро жисмоний маданият ва спорт қўмитаси ташкил этилиб, у Юнесконинг жисмоний тарбия ва спорт халқаро хартиясини (устав-низом) мақуллади. Хартияда ҳукуматлараро ташкилотларда жисмоний маданият ва спорт ишларини яхшилаш, халқаро спорт ҳаракатида ҳар томонлама кўмаклашиш ва бошқа зарур масалалар ифода этилган эди. Бу юнеконинг жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиши ҳамда халқаро спорт алоқалари тажрибаларини алмаштириш йўлида янги туртки (стимул) бўлиб ҳисобланди.
Халқаро спорт ҳаракатини демократик йўлларга буришда Европа спорт конференциялари (1973, 1975,1977,1979,1981,1983,1985,1987) муҳим аҳамият касб этди. Бу анжуманлар ҳозирги замон жамиятида инсоният учун спортнинг аҳамияти муҳим эканлиги ва Европанинг Халқаро спорт алоқаларини янада ривожлантиришда катта аҳамият касб этиши такидланди.  
Спорт маҳоратларининг ошиши. Ёзги ва қишки олимпия ўйинлари, Жаҳон ва Европа чемпионатлари, минтақалардаги ўйинлар ва бошқа халқаро спорт мусобақалари ХХ асрнинг сўнгги 10 йилида спортчиларнинг рекордлари, юқори маҳоратларини намойиш қилиш билан бирга инсон омилидан янада мақсадлироқ фойдаланиш йўлларини очиб берди. Енгил атлетика, оғир атлетика, сувда сузиш, конькида учиш каби спорт турларида мисли кўрилмаган рекордлар ўрнатилди. Гимнастика, футбол, хоккей, баскетбол, волейбол, кураш, бокс ва бошқа спорт турларида спортчилар энг яхши натижаларга эришди. Бундай натижаларга эришишнинг омили иқтидорли спортчилар, истедодли мураббийлар, тиббий ходимлар ва мутахассис олимларнинг узвий ҳамда ўзаро ҳамкорликда меҳнат қилиши билан боғлиқдир.
Илмий-техник тараққиёт натижалари ўргатиш машғулотларнинг усулларини такомиллаштиришга имконият яратди. Бу эса спортчиларнинг жисмоний, техник, тактик ва ахлоқий-иродавий тайёргарликларини яна юқори поғоналарга кўтаришни талаб этмоқда.   
Спорт натижаларининг юқори даражада бўлишида янги техник воситалар, жиҳозлар, асбоб-ускуналар ҳам муҳим ўринларни эгалламоқда.
Урушдан кейинги даврлардаги Халқаро спорт ҳаракатининг ўсиши инсоний жамият тараққиётининг қонуниятлари билан боғлиқдир.

2.2. Олимпизм, ХОҚ ва унинг президентлари.
.
Олимпизм (Олимпиячилик) тушунчаси кўпроқ сиёсатдонлар, халқаро ҳамжамият ташкилотлари ва бошқа соҳалардаги арбоблар, мутахассислар, ходимлар ҳамда ёш ижодкорлар фаолиятида кўпроқ истемолда бўлмоқда. Қисқа қилиб айтганда олимпия тарафдорлари (олимпиячилик) бу соҳани оммалаштириш, ижтимоий-турмуш маданиятга тобора чуқур сингдириш мақсадидадир.
Жисмоний маданият тарихи, жисмоний тарбия назарияси ва спорт ҳаракати амалиётида олимпизм, олимпия ҳаракати ва олимпия ўйинлари тушунчалари (атамалари-терминлар) халқаро ҳаётда ижтимоий ҳаракат бўлиб хизмат қилмоқда.
Юқорида такидланганидек Олимпизм-бу ҳаёт фалсафаси, яъни инсон танаси, иродаси ва тафаккурини (онги) бирлаштирувчи қадр-қимматдир. Шунингдек спорт фалсафик, ахлоқий-маънавий, педагогик ва ташкилий тамойилларнинг йиғиндиси бўлиб, умуминсоний, маданий ва муносабатлар маҳсулидир.
Олимпизм ғоялари ва мафкураларига қуйидагилар киради:
- Спорт ва спорт фаолиятларидан тинчилик ва тинчликнинг барқарорлигини таъминлашда фойдаланиш. 
- Барча мамлакатлар ва минтақалардаги спортчиларнинг дўстлиги ва муносабатлари.
- Шахсни ҳартомонлама баркамолликка етиштириш.
- Ирқчилик, миллатчилик, сиёсатдонлик ва гиёҳвандликка (допинг) қарши кураш.
- Ҳозирги даврда спортнинг ўзаро хайрихоҳликка (гуманизм) интилишларни доимий равишда мустаҳкамлаш.
Олимпия ҳаракати – бу жамият тараққиёти бўлиб, у Олимпия ғоялари ва мафкураси  тамойилларига таянади. Шу асосда инсонлар ва ташкилотларни уларнинг миллати, ирқи ва яшаш жойларидан қатъий назар ўзига бирлаштиради. Уларнинг спорт гимнастика ва ўйинларни ўзларининг асосий фаолияти деб билишларига кўмаклашувчи ижтимоий фаолиятдир.
Олимпия ҳаракатининг асосий вазифалари қуйидагича:
-Олимпия ғояларининг тамойилларини жаҳонга тиратиш; 
-Олимпия спорт турларини ташкил этиш ва ривожлантиришга кўмаклашиш.
-Спорт асосида ёшларни ўзароҳамкорлик ва дўстлик руҳида тарбиялаш.
-Спортни тарғибот қилиш, имконият доирасида улардан жисмоний, маънавий ва эстетик тарбияда фойдаланишни ифодалаш.
-“Олимпия хайрихоҳлиги” (солидарность) дастурини тарқатиш (сингдириш) йўлида шароитлар яратиш.
-Ҳар тўрт йилда бир маротаба Олимпия ўйинларига тайёргарлик ва уни ўтказиш.
Олимпия ўйинлари – бу спортчи-олимпиячиларнинг мажмуий халқаро мусобақасидир, жаҳон ёшларининг буюк (улуғ) байрамидир.
Ўйинлар барча мамлакатларнинг кучли спортчиларини бирлаштиради ва мусобақаларда ҳалол, тенг ҳуқуқли асосида қатнашишларини таъминлайди.
Олимпия ўйинлари барча мамлакатлар ва уларнинг спортчиларидаги спорт маҳоратлар, ахлоқий, эстетик ва инсонпарварлик ғояларини намоён этувчи кўзгу сифатида хизмат қилмоқда.
ХОҚ таркибида 1950 йилда Миллий Олимпия қўмиталарининг сони 68 та бўлса, 1997 йилда 197 ва 2000 йилга келиб эса уларнинг сони 200 дан ошиб кетди. Бу олимпия ҳаракатининг интернационал (кўпмиллатчилик) йўлидаги ижобий фаолиятларидан биридир.
Олимпия ўйинлари-бу спорт маҳорати мактабидир. Олимпия ўйинлари таълим-тарбия тизимидаги шахсни баркамолликка эриштириш йўлидаги барча фаолиятларни такомиллаштиришга бевосита ёрдам қилади.
Олимпия ўйинлари халқаро олимпия ҳаракатининг энг юқори чўққисидир.
ХОҚ ва унинг президентлари. ХХ асрнинг иккинчи ярмида халқаро олимпия ҳаракати ва у билан боғлиқ бўлган фаолиятлар, раҳбарлар совуқ уруши ҳукумрон бўлган пайтларда анча машаққатларга дуч келди. Уларни тинчлик-осойишталик, ҳамдўстлик йўлига чақиришда ХОҚ президентлари, унинг доирасидаги мутасаддилар кўп меҳнат қилишди. Такидлаш лозимки, бу даврда раҳбарлик қилган арбоблар ва ходимлар П.Кубертеннинг ғоялари, васиятларига содиқ бўлиб хизмат қилишди. ХХ асрнинг иккинчи ярмидаги ХОҚ президентлари қуйидагилардан иборатдир:
Эверн Брендеън (АҚШ)-1952-1972,
Майкл Морис Килланин (Ирландия)-1972-1980,
Хуан Антонно Самаранч (Испания)-1980-2001,
Жак Рогг (Белгия)-2001 йилдан бошлаб.
Эътироф этиш лозимки, мазкур президентлар ўз даврининг сиёсий, маданий, ижтимоий ва спорт доирасидаги энг етук арбоблардан ҳисобланган. Улар асосий фаолиятларини Олимпия ўйинларини энг юқори савияда ўтказиш, спортчилар, мураббийлар, ҳакамлар, миллий олимпия қўмиталарининг (МОҚ) вакилларини рағбатлантириш, олимпия спорт турларини янада ривожлантириш, ихтилофларни адолатли ҳал қилиш йўлида тинмай фаолият кўрсатишди.
Барча президентларнинг ижтимоий фаолиятлари билан тўла танишишни истаганлар рус тилида Москвада нашр этилган (2000 йил) дарслик ва бошқа адабиётлардан фойдаланишлари мумкин.
ХХ асрнинг сўнгги чораги даврларида Олимпия ҳаракатида ихтилофлар кучайди. Улар ҳақида бошда баён этилди. Анашу ихтилофларни тугатиш ва халқаро олимпия ҳаракатидаги жинсликни мустаҳкамлашда худди П.Кубертен каби Хуан Антонио Самаранчнинг ҳам хизмати ғоят катта бўлди. Шу сабабдан бу ҳақда қисқа маълумотлар бериш мақсадга яқин келади.
Хуан Антонио Самаранч-еттинчи президент ҳисобланади. У 1920 йилда Испанияда таваллуд топган. Унинг олимпия ҳаракати чўққиларига чиқишнинг дастлабки фаолиятлари 40-50 йилгача тўғри келади. У Бараслон мунциполитетида (вилоет) спорт бўйича маслаҳатчи, кейин роликли (ғилдиракли) коньки бўйича миллий федерация президенти бўлиб хизмат қилди. 1956 йилдан бошлаб Испания терма жамоаларига раҳбар сифатида қишки ва ёзги олимпия ўйинларида иштирок этади. 1963 йилда (43 ёш) Испания Осиё спорт кенгаши раиси ва 1967 йилда миллий олимпия қўмита президенти лавозимида фаол кўрсатган. У 1968 йилда Хоқ аъзоси бўлиб сайланади. Шунинг Хоқнинг пратакол (қарор) бошлиғи (шеф) ва матбуот ишлари комиссияси раислиги вазифаларини бошқаради. 1974-1978 йилда Хоқ вице-президенти эди. 1977-1980 йилларда Испаниянинг СССРдаги элчиси бўлган. У узоқ йиллардан буён филаталий (марка, значок ва ҳ.к) билан машғулдир.
Самарат ХОҚда фаол ишлади. 1980 йил Масквада ўтказилган ХОҚнинг 83-сессиясида биринчи тур сайловида кўп овозга эга бўлади. У 2001 йил бошларигача (20 йилдан ортиқ) ХОҚ президенти бўлди. Уни Олимпия ислоҳотчиси дейиш мумкин. 1992 йил Англияда Девид Миллернинг “Олимпия инқилоби” китоби нашр этилади. Унда Самаранчнинг тўла таржимаи ҳоли (биография) акс эттирилади.
Самарачнинг ислоҳотини қуйидагича ифода этилган, яъни;
-Шарқ ва Ғарбнинг ўзаро муносабатларидаги барқарорлик;
-Жанубий Африка Республикасининг (ЖАР-ЮАР) олимпия ўйинларида қатнашишни ман этилган қарорни олиб ташлаш;
-Ёзги ва қишки олимпия ўйинларини турли йилларда (бир йилда эмас) ўтказиш;   
-Қитъалардаги миллий олимпия ассоциациялари билан мустаҳкам алоқани ўрнатиш;
-ХОҚ таркибига хотин-қизларни жалб этиш;
-ХОҚ таркибидаги комиссияни олимпия чемпионлардан таркиб топтириш;
-Олимпия хартиясидаги 26-бобни тўла ўзгартириш, яъни профессионал спортчиларнинг олимпия ўйинларида фойда (доступь) келтириши;
-Гиёҳвандликни йўқотишга қарши кураш;
-ХОҚнинг моддий ва молиявий манбаъини таъминлашда коммерсия ва бозор муносабатларини кенгайтириш;
-МОҚ ва халқаро спорт уюшмалари (ХСУ-МЕФ) раҳбарлари билан шахсан учрашиш фаолиятлари;
-ХОҚ бошқарув (администрация) тузилишига ўзгартиришлар киритиш ва Лозонкода олимпия музейини яратиш, шунингдек Тошкент ва бошқа шаҳарларда ҳам шу каби музейларни ташкил этишда амалий ёрдамлар ва ҳ.к.

2.3. Олимпия ўйинлари.

Хельсинкидан то Сиднейгача. Урушдан кейинги йилларда жаҳон жамоатчилиги Хельсинкида бўладиган олимпия ўйинларини сабрсизлик билан кутар эди. Чунки унда илк бор СССР спортчилари ҳам қатнашиши аниқ эди.
XV олимпия ўйини, 1952 йил Хельсинки (Финляндия), олимпиадада Германия федератив Республикаси (ГФР) ҳечқандай тўсиқсизликлар асосида иштирок этди. Лекин Германия демократик республикаси (ГДР) ўйинларга қўйилмади. Олимпиадада 11 та жаҳон ва 47 та олимпия рекордлари ўрнатилди. Совет штангачилари, гимнастикачилари, курашчилари, ўқ отувчи ва греблячилари катта ютуқларга эришди. Олимпия медаллари учун кураш асосан СССР, АҚШ, Венгрия ва Швеция мамлакатлари ўртасида кескин равишда ўтди. АҚШ-76 ва СССР-71 медалларни қўлга киритди. Венгерлар 16 та олтин, 10 кумуш ва 16 та бронза медалларига сазовор бўлишди ва учинчи ўринни эгаллашди. Чехия спортчиси Эмиль Затопек марафонда ва 5.10 км.га югуришда ғолиб чиқди.
XVI олимпия ўйини, 1956 йил Мельбурн (Австралия). Ўйинлар ўтказилиши халқаро муносабатларининг кескинлашуви даврига келди. Шундай бўлсада ўйинлар кескин курашлар остида олиб борилди. Енгил атлетика, сузиш, оғир атлетика, ўқ отиш турлари бўйича 19 та жаҳон ва 65 та олимпия рекордлари ўрнатилди. В.Кдц (СССР) 5 ва 10 км масофага югуришда ғолиб келди. Совет спортчилари 98 та олтин, кумуш ва бронза медалларига эга бўлиб, 624,5 очко билан олимпия чемпиони бўлишди. Шу сабабли Австралия матбуотлари СССР Американинг олимпия ўйинларидаги 60 йиллик ҳукумронлигини кучга чиқарди, деб ёзишган эди.
Венгрия, Чехословакия, Руминия, Польша ва ГДР (ГФР билан қўшилган ҳолда) муваффақиятли иштирок этишди.
XVII олимпия ўйини, 1960 йил Рим Совет спортчилари 103 та олтин, кумуш ва бронза медалларини эгаллашга эришди. АҚШ спортчилари эса 71 медалларни эгаллади. Советларнинг 11 енгил атлетикачиси олтин медал соҳиби бўлишди. Р.Шавлакадзе ва В.Брумель баландликка сакрашда жаҳон рекордчиси Д.Томас (АҚШ) устидан ғолиб келишди. Гимнастикачилар 5 та олтин ва оғир атлетикачилар 1 та кумуш медалга сазовор бўлишди. Ю.Власов уч курашда 537.5 кг (жаҳон ва олимпиаданинг янги рекорди) натижа билан энг яхши спортчи деб тан олинди. Шунингдек қиличбозлар, велосипедчилар, парус ва от спортчилари ҳам олтин медалларга сазовор бўлишди. Олимпиадада Руминия, Венгрия, Польша, Чехословакия, Болгария, ГДР (қўшма жамоа) яхши натижаларни қўлга киритишди. Эфиопия, Марокко, Гана каби Африка мамлакатларининг баъзи спортчилари ҳам яхши натижаларга эришди.
XVIII Олимпия ўйини, 1964 йил Токио. АҚШ ва бошқа бир қатор мамлакатлар ўтган олимпия ўйинларидаги мағлубиятлари асосида бу ўйинларга шиддатли равишда тайёргарлик кўришган эди.
Ўйинларда 94 мамлакатдан 93 жамоа иштирок этди (ГДР ва ТФР бир жамоада қатнашди). Токиога Европадан 28, Африкадан 22, Осиёдан 20, Америкадан 21 ва Австралия ҳамда Океаниядан 2 та жамоа келишди. СССР 96 та медал олиб пешқадамлик қилди. АҚШ иккинчи ва қўшма Германия-учинчи ўринни эгаллади.
XIХ Олимпия ўйини, 1968 йил Мехико. Бу шаҳар денгиз сатҳидан 2240 м баландликда жойлашиб, иқлим шароити спортчиларга маълум даражада салбий таъсир кўрсатди. Совет спортчилари умумжамоа ҳисобида АҚШ га ютқизди.
АҚШ-106 та ва СССР 91 та медалга сазовор бўлишди. Олимпия ўйинларининг натижалари Африкада спортнинг ривож топаётганлигини намойиш этди. Эфиопия, Кения, Тунис ва бошқа мамлакатларнинг спортчилари яхши натижалар кўрсатди.
ХХ Олимпия ўйини, 1972 йил Мюнхен (Германия). Ўйинларда 11 та мамлакат янгидан қатнашади. Шулар сафида Корея халқ демократик республикаси (КХДР) ҳам бор эди. Ўйинларда 46 та жаҳон рекордлари ўрнатилади. СССР-50 та олтин, 27 та кумуш, 22 та бронза, жами-99 медалга, АҚШ эса-33 та олтин, 30 та кумуш, 30 та бронза, жами-93 медалга сазовор бўлишди.
ГДР 66 та медалларни эгаллаб, учинчи ўринга чиқди. Л. Туришева (гимнастика), В.Берзов (епринбеда-СССР) Т.Стивенсон (бокс-Куба), М.Спитц (сузиш-АҚШ) кабилар алоҳида ажралиб турди. Ўйинлар жараёнида полициячилар билан террорчилар орасида отишма натижасида 11 та Исроиллик спортчилар ҳалок бўлади. Ўйинлар вақтинча  тўхтатилади. 
ХХI Олимпия ўйини,1976 йил-Монреал (Канада). Ўйин очилишида Африка мамлакатлари норозилик билдириб 28 жамоа чиқиб кетади. Чунки янги Зелондия Жанубий Африка Республикаси (Жар) билан алоқадорбўлсада ўйинга таклиф этилган эди.Ўйинларда 34 та жаҳон ва 82 та олимпия рекордлари ўргатилади. Медаллар сони бўйича СССР, АҚШ, ГДР юқори ўринларни эгаллади. (СССР-125, АҚШ-94, ГДР-90 медал).
ХХII Олимпия ўйини, 1980 йил Москва. Бу ўйинларда биринчи маротаба Въетнам, Аргола, Зимбабве, Лаоарени, Мозамбик каби мамлакатлар ташриф буюришди. 25 спорт тури бўйича 203 та медаллар шодаси (комплект) учун кураш олиб борилди. АҚШ ва бир қатор капиталистик мамлакатлардан спортчилар қатнашмади. Бу ҳақда ўтган бобларда баён этилди. 
Олимпия дастури ўтган ўйинларга нисбатан кенг  ва бой эди. Ўйинларда 80 дан ортиқ мамлакат спортчилари иштирок этади. 36 та жаҳон, 74 та Олимпия рекордлари ўрнатилади.
ХХIII Олимпия ўйини, 1984 йил Лос Анжелес (АҚШ). Ўйинларда СССР ва бир қатор социалистик давлатлар (СССР тарафдорлари) иштирок этишмади. Бунинг сабаби АҚШга бойкот (исён) жавоби бўлса, иккинчидан АҚШ ҳукумати спортчилар хавфсизлигини ўз бўйинларига олишмади. Ўйинларда АҚШ олдинги сафда борди.
XXIV олимпия ўйини 1988 йил Сеул (Жанубий Корея). Аввалги бобларда такидланганидек ХОҚ президенти Хуан Антонио Самаранч ва халқаро спорт уюшмаларининг раҳбарлари томонидан олиб берилган фаол ҳаракатлар СССР ва АҚШ спортчиларининг яна спорт майдонларида куч синашишларига эришди. 
Ўйинларда 159 мамлакатдан 8473 спортчи иштирок этди. АҚШ-612, СССР-518, Жанубий Корея-467, ГФР-407, Канада-382, Буюк Британия-370, Хитой-293, ГДР-288 спортчи билан қатнашди. Олимпиадада СССР 132 та медал (олтин-55, кумуш-31, бронза-46) билан олдинги ўринга чиқди. ГДР 102 та (37-35-30) ва АҚШ-94 та медал билан (36-31-27) кейинги ўринларни эгаллади.
XXV Олимпия ўйини 1992 йил Барселона (Испания). Бу ўйиндасобиқ СССР ўрнига Россия билан ҳамкорликда собиқ республикаларнинг (СНГ) спортчилари сўнгги марта иштирок этишди.
Ўйинларда мустақил давлатлар ҳамдўстлиги (МДҲ-СНГ), АҚШ, Германия, Хитой, Куба, Венгрия мамлакатларининг спортчилари шиддатли курашлар олиб боришди. МДҲ-СНГ 112 медал (45 та олтин, 38 та кумуш, 29 та бронза) билан биринчиликни эгаллади. АҚШ-108 медал (37-34-33), Германия-82 медал (33-21-28), Хитой-54 медал (16-22-6), Куба-31 медал (14-6-11) ва Венгрия-30 медал (11-12-7) олишга муваффақ бўлди.
XXVI Олимпия ўйини, 1996 йил Атланта (АҚШ). Бу ўйин 19 июлдан 4 августгача давом этади. 197 миллий олимпия қўмиталарининг 10.305 нафар спортчилари иштирок этади. Бу Олимпия тарихида энг юқори натижа эди. Мусобақалар 26 спорт тури бўйича ўтади. Курашларда АҚШ 44 та олтин, Россия-26, Германия-20, Хитой-16, Франция-15, Италия-13, Австралия-9, Куба-9 медаллар совриндори бўлишди.
Бу ерда ҳам кўнгилсиз ҳодиса юз беради. 27 июль кечаси “Ўйинлар юз йиллиги” истироҳат боғида бомба портлайди. Бунда 44 ёшли Америкалик аёл ва 40 ёшли Турк телекомментатори вафот этади. АҚШ президенти Билл Клинтон чиқиш қилиб, минтақанинг барча худудларидаги зараркунандаларни қоралади. ХОҚ бир дақиқа мотам садосини ўтказиб ўйинларни давом эттиришга қарор қилди.
XXVII Олимпия ўйини 2000 йил Сидней (Австралия). Ўйинлар ноябр охири ва декабр ойининг бошида ўтказилди. Бу ўйинга 200 дан ортиқ миллий олимпия қўмиталарининг 11 минг спортчилари иштирок этишди.
Медаллар сони бўйича АҚШ (олтин-39, кумуш-25, бронза-33) биринчи, Россия (32-28-28) иккинчи ва Хитой (28-16-15) учинчи ўринни эгаллади. Тўртинчи ўринни Австралия (16-25-17) ва бешинчи ўринни Германия (14-17-26) эгаллашга мувоффақ бўлди. Бу олимпиада ХХ асрнинг охирги ўйини сифатида тарихда қолди.
Янги XXI аср Олимпия ўйинлари Афинада (2004 йил) ўтказилди ва кейингиси Пекинда (2008 йил) ўтказилиши режалаштирилган.

ХХ асрнинг иккинчи ярмида ўтказилган ёзги олимпия ўйинлари ҳақида маълумотлар

Тартиб сонлари	Йиллар 	Ўтказилган 
жойлар	Мамлакат сони	Спортчи-лар сони	Биринчи ўринлар	
XV	1952	Хельсинки (Финляндия)	69	5429	АҚШ	
XVI	1956	Мельбурн (Австралия)	67	3178	СССР	
XVII	1960	Рим (Италия)	83	5313	СССР	
XVIII	1964	Токио (Япония)	93	5133	СССР	
XIX	1968	Мехико (Мексика)	112	5498	АҚШ	
XX	1972	Мюнхен (ГФР)	121	7121	СССР	
XXI	1976	Монреаль (Канада)	92	6043	СССР	
XXII	1980	Москва (СССР)	81	5283	СССР	
XXIII	1984	Лос-Анжелес (АҚШ)	140	6802	АҚШ	
XXIV	1988	Сеул (Жанубий Корея)	159	8473	СССР	
XXV	1992	Барселона (Испания)	169	9368	МДҲ-СНГ	
XXVI	1996	Атланта (АҚШ)	197	10305	АҚШ	
XXVII	2000	Сидней (Австралия)	200		Россия	

XXVIII	
2004	
Афина (Греция)	200 дан ортиқ	12 минг атрофида	
ГФР	
  
Қишки олимпия ўйинлари ҳам жуда қизиқарли ва кескин курашлар
     билан ўтади. Уларнинг сўнгги натижаларинигина жадвалда
 баён этилди.

Тартиб сонлари	Йиллар 	Ўтказилган 
жойлар	Мамлакат сони	Спортчи-лар сони	Биринчи ўринлар	
VI	1952	Осло (Норвегия)	30	694	Норвегия 	
VII	1956	Картина д Ампеццо (Италия) 	32	820	СССР	
VIII	1960	Скво-Велли (АҚШ)	30	665	СССР	
IX	1964	Инструк (Австрия)	36	1091	СССР	
X	1968	Чренобл (Франция)	37	1158	Норвегия 	
XI	1972	Саппоро (Япония)	35	1006	СССР	
XII	1976	Инструк (Австрия)	37	1123	СССР	
XIII	1980	Лейк-Плэсид (АҚШ)	37	1072	ГДР	
XIV	1984	Саросво (гогословия)	49	1274	СССР	
XV	1988	Калгари (Канада)	57	1423	СССР	
XVI	1992	Альбервилль (Франция)	69	1801	Германия 	
XVII	1994	Лиллехаммер (Норвегия)	67	1739	Норвегия 	
XVIII	1998	Пагано (Япония)	72	2332	Германия 	
XIX	
2002	Италия 			Германия 	
	2006					

2.4. Олимпия анъаналарининг давом этиши. 

ХХ асрнинг иккинчи ярмида ўтказилган олимпия ўйинларининг жаҳон спорти тараққиётларини намойиш этиш билан бирга  турли қитъалар ҳамда минтақаларда олимпия ўйинлари, унинг ғояларига мос келадиган йирик мусобақалар ҳам таркиб топди. Уларни далил сифатида кўрсатиш учун қуйидаги спорт мусобақалари ҳақида баъзи бир маълумотларни ифодалаш мумкин.
“Дўстлик-84”. Жаҳон спортчилари Лос-Анжелесда (1984, АҚШ) бўладиган XVIII Олимпия ўйинларига астойдил тайёрланган эди. Лекин унда у ёки бу сабаблар билан анча мамлакатлар унда қатнашишдан маҳрум бўлди. Шу сабабдан СССР таклифи билан шу йили Олимпия ўйинлари давом этаётган бир пайтда Москвада “Дўстлик-84” мусобақалари бошланди. 50 дан ортиқ мамлакатларнинг спортчилари 28 спорт тури билан беллашади. Шуниси эътиборлики бу мусобақалар СССР, Балгария, Германия (ГДР), Венгрия, Шимолий Корея, Куба, Польша, Манголия ва Чехословакия мамлакатларида ўтказилди. 
Маълумотларга қараганда XVIII Олимпия ўйинларига қараганда “Дўстлик-84” мусобақаларида кўпроқ рекордлар ва юқори натижалар қайд этилган. Бу ўйинларнинг негизида “Спортдаги дўстликдан-жаҳонда тинчлик учун” ишори юқори турар эди. шу ишор остида 1986 йил июлда Москвада “Игри доброй воли” (“Яхши ният ўйинлари”) ўтказилди.
Бу ўйинларни ўтказиш учун 1985 йил августда Американинг Теда Тернер “Ти-Би-Эс” телекомпаниясининг ташаббуси ва СССР спорт қўмитаси ҳамда телерадиокомпаниясининг розилиги билан бир қарорга келишган эди. Бунинг яна бир сабаби шундаки, СССР ва АҚШ спортчиларининг кўп сонли спорт турлари мажмуи (комплекс) бўйича 10 йил давомида (XXI-Монреаль олимпиадасидан кейин) ўзаро учрашмаган, куч синашмаган эди. Шу асосда Москвага 80 та мамлакатдан 3 минг спортчи ташриф буюришди. Бу улкан спорт тадбирининг очилишида совет мамлакати раҳбарлари ўзларининг хайрихоҳлиги ва спорт орқали жаҳон халқларининг дўстлигини мустаҳкамлашга доим тайёр эканликларини изҳор этишди. 
Бунинг яна бир рамзий маъноси шундаки шу йили Бирлашган миллатлар ташкилоти (БМТ-ООН) Халқаро тинчлик йили деб эълон қилган эди.
Бу ўйинларда меҳмон сифатида ХОҚ президенти Самаранч ва кўпгина миллий олимпия қўмиталарининг президентлари ҳам иштирок этишади. Ўйинларни тўппа-тўғри олиб кўрсатишни АҚШ, Япония, Бразилия, Греция, Франция, ГДР ва бошқа давлатлар амалга оширди.
Мусобақаларда 6 та жаҳон рекорди ўрнатилди. 28 мамлакат спортчилари олтин, кумуш ва бронза медаллари соҳиби бўлишди. Энг юқори натижалар кўрсатиш билан С.Бубка, В.Сальников (СССР), Э.Мозес ва Д.Жойнер (АҚШ), ака-ука Кастро (Партугалия) ва жуда кўп таниқли спортчилар иштирок этишди. Бу ўйин яхши анъанага айланди. 1990 йилда Сиэтл (АҚШ), 1994 йил Санк-Петербург (Россия), 1998 й. Нью-Йорк (АҚШ) шаҳарларида зўр тантаналар билан ўтказилади.
Минтақавий ва бошқа ўйинлар. Спорт соҳасида Халқаро ҳамжамиятлик сўнгги 10 йилликда янги мусобақа турлари билан бойиди. Уларда деярлик жаҳоннинг жуда кўп минтақаларида иштирокчилар кўпайди.
1981 йилдан бошлаб Олимпия спорт тури бўлмаган жаҳон ўйинлари давом этди.1997 йил Лахти (Финляндия) шаҳрида-V-ўйин ташкил қилинди. VI-ўйин эса 2001 йил Японияда ўтказилди. Шунингдек ҳар икки йилда бир маротаба Арктик қишки ўйинлар ҳам анъанага айланди. У илк бор 1975 йилда ўтказилган эди.
1993 йилдан бошлаб Ислом давлатлари хотин-қизларининг спорт хайриҳоҳлиги ўйинлари ўтказиб борилмоқда. 
1994 йилда Ислом давлатлари талабаларининг биринчи ўйини “Ислом ўйинлари” ўтказилган. Унда баскетбол, волейбол, эркин кураш, футбол, стол тенниси қўлланилган.
1995 йилдан бошлаб (Рим,сентябр) умумжаҳон ҳарбийлар ўйини ўтказилмоқда. Унинг дастурида 100 га яқин давлат иштирок этмоқда.
Минтақалардаги ўйинлар янада анъанага айланиб бормоқда. Айниқса Жанубий-Шарқ Осиё, Африка-Осиё ўйинлари, ҳинд океани ороллари ўйини, Болтиқ ўйинлари, Европадаги кичик мамлакатлар ўйини, ўртаер денгизи ўйинлари, Европа ўйинлари эътиборга моликдир.
Бутунжаҳон ёшлари ўйинида 132 мамлакатдан 7000 спортчи иштирок этди. Унда спортнинг 15 тури дастурлаштирилди. Яъни баскетбол, волейбол, эркин кураш, Грек-Рим кураши, гандбол, спорт ва бадиий гимнастика, дзюдо, енгил атлетика, оғир атлетика, спорт ва сувда рақс (снихроп), теннис, стол тенниси, қиличбозлик, футбол бўйича мусобақалашишди.
Ўйинлар Москванинг спорт иншоотларида ўтказилади. 73 мамлакат спортчилари фахрий шохсупага кўтарилади. Биринчи ўнликда. Россия (123 медал), Украина (51), Хитой (32), Польша (25), Белорусс (24), Грузия (17), Бразилия (16), ЖАР (15), Жанубий Корея (13) мамлакатлари энг яхши жамоалар деб топилди.
Жамоатчилик диққатида бу ўйинлар катта тассуротлар қолдирди ва XXI асрда ҳам бу анъаналарнинг давом этишига умид билдирдилар.
Шуни ҳам эътиборга олиш керакки ҳар тўрт йилда бир маротаба ўтказиладиган Осиё ўйинлари бошқа қитъалардаги, ҳатто халқаро спорт уюшмалари (ХСУ) ҳамда Халқаро Олимпия қўмитаси (ХОҚ)ни диққат эътиборини жалб этмоқда. Бунинг энг асосий сабабларидан бири шундаки, Осиё минтақаларидаги деярлик барча катта ва кичик мамлакатларда спорт тез ривож топмоқда. Шунингдек мустақил давлат сифатида Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон 1994 йил Херосимада ўтказилган XII, 1998 йил Банкок, XIII, 2002 йил..................., XIV Осиё ўйинларида фаол иштирок этмоқда. Бу мамлакатларнинг боксчилари, шарқона якка курашлари, енгил атлетика ва спорт ўйинлари бўйича ўтказилаётган Осиё биринчиликлари, Халқаро турнирлар, ўзаро мусобақалашиш ва бошқа фаолиятларда уларга рақобатчи, ҳатто баъзи турларда улардан устун эканликларини намойиш этмоқда.
Ўзбекистон теннис, кураш, бокс, бадиий гимнастика ва бошқа турлар бўйича ўзида халқаро турнирлар ўтказиб, фақат Осиё спортчиларинигина эмас, ҳатто бутунжаҳон спортчиларини ҳам таклиф қилмоқда. Шу асосда ўзбек миллий кураши (Бухороча усули) жаҳон спортига айланди. 1999 йилдан буён ҳар йили жаҳон биринчилиги ўтказилмоқда. Бундай жараёнлар умумжаҳон жисмоний маданият ва спорт тарихини бойитишга хизмат қилиши муқаррардир.  

2.5. Оимпия конгресслари ва ҳозирги замон Олимпия ҳаракатидаги муаммолар.

Ҳозирги давр олимпия ҳаракати ва олимпия ўйинлари катта қарама-қаршиликлар замонида ривож топди. Давр тақозоси билан Олимпизм мавжудлиги ҳақида ҳар хил назариялар, қарашлар, дастурлар (концепция) олимпия ҳаракати ва Олимпия ўйинлари, унинг келажаги ҳақида ўзларига баҳо беришмоқда, башоратлар қилишмоқда.
Олимпия Конгресслари. 1973 йил Варнада (Болгария) ўтказилган Х-Олимпия конгресси олимпия ҳаракати муаммоларини бутунлай ҳал қилишга киришди. Унинг кун тартибида: ҳозирги давр олимпия ҳаракати ва унинг ривожланиш истиқболлари, ХОҚ, ХСФ ва МОҚнинг ўзаро муносабатлари, кейинги олимпия ўйинларининг қиёфалари (облик) каби масалалар муҳокамага қўйилди.
Кун тартибидаги масалаларнинг барчасини ҳал этиша олмаган бўлсада, уч томонлама (ХОҚ, МОҚ ва ХСФ) комиссия тузилди. Шунингдек конгресс якуни ҳужжатлари (“Учтомонлама Комиссиянинг хулосалари”, “ Жаҳоннинг барча спортчиларига мурожаат”) Олмпия ҳаракатининг кейинги демократлашишига анча туртки бўлди. Конгресс дунёдаги барча спортчиларга мурожаат қабул этиб, унда халқаро тинчлик ва дўстликни мустаҳкамлаш ҳамда олимпия ҳаракатининг сафлиги учун курашиш зарурлиги ўз ифодасини топди.
Олимпия ҳаракатини янада ривожлантиришда 1981 йил Баден. Баденда (Германия) ўтказилган XI- конгресс муҳим аҳамият касб этди. Бунда учта масала муҳокамага қўйилди: Кейинги олимпия ўйинлари:Спортда халқаро дўстлик алоқалари: Олимпия ҳаракатининг истиқбол йўллари эди. Муҳокама жараёнларида кейинги олимпия ўйинларини ўтказиш масаласида кенг мунозаралар, баҳслар, муносабатлар изҳор этилди. Шунингдек ҳозирги давр олимпия ҳаракати ҳам кенг баҳсларга олиб келди. 
Конгрессда ХОҚнинг 82 аъзоси, ХСФ нинг 37 вакили ва миллий олимпия қўмиталарининг (МОҚ) 149 вакили иштирок этди. Конгрессда илк бор 34 нафар олимпия чемпионлари ҳам қатнашди.
Конгресси якунловчи қарор (декларация) қабул қилиб, унда қуйидаги жиҳатлар баён этилган эди, яъни:
- Олимпия ўйинларида “очиқ ўйинлар” учун жой йўқ:
- Олимпия ўйинларига спортчиларни қўйиш тамойиллари (“26-қоида”-Олимпия хартияси) сақланиб қолаверади;
- Олимпия тантаналари (церемония) ҳамишагидек давом этади:
- Олимпия ўйинларини турли мамлакатларда ўтказиш амалиётини давом эттириш:
- Олимпия ўйинларини ташкил қилувчи қўмита ва ҲОҚ, ХСФ,МОҚларининг ўзаро муносабатларини янада мустаҳкамлаш:
- Гиёҳларни (допинг) истемол қилувчиларни янада қаттиқроқ жазолаш:
- Спортта камситиш фаолиятларига қарши курашни давом эттириш;
- “Олимпия хайрихоҳлиги” (солидарность) дастурини бажаришда қатнашувчилар сонини кўпайтириш, тараққиёт этаётган мамлакатларга кўмаклашиш: 
- Матбуот, телерадио спорт ҳаракатидаги ижобий (позитив) тараққиётларни (аспектлар) кўпроқ ёритиши, спортчиларнинг қизиқиши ва ёшларни тарбиялашга уларнинг фаолиятини кўпайтириш:
- Мамлакатларнинг ҳукуматлари Олимпия ҳаракатини ривожлантиришда кўмаклашиши лозим:
- Хотин-қизларнинг спорт ҳаракатига раҳбарлик қилишларида қатнашишни кенгайтириш ва ҳоказолар.
	ХХасрда Олимпия ҳаракати ривожининг асосий якунларини 1994 йил 29 август-3- сентябрда Парижда ўтказилган XII-Олимпия Конгресси кўриб чиқди. Бунда 3000 киши иштирок этади, яъни ХОҚ (101), ХСФ (132), МОҚ (407), шунингдек мураббийлар, спортчилар, олимлар, оммавий ахборот воситалари, давлат ва нодавлат ташкилотларининг вакиллари қатнашди.
Конгрессда Х.А.Самаранч раислик қилади. Бунда тўртта масала муҳокама этилиб, ҳар бири бўйича тавсиялар қабул қилинди, яъни:
1. Ҳозирги жамиятда Олимпия ҳаракатининг қўшаётган улушлари (ҳиссалари).
2. Жамиятда спортчининг ўрни ва роли.
3. Спорт ижтимоий ҳаётда (спорт ва сиёсат, спорт ва иқтисод, спорт барча учун, тараққий этаётган мамлакатларда спорт).
4. Спорт ва оммавий ахборот воситалари.
Конгрессдаги мулоҳазалар, музокаралар ХХ аср давомида спортчилар маҳоратини ошириш, ёшларни тарбиялашда олимпия ҳаракати, олимпия ўйинлари ғоят катта аҳамиятга эга бўлганлиги такидланди.
Катта спортда спортчиларни тайёрлашда илмий-техник тараққиёт натижалари, замонавий ускуналардан кенг фойдаланиш зарурлиги алоҳида қайд этилди. 
Спортнинг ижтимоий-тарбиявий ва иқтисодий салоҳиёти тобора ошиб бораётганлиги туфайли давлат раҳбарлари уни тобора ривожлантиришга ёрдамлашишлари тавсия этилди.
Жисмоний тарбия ва спортнинг моҳияти, олимпия ғояларининг аҳамияти ҳақида қизиқиш ўсаётганлигини эътиборга олган холда, матбуот, телерадио фаолиятларини мақсадли йўналтиришни ҳам таклиф этилди.
Ҳозирги замон Халқаро спорт (ХС-МС) ва Олимпия ҳаракати (ОҲ-ОД) ва XII конгрессдан кейин ҳам қатор жиддий муаммолар сақланиб қолаётганлиги маълум бўлди. Улардан бири гиёҳвандлик (допинг), олимпия ва бошқа ўйинларда ҳакамликдаги одиллик (объективность) эди.
Ҳозирги даврдаги спорт натижаларининг ўсиши туфайли спортчиларни тайёрлашда маълум қийинчиликлар вужудга келмоқда. Шу сабабдан баъзи бир мураббийлар спортчилар фаолиятини сунъий равишда (допинг асосида) кучайтирмоқда.
Олимпия ўйинларининг яхши анъаналарини сақлаш йўлида фидокорона меҳнат қилаётганлар бу йўлда қаттиқ курашлар олиб бормоқда.
Турли хил гиёҳларни қабул қилиш спортчилар саломатлигига путур етказади, ўзаро муносабат, дўстлик ва ҳамкорликларга барҳам беради. Шу сабабдан 1962 йил Москвада бўлиб ўтган ХОҚ сессиясида махсус революция қабул қилишган эди. Унда допинга қарши курашда фаол ишлаш зарурлиги уқтирилган эди. Шунга қарамасдан гиёҳвандлик камайиш ўрнига тобора кенгаймоқда. 1970-2000 йил орасида ўнлаб жиддий ҳодисалар (трагедия) турли хил спорт турларида ҳисобга олинган. IX Панамерика минтақавий ўйинларда АҚШнинг 13 та енгил атлетикачиси допинг ишлатганлиги учун ўйинлардан четлаштирилган.
XII Осиё ўйинларида (Хиросима, 1994) 11 та Хитой спортчилари (қизлар ҳам) ман этилган гармональ препаратларни (дориворлар) ишлатганлиги учун мусобақалардан озод қилинган.
Шу сабабдан ХОҚ томонидан сўнгги олимпия ўйинларида допинга қарши хизмат комиссияларини тузилади.
Халқаро спортда допинг ишлатилиши кўпайиши сабабли ХОҚ 1999 йил 2-4 февралда Халқаро Конференцияга махсус масала қилиб кўтариб чиқди. Спортда одилона курашишда ҳакамлик омили анча устувор туради. ХОҚ Хартияси ва ХСФ ларининг низомларида ҳакамларнинг ҳаққоний, адолатли бўлиши алоҳида такидланган. Шунга қарамасдан Олимпия ўйинлари, Халқаро спорт мусобақалари ва улар билан алоқадорлик фаолиятларда ҳакамлар, ташкилоти раҳбарлар орасида ғирромлик, виждонсизлик, ҳатто сотқинлик ҳолатлар кўп учрамоқда. Уларни камайтириш ва бутунлай йўқ қилиш йўлида мутахассислар, ахборот воситалари изчил кураш олиб бормоқда.
Конькида фигурали учиш, бадиий ва спорт гимнастикаси, бокс, кураш, спорт ўйинларида натижаларни баҳолашда бир ёки бирнеча ҳакамларнинг субъектив фикрлари билангина баҳоланади. Кўпинча бундай ҳолатларда чалкашлик ёки атайлаб тарафларга эътибор бериш мавжуд бўлади. Бу ҳолатларни махсус йиғилишларда кўриб чиқилади ва ноҳақ ҳакамлар жазоланади. Шу сабабдан ҳакамлик ва спортнинг (ўйинлар) ҳолати илмий-техник жиҳатдан ўрганилиб, энг замонавий техник воситалардан фойдаланишга ўтилмоқда. Уларнинг далиллари эса ҳакамлар ҳайъати ва назорат қўмиталарининг кўз олдида қайта намойиш этилади. Бу ўринда футбол ўйинидаги жиддий ҳаракатларни видео-тасвирга олиш ва қайта кўрсатишни мисол қилиб кўрсатишнинг ўзи кифоядир.
Олимпия ҳаракатида ўйинлар дастури масаласи қаттиқ курашларга сабаб бўлмоқда. Спортнинг у ёки бу турини камайтириш ёки кўпайтиришга қаратилган ҳаракатлар ўйинларнинг тўхтатилиш даражасигача олиб бориш мумкин. Шу сабабдан спорт турлари ҳозирги давр жамият тараққиётига мос келиши лозим. Ўйинлар ўз мазмунида янги илмий ва техника тараққиёти, умумий ижтимоий тараққиёт жараёнларини ўз ичига олмоғи керак. Улар эса спортнинг курашувчанлик, гўзаллик, эстетик, дўстона моҳиятларни акс эттириш тамойилларга таяниши шартдир.
Ҳозирги давр муаммоларидан бири шундаки, ХОҚ, МОҚ, ХСФ фаолиятларини мувофиқлаштириш зарур бўлади. Булардан эса кейинги олимпия ўйинларини ташкил қилиш боғлиқ бўлиб қолади.
МОҚ ҳукумат ташкилотлари, ХОҚ эса ЮНЕСКО ва БМТ (ООН) билан узвий боғлиқ бўлмоғи керак. 
ХХ аср охирида  жаҳонда юзага келган жиддий (кординал) ўзгаришлар, воқиалар Халқаро спорт ҳаракати (ХСҲ-МСР) ва олимпия ҳаракатида (ОҚ-ОД) концепция (дастур), тамойиллар ва нормаларни (ҳажм-тартиб) қайта кўриб чиқишни тақазо этмоқда. Бу ҳолатлар ижодкорлик ғояларни сиёсат ва спорт ҳаракатида қўллашни талаб этади.
Олимпия хартияси, ХСУ ва СИЕПС уставларида (спорт актлари) умум инсонийлик, аҳлоқ-этик, хайриҳоҳлик (гуманность) тамойиллари ва нормалари ўз ифодаларини топмоғи керак. Бу йўлда ҳозирги замон олимпия спорти модели (тузилиши) муаммоларини излашга тўғри келади. Ҳозирча бу мадел Коммерция ва у билан боғлиқ жараёнларга асосланмоқда. Бу эса спортчиларда ғалаба учун курашда ҳечқандай йўлдан қайтмасликка, ҳатто олимпиянинг гуманистик ғояларига зид (қарши) келтиришдан ҳам қайтмайди.
Халқаро олимпия ҳаракатига спортдаги ортиқча коммерциялар ва уларнинг катта салбий томонлари таъсир қилмоқда. Олимпия ўйинлари атрофида фирмаларнинг маҳсулотларини намойиш қилиш, сотиш (ярмарка) ишбилармон ва тижоратчиларнинг (бизнесмен) фойдасига хизмат қилиш мумкинлиги хавфи туғилмоқда.
Коммерция фаолияти олимпия ўйинларининг гуманистик ва тарбиявий қийматини йўқотиши ва хатто олимпия ҳаракатини тузишгача олиб бориши мумкин. 
Бу жиҳатлар ХОҚнинг баъзи аъзолари ичида ҳам мавжудлиги табиийдир. Улар каррупция (пора) билан шуғулланади. Улар навбатдаги олимпия ўйини шаҳрини танлаш, турли маҳсулотларни намойиш қилувчи фермерлар, ташкилотлар билан шартномалар тузиш, ўйинларда юқори ўринларга чиқиш ва ҳоказода  хизмат қилиши мумкин. Бу соҳаларда миллионлаб долларлар оёққа туради.
1938 йил декабрда 80 ёшли М.Ходлер ХОҚ аъзоси, қишки спорт турлари халқаро Ассоциациясининг президенти, ўтмишда ХОҚ вице-президенти сифатида ХОҚнинг баъзи аъзоларини Коррупцияда (порахўрлик) айблади. Бунда 1996 йил Силт-Лейк-Сити шаҳрини 2002 йил Олимпия ўйинлари жойи қилиб танланиши ва шунингдек ўтган олимпия ўйинлари шаҳарлари Атланта ва Наганони танлашди ҳам қўйилган хатолар далил қилиб кўрсатилди.
ХОҚнинг махсус комиссияси президент Х.А.Самаранч таклифи билан буни ўрганиб чиқилди ва далиллар тасдиқланди.
1999 йил 17-18 мартда Лазаннада (бош штаб) фавқулотда 108-сессия чақирилди. Унда Х.А.Самаранч таклиф билан комиссиянинг ишлаб чиққан ишлари муҳокама этилди. Баъзи аъзолар ХОҚ таркибидан ўчирилди баъзиларга қаттиқ ҳайфисан (виговор) эълон қилинди.
  Бу сессиянинг қарори кейинги олимпия ўйинларини ўтказиш ва халқаро олимпия ҳаракатини бошқаришда ўрнак бўлишига ишонч билдирилди.
2000 йил кузида ХОҚ президенти Х.А.Самаранчнинг лавозимидаги муддати тугади. Лекин Сиднейда (Австралия) бўладиган XXVII олимпия ўйинларини ўтказиш ва уни якунлашгача у ўз лавозимида фаолият кўрсатди. Ёши 80 дан ошганлиги туфайли у истефога чиқишини маълум қилди. 20 йилдан (1980 йил) ошиқ даврда ХОҚ президенти сифатида Халқаро спорт ва олимпия ҳаракатининг ривожланишида катта меҳнат қилди. Буни спорт оламининг етакчи ва раҳбар ходимлари тан олишди. 2001 йил 13 июлда Москвада ХОҚнинг 112 сессияси бўлиб ўтади. Сессияда асосан навбатдаги (2008 йил) ўтказиладиган олимпия ўйинлари шаҳрини белгилаш ва янги президентни сайлаш каби масалалар муҳокама этилди.
Олимпия ўйинларини ўтказишга номзод бўлган шаҳарлар анчагина эди. Овозга Осака, Париж, Истамбул, Пекин ва Тронто шаҳарлари қўйилди. Натижада Пекин (50%) овоз олиб, XXIX олимпия ўйинларини қабул қиладиган бўлди.
Янги президент лавозимига Америкалик ҳуқуқшунос аёл Анита Дафрантц, Кореялик дипломант Ким Йонг Ун, Канадалик иқтисодчи Ричард Падид, Венгриялик собиқ қиличбоз Пал Шмит ва Бельгиялик шифокор Жан Рогг номзодлик қилинган эди. Овоз бериш икки босқичдан ўтказилди. Биринчи босқичда Америка вакили тушиб кетди. Иккинчи босқичида эса Бельгиялик 59 ёшли шифокор Жак Рогг кўп овоз олиб, барча номзодлар устидан ғолиб чиқди.
“Спорт” газетасининг (№ 56-57 сон 2001 йил 18 июль, Ўзбекистон) маълумотларига қараганда Жак Рогг 1942 йил 2 май куни Гент шаҳрида туғилган. Касби тиббиёт фанлари доктори, жарроҳ, инглиз, француз, немис, галланд ва испан тилларида гаплаша олади. Регби ва елканли кема спорти билан шуғулланган. Елканли кема спорти бўйича 6 марта Бельгия чемпиони, уч бор олимпиада (1968, 1972, 1976 й.й) ўйинлари иштирокчиси.
У Европа олимпия қўмитаси президенти (1989), Инсбрук, калгарида ўтказилган қишки олимпия ўйинлари Миссияси раҳбари, Москва (1980), Лос-Анжелес (1984) ва Сеул (1988) олимпиадалари миссияси раҳбари бўлган. Допинга қарши бутун жаҳон Иттифоқ агентлиги (WАДА) аъзоси, 1991 йилдан ХОҚ аъзоси. Олимпиада ҳаракати, олимпиада дастури ва Олимпиада комиссияси аъзоси. XXVII ва XXVIII олимпиада ўйинлари мувофақлаштириш комиссияси раҳбари.  
Ўзбекистон миллий олимпия қўмитаси Халқаро олимпия қўмитасига аъзо бўлиб кириши (1993 йил сентябр) муҳим воқелик бўлди. Унинг мақсад ва вазифалари ўтган бўлимда баён этилди.
Хулоса шундан иборатки, ХХ асрнинг иккинчи ярмида бўлиб ўтган олимпия ўйинлари, Конгресслари ва турли хил спорт тадбирлари олимпия ҳаракатини ривожлантириш ҳамда уни давр талаблари асосида демократлаштириш йўллари анча ижобий бўлди. Бунда ХОҚ президенти Х.А.Самаранч бошчилигидаги ХОҚ, халқаро спорт уюшмалари федерациялари раҳбарлари, энг муҳими олимпия ўйинларини ўтказувчи мамлакатларнинг ўзаро дўстлик, ҳамжиҳатлик алоқалари анча кучайди. Ҳозирги давр спорт муаммоларини ҳал этишда жаҳон жамоатчилиги бирдамлиги юзага келди.

Ўз-ўзини назорат учун саволлар.

1. Иккинчи жаҳон урушидан кейинги Олимпия ва Халқаро спорт ҳаракатидаги ўзгаришлар нимадан иборат?
2. “Олимпизм”, “Олимпия ҳаракати”, “Олимпия ўйинлари”ни изоҳланг?
3. Олимпия ўйинларидаги кучларнинг ўзгариш сабаблари нимада?
4. XXII олимпия ўйинларининг аҳамияти нимада?
5. Х- XII олимпия конгрессларининг асосий натижалари нима берди?
6. “Дўстлик-84” ва “Игр доброй воли” мусобақаларининг аҳамияти?
7. ХОҚ ва унинг президентлари олимпия ҳаракати ривожига қандай ҳисса қўшди?
8. Ҳозирги давр олимпия ҳаракати муаммолари нимадан иборат?
9. ХОҚнинг 8-президенти ким ва у қачон сайланди?

Умумжаҳон жисмоний маданият ва спорт тарихи ҳаракатидаги энг муҳим воқеликлар.

Янги эрагача бўлган 40-25 мингинчи йиллар. Меҳнат жараёнидаги жисмоний машқлар ва ўйинларнинг инсон фаолиятида мустақил равишда қўлланилиши.
Янги эрадан олдинги XII-VI минг йиллик. Камон (ёй) ва найзанинг (ўқ) ихтиро этилиши, камондан ўқ отишнинг вужудга келиши.
Янги эрадан олдинги IV-III минг йиллик. Шимолий минтақа халқларида чанғида юриш (ов)нинг бошланиши.
Янги эрадан аввалги II-I мингинчи йиллар. Ишлари натижасида турли машқлар ва ўйинларнинг қўлланиши ҳақидаги маълумотлар.
Эрадан олдинги XII-VIII асрлар. Гоммернинг “Илиада” ва “Одиссея” асарларида ифода этилган машқлар, ўйинлар ва мусобақаларнинг қўлланилиши.
Эрадан олдинги I-минг йиллик. Кавказ ва бошқа худудларда жисмоний машқлар, ўйинларнинг мавжудлиги ҳақидаги хабарлар.
Эрадан аввалги 776 йил. Қадимги Грециянинг олимпия ўйинлари ўтказилиши.
Эрадан аввалги VI-IV асрлар. Олимпия ўйинларининг равнақ топиши.
Эрадан олдинги 264 йил. Қадимги Римда гладиаторлар жанги.
394 йил (енги эра) 404 йил. Қадимги Грек олимпия ўйинларининг тўхтатилиши. Римда гладиаторлик жангини бекор қилиниши.
VI-VIII асрлар. Шарқий Словянларда жисмоний тарбия элементларининг шаклланиши.
IX-XII асрларда. Ғарбий Европада қиличбозлик ва ўқ отиш уюшмаларининг вужудга келиши.
XV-XVII асрларда.  Гуманистлар ва илк социал утопитларнинг жисмоний тарбия ҳақидаги фикрлари.
XVIII-XIX асрларда. Ғарб ва шарқ мамлакатларида жисмоний тарбия, ўйинлар, гимнастика ва спорт ҳақидаги таълимлар, тизимларнинг пайдо бўлиши.
1863 йил. Англия футбол лигасининг ташкил этилиши.
1863-1937 йиллар. Пьер де Кубертен, ХОҚ президенти (1896-1925).
1894 йил. Халқаро олимпия қўмитасининг (ХОҚ) ташкил этилиши.
1896 йил. I-Олимпия ўйинларининг ташкил этилиши. Афина. Ўйинлар ҳар 4 йилда бир марта ўтказилади. Урушлар туфайли 1920,1940,1944 йиллар олимпия ўйинлари ўтказилмади.
1904 йил. Халқаро футбол федерациясининг (ФИФА) ташкил этилиши.
1912 йил. Кубертеннинг “Спортга ода” поэмасини яратилиши.
1931-1934 йиллар. “Меҳнат ва мудофаага тайёр” (ГТО) мажмуининг шарий этилиши.
1951 йил. СССР миллий олимпия қўмитасининг ташкил этилиши.
1952 йил. Хельсинкида ўтказилган XV олимпия ўйинларида СССРнинг биринчи маротаба қатнашиши.
1956 йил. СССР халқларининг I-спартакиадаси.
1959 йил. СССР халқларининг II -спартакиадаси.
1963 йил. СССР халқларининг III-спартакиадаси.  
1967 йил. СССР халқларининг IV- юбилей спартакиадаси (1917-1967).
1971 йил. СССР халқларининг V-спартакиадаси.
1975 йил. СССР халқларининг VI-спартакиадаси.
1979 йил. СССР халқларининг VII-спартакиадаси.
1980 йил. XXII олимпия ўйинлари Москвада ўтказилиши.
1983 йил. СССР халқларининг VIII-спартакиадаси.
1986 йил. СССР халқларининг IX-спартакиадаси.
1991 йил. СССР халқларининг X (сўнгги) спартакиадаси.
1992 йил. Барселона (Испания) да XXV олимпия ўйинини ўтказилиши.
1994 йил. Парижда XII олимпия конгрессининг ўтиши.
1996 йил. Атланта (АҚШ) XXVI-Олимпия ўйинининг ўтказилиши.
1998 йил. Нью-Йоркда IV- “Доброй воли ўйинлари” ўтказилиши.
1998 йил. Москвада жаҳон ёшлари ўинининг ташкил этилиши.
2000 йил. Сиднейда (Австралия) XXVII олимпия ўйинларининг ташкил қилиниши.
2001 йил. Жак Рогг (Бельгия) ХОҚ нинг янги 8- президенти этиб сайланиши.
2002 йил 31-май.30июнь. Токио (Япония) ва Сеул (Жанубий Корея) да XVII футбол бўйича жаҳон чемпионати финал учрашувида Бразилия Германияни 2:0 билан ютиб чемпион бўлди. 
2004 июл-август. Афинада XXVIII Олимпия ўйинлари ўтказилди.
2006 йил феврал. Италияда қишки олимпия ўйини ўтказилди.

ХОТИМА. 
Ўзбекистон республикасининг мустақиллиги бозор иқтисодиёти, умум маданият, таълим тизимлари ва бошқа кўп соҳалар каби жисмоний тарбия ва спорт соҳасида ҳам кенг ислоҳотлар ўтказиш, барча фаолиятларни халқаро андозалар, талаблар асосида ташкил қилишни тақозо этмоқда.
Жисмоний тарбия ва спорт (жисмоний маданият) умум маданиятнинг таркибий қисми сифатида ўзига хос ижтимоий-тарбиявий хусусиятлар, мазмун ва тарихий моҳиятларни мужассамлаштирмоқда.
Маълумки тарбия воситаси сифатида мактабгача ёшдаги болалар тарбия муассасаларида жисмоний тарбия асосий ўринда туради. Чунки, болаларнинг ҳаракатчанлигини мустаҳкамлаш, жисмонан ривожланиш, қоматни тўғри ўстириш каби энг муҳим жараёнлар фақат жисмоний машқлар ва турли ҳаракатли ўйинлар билангина амалга оширилади. 
Умумтаълим мактаблар, академик лицейлар, касб-ҳунар коллежлари, ўрта махсус ўқув юртлари ва олий таълим тизимида жисмоний тарбия давлат дастурлари асосида дарс сифатида ташкил қилинмоқда. Дарсдан ташқари спорт тўгараклари машғулотлари, оммавий соғломлаштириш жисмоний тарбия тадбирлари, мусобақалар дарсларда эгалланган назарий билим ва амалий малакаларни такомиллаштиришда хизмат қилмоқда. Мактаб ва ўқув юртларидан ташқарида ўтказиладиган спорт мусобақалари эса иқтидорли ёшларни танлаш, синовдан ўтказиш ва уларнинг спорт маҳоратларини ўстиришга қаратилиши билан ижтимоий тарбиявий ва тарихий жиҳатдан муҳим аҳамият касб этмоқда. Бунда “Умид ниҳоллари” (мактаб ўқувчилари), “Баркамол авлод” (касб-ҳунар коллежларининг ўқувчи-ёшлари) ҳамда талабаларнинг Универсиадалари бошланғич ва юқори босқичли спорт тайёргарликларни таъминлашда хизмат қилмоқда.
Ишлаб чиқариш меҳнат жамоалари, турли муассасалар, аҳоли истиқомат жойлари, ўқувчи-ёшлар ва талабаларнинг соғломлаштириш-спорт оромгоҳларида жисмоний тарбия, спорт ва саёҳатлар оммавий равишда ташкил қилинмоқда. Энг муҳими шундаки, стадионлар, ўйин майдонлари, спорт заллари, сув ҳавзалари ва махсус мосламали (тренажер) жойларда ўрта ва катта ёшдаги кишиларнинг мустақил равишда шуғулланишлари тобора кенгаймоқда. Чунки,юртимиз аҳолиси жисмоний тарбия ва спортнинг тарихий ривожланиши, уларнинг саломатликни яхшилаш йўлидаги асосий тадбир ҳамда омиллардан эканлигини онгли равишда тушуниб етмоқда. 
Мустақиллик йилларида янгидан энг замонавий спорт кошоналарининг қурилиши, қишлоқ жойларида ўйин майдонлари ва спорт залларининг кўпайиши уларда нуфузли спорт мусобақаларининг доимий равишда ўтказиб борилиши меҳнаткаш оммаси, айниқса ўқувчи-ёшларнинг кураш, теннис, футбол, бадиий гимнастика, енгил атлетика, шарқона якка курашлар, бокс каби спорт турлари билан шуғулланишларига имконият яратмоқда. Ўзбекистон телерадиокомпанияси таркибида “Спорт” телеканалининг ташкил этилиши (2004 йил) ҳамда Республика ва вилоятлардаги деярлик барча газеталарда спорт мавзусида ахборотлар берилиши, қизиқарли мақолаларнинг ёритилиши Республикада спортни тарғибот қилишда ғоят катта эътибор ҳисобланмоқда. “Ибн Сино”, “Ўқитувчи”, “Шарқ” ва бошқа нуфузли нашриётлар спорт турлари бўйича илмий-оммабоп, ўқув-услубий қўлланмалар ва дарсликларни чоп этмоқда. “Фан спортга” журнали (ЎзДЖТИ кўмагида) ҳам жисмоний тарбия ва спортни тарғибот қилиш, шу соҳадаги талабалар ва магистрларни илмий-назарий билимлар билан қуроллантиришда хизмати бор.
Эътироф этиш лозимки, Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш, иқтидорли спортчилар маҳоратини ошириш, уларнинг Халқаро спорт мусобақаларида мувоффақият билан иштирок этишларига барча шарт-шароитлар яратилмоқда. Шу асосда Республика спортчилари Марказий Осиё, Осиё ўйинлари, жаҳон биринчиликлари, халқаро турнирлар ва Олимпия ўйинларида катта ғалабаларни қўлга киритиб, медаллар шодасини юртимизга олиб келишмоқда. Уларнинг меҳнати ва шон-шуҳратларини Республика Президенти ва ҳукумати томонидан муносиб равишда тақдирланмоқда.
Ўзбекистон Республикаси статистика давлат қўмитасининг маълумотларига қараганда жисмоний тарбия, спорт, саёҳат ва халқ миллий ўйинлари билан мунтазам шуғулланувчилар, спорт мусобақаларида доимий равишда қатнашувчилар сони республика аҳолисининг қарийиб учдан бир қисмини ташкил этади. Бу албатта юртимизда олиб борилаётган давлат сиёсати, маданий ва маърифий тадбирларнинг маҳсулидир.
Аҳолининг барча қатламларида оммавий жисмоний тарбия ва спорт ишларини ташкил қилиш, айниқса ўқув юртларида жисмоний тарбия ва спорт ишларини уюштиришда мутахассис кадрларнинг хизмати ғоят каттадир. Иқтидорли ёшларни спортга жалб этиш, уларни синов-тажрибалар асосида катта спортга сафарбар этиш, маҳоратли спортчиларни халқаро спорт мусобақаларига тайёрлашда мураббийларнинг хизматлари бебаҳо ва юксак даражада деса бўлади.   
Мамлакатимизда 35 мингдан ортиқ жисмоний тарбия ва спорт мутахассислари фаолият кўрсатмоқда. Уларнинг 70% дан ортиғи ёш авлодларга мансубдир.
Жисмоний тарбия ва спорт ихтисослигида кадрлар тайёрлаш ЎзДЖТИ ва вилоятлардаги олий ўқув юртларининг жисмоний тарбия факультетларида амалга оширилмоқда. Бунда асосан кадрлар тайёрлаш миллий дастури таянч ҳисобланади. Яъни мутахассис кадрлар тайёрлашда касбий йўналиш муҳим ўринда туради. Жисмоний тарбия ўқитувчилари ҳамда спорт турлари бўйича мураббийларни тарбиялаб етиштириш, уларни мақсад йўлида иш билан таъминлаш жараёнлари амалий жихатдан давр талабларига таянилмоқда.
Ўз ўринда такидлаш лозимки, жисмоний тарбия ва спорт ихтисослиги бўйича маҳаллий миллат хотин-қизларидан мутахассис кадрлар тайёрлаш борасида у ёки бу сабабларга кўра эътиборсизликлар давом этмоқда. Натижада умумтаълим мактаблардаги жисмоний тарбия ўқитувчилари сафида маҳаллий миллат хотин-қизлари жуда кам учрайди. Бу холат юқори синф ўқувчи қизларининг жисмоний тарбия дарсларида совуққонлик билан шуғулланиш ва спорт мусобақаларида жуда кам иштирок этишларига сабаб бўлмоқда. Бундай ҳолатлар академик лицейлар, касб-ҳунар коллежлари, ўрта махсус ўқув юртларининг ўқувчи-ёшлари ва олий ўқув юртлари талаба-қизларининг орасида янада кучлироқдир. 
Маҳаллий миллат хотин-қизларининг жисмоний тарбия ва спорт билан кам шуғулланишига яна бир муҳим сабаблар мавжуд. Яъни жисмоний тарбия ва спортнинг одам организмини (тана-гавда, жисм) ривожлантириш ҳамда сиҳат-саломатликни доимий равишда сақлашда энг асосий омил эканлиги ҳақида тарғибот, ишонтириш, асослаб бериш, намуналар кўрсатиш ишлари деярлик олиб борилмайди. Бунинг устига кекса авлодларимиз (ота-оналар, қайнота-қайноналар ва ҳ.к) хотин-қизларнинг спорт кийимида юриши, жисмоний машқлар бажариши, турли ўйинлар билан шуғулланишларини хуш кўришмайди, ҳатто тақиб остига оладилар. Қуйи ташкилотлар меҳнат жамоалари ва маҳаллалардаги хотин-қизлар қўмиталари бу соҳада жиддий иш олиб бориш маётир.
Энг катта камчиликлардан бири шундаки, қишлоқ ва маҳалла шароитларида, ҳатто кўп қаватли уй-жой ширкатларида спорт заллари, сузиш ҳавзалари, махсус ўйин майдонлари йўқ.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг махсус фармони асосида (2002 йил 24 октябр) Республика ҳукумати “Ўзбекистон Болалар спортини ривожлантириш жамғармасининг фаолиятини ташкил этиш тўғрисида” қарор қабул қилди (2002 йил 30 октябр). Шунга асосан деярлик барча туман-шаҳарлар ва умумтаълим мактабларда спорт тўгараклари, спорт мактаблари, спорт турлари бўйича терма жамоалар (каманда) ўз иш фаолиятларининг сони ва сифати янада кўпайтирилиб, яхшиланмоқда. Спорт жиҳозлари, асбоб-ускуналари ва уст-бош кийимлари билан таъминлашда жиддий силжишлар юз бермоқда. Натижада ўқувчи-ёшларнинг футбол, кураш, бокс, шарқона якка курашлар ва бошқа спорт турлари билан шуғулланишлари 4-5 баравар ошиб кетди. Шунга қарамасдан бу соҳада ҳам жиддий камчиликлар, нуқсонлар мавжуд. Яъни гимнастика енгил атлетика, волейбол, сувда сузиш каби ўнлаб спорт турлари бўйича тўгараклар, махсус спорт мактаблари ташкил этилмаётир. Бунинг асосий сабаби шундаки, спорт иншоотлари ва жиҳозлари йўқ. Шунингдек мураббийлар етишмайди. Шунингдек:
- Кўпчилик кишилар жисмоний тарбия, жисмоний маданият ва спорт тушунчалари ҳақида аниқ, тўла маълумотга эга эмаслар.
- Ёшлар ўртасида миллий курашларимизнинг тарихий ривожланиши, яқин ўтмишимиздаги полвонлар ҳақида билимлар саёз.
- Гимнастика, енгил атлетика, сувда сузиш, бадиий гимнастика каби энг муҳим спорт турларининг мазмунларини кўпчилик кишилар яхши билишмайди.
- “Пахтакор”, “Динамо”, “Ёшлик”, “Талаба”, касаба уюшмалари спорт жамияти ва бошқа спорт уюшмаларининг иш фаолияти, уларда шуғулланувчилар ҳақида ҳам аҳоли тўла билимларга эга эмас.
Олимпия заҳиралари коллежлари ўқувчи-ёшлари жисмоний маданият ва спорт тарихини ўрганиш ва келажакда меҳнат фаолиятларида қуйидаги муаммоларга алоҳида эътибор беришлари зарур, яъни:
1. ЎзДЖТИ, вилоятлардаги жисмоний тарбия факультетларининг ўқув режаларидаги “Жисмоний тарбия ва спорт тарихи” фанига соатлар миқдорини кўпайтириш (камида 120 соат) ва “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спорт тарихи”га доир кўпроқ эътибор бериш.
2. “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спорт ривожланишининг тарихи” номи билан дарслик ишлаб чиқиш, уни барча ўқув юртларида алоҳида ўқитишни йўлга солиш.
3. Барча турдаги ўқув юртларининг “Жисмоний тарбия” дастурларига жисмоний тарбия ва спорт тарихига доир маълумотларни киритиш ва шу асосда ўқув-услубий қўлланмалар яратиш.
4. Ишлаб чиқариш меҳнат жамоалари, аҳоли истиқомат жойларида ташкил этиладиган оммавий маданий ва спорт тадбирларида Ўзбекистон спортининг тараққиёт йўллари ҳақида маърузалар, суҳбатлар ўтказиш.
5. Вилоятлар ва Республика миқёсида ўтказиладиган илмий-амалий анжуманларнинг мавзулари ҳамда уларнинг дастурларида спорт тарихига алоҳида ўрин бериш. Бунда иқтидорли талабалар ва магистрларнинг иштирокини таъминланг.
6. Малака ошириш институтлари, факультетлар ва махсус курсларнинг ўқув режаларида жисмоний тарбия ва спорт тарихига соатлар ажратиш.
7. Барча спорт жамиятлари ва уюшмалари ҳамда уларнинг қуйи тармоқларида мураббийлар, ҳакамлар, жамоатчи фаолларнинг йиғилиш-семинарларида спорт тарихи ҳақида мавзулар белгилаш ва ўтказиш.
8. Ўқувчи-ёшлар, айниқса қишлоқ спортчи-болларини Тошкентдаги “Олимпия шон-шуҳрати музейи”га саёҳатлар уюштириш, ундаги тарихий материалларни қунт билан ўрганиш.
9.Яқин ўтмишимизда (1924-1991) ва мустақиллик йиллари даврида ном қозонган жисмоний тарбия ўқитувчилари, спорт мураббийлари, атоқли олимлар, рахбар ходимларнинг ҳаётини ўрганиш ва уларнинг ибратли тажрибаларини кенг ёйиш.  
10. Ўзтелерадио компанияси, оммавий ахборот воситалари, нашриётлар Республика жисмоний тарбия ва спорт тарихига доир мавзуларни ишлаб чиқиш, ҳамда уларни кенг оммага етказишни изга солиш.

АДАБИЁТЛАР. 

1.	Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, Т., “Ўзбекистон”, 1992.
2.	Ўзбекистон Республикасининг “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонуни (янги тахрирда), 2000.
3.	Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида” ги қонуни (янги тахрирда), 1997.
-    ЎзРВМ нинг “Республика маънавият ва маърифат жамоатчилик марказининг
      фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги қарори. 1993.
-   ЎзР Президентининг “Соғлом авлод учун орденини таъсис қилиш тўғрисида” 
     ги Фармони, 1993 йил 4 март.
-   ЎзРВМ нинг Соғлом авлод учун Давлат дастури. 1997 йил.
-   ЎзРВМ нинг “Ёш авлодни соғломлаштириш муаммоларини ҳар томонлама
     ҳал қилиш тўғрисида”ги қарори, 1993 йил 3 декабр.
4.	ЎзРВМ нинг “Ўзбекистонда футболни ривожлантиришнинг ташкилий асослари ва принципларини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори, 1996 йил 17 январ.
5.	ЎзРВМ нинг “Ўзбек миллий курашини ривожлантириш тўғрисида”ги қарори, 1998.
6.	ЎзРВМ нинг “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги қарори, 1999 йил 27 май.
7.	ЎзРВМ нинг “Ўзбекистонда Олимпия ҳаракатини янада ривожлантириш ва мамлакат спортчиларининг Сидней шаҳри (Австралия)даги XXVII Олимпия ўйинларига тайёрлаш тўғрисида”ги қарори, 2000 йил 7 июн.
-    ЎзРВМ нинг “Аёллар ва ўсиб келаётган авлод соғлигини мустаҳкамлашга
      доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори 2002 йил 25 январ.
8.	Каримов И.А., Ўзбекистон-келажаги буюк давлат, Т., “Ўзбекистон”, 1992.
9.	Каримов И.А., “Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёти йўли, Т., “Ўзбекистон”, 1992.
10.	Каримов И.А., “Биздан озод ва обод Ватан қолсин”, Т., “Ўзбекистон”, 1994 й.
11.	Каримов И.А., “Ўзбекистон XXI аср бўсағасида”, Т., “Ўзбекистон”, 1997 й.
12.	Каримов И.А., “Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда” , Т., “Ўзбекситон”, 1999 й
13.	Абдуллаев А. жисмоний тарбия назарияси ва методикаси, дарслик, Фарғона. 2001 йил.
14.	Абдумаликов Р., Қудратов Р.Қ., Ярашев К.Д., Кўпқари, илмий-оммабоп китоб, Т.,ЎзДЖТИ нашр. 1997 йил.
15.	Акромов А.К., “Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт тарихи”, ўқув қўлланма., Т., ЎзДЖТИ нашр.1997 йил.
    -  Атоев А.Қ., “Теория и практика физического воспитания детей в семье”, 
        автореф.докт.лис., Киев, 1983.
    -  Атоев А.Қ., “Кураш” дарслик, Т. “Ўқитувчи”, 1984 йил.
    -  Абдиев А.Н.,Динамика состояний борцов 16-17 лет после соревновательном
       этапе в процессе многоцикловой подготовке, автореф.канд.дис., Т., 1994 йил.
    - Абдурахмонов И.Р., “Узбекские народние игри и представления”,
       автореф.канд.дис., Т.,1997 йил.
16.	Алпомиш достони, 1-2 қисмлар.Т., “Ўзбекистон” 1992-1993 йил.
17.	Ахматов М.С. Узлуксиз таълим тизимида оммавий спорт-соғломлаштириш ишларини самарали бошқариш, Тонг., Т., ЎзДЖТИ 2005 йил.
18.	Ахмедов Б.А., Амир Темур, тарихий роман., Т., 1995 йил.
19.	Жисмоний тарбия тарихи, дарслик (таржима), Т., “Ўқитувчи”, 1975 йил.
-    Жисмоний тарбия, спорт ва маънавият, илмий-амалий анжуман ММТ, 1-3 
      қисмлар., Т., ЎзДЖТИ нашр., 1995 йил.
20.	Исмоилов Р.И., Шолмоицкий Ю.С., Ўзбекистонда физкультура тарихи., ММТ.қўл., Т., “Ўқитувчи” 1968 йил.
21.	Казиева Р.А. Развитие женского физкультурного движения в Узбекистане, Т., “Ўзбекистон” , 1979 йил.
-     Насриддинов Ф.Н., Шатерников Э.К., Инсон омилини шакллантиришда 
      жисмоний тарбия ва спорт, Т., “Ўқитувчи”, 1993 йил.
-     Норқобил Жалил, Чавандозлар ўтган бу юртда, лавха, “Спорт”газетаси, 1991
      йил 6 январ.
22.	Обидов Т., “Ўзбекистон полвонлари”, Т.,Ғ.Ғулом номли нашр. 1979 йил.
23.	Остонов С., “Беш ҳалқа қиссаси”, Т., “Ёш гвардия”,1984 йил.
-   Олим Ўсар, Анталияда жаҳон узра ёғду сочди ўзбек кураши, мақола, “Спорт”
      газетаси, 2000 йил 20 июл.
           24. Пономарев Н.И., Возникнование и первоначальное развитие физического 
                 воспитания, М., ФиС, 1970 йил.   
	-    Расулов О.Т.,Пўлатов О.О. ва б.қ. Ўзбек халқ ўйинлари, уларнинг таснифи ва 
                тавсифи, Т.ЎзДЖТИ нашр., 1996 йил.
	-   Саломов Р.С., Проблеми висшего физкультурного образования, моног,Т., 1992
 	-   Соғлом авлод тарбияси-буюк давлат қуриш заминидир., Рес.илмий-амалий 
                анжуман ., 1-3 қисмлар., Т., ЎзДЖТИ нашр., 1993-1994 йиллар.
	-   Соғлом авлод йилига ва 2000 йил Сиднейда бўлиб ўтадиган XXVII Олимпия
                ўйинларига тайёргарлик масалаларига бағишланган V-Республика илмий-
                амалий анжумани, илмий мақолалар тўплами., Т.ЎзДЖТИ нашриёти 2000.
	25. Суник А.Б., На стадионах 4-х континентов, Т., “Ёш гвардия”, 1966.
	26. Темур тузуклари.Т., Ғофур Ғулом номли нашр. 1991 йил
	 -   Тен К.П.,Ўзбекистон студентларини жисмоний тарбиялаш,Т.“Ўқитувчи” 1983
	27. Тоймуродов О.Р., Ўзбек миллий кураши, Т., Ибн Сино, 1990 йил.
	28. Тошпўлатов Ж.Т., Сурхандарёда жисмоний тарбия ва спорт, Т., ЎзДЖТИ
                 нашр., 1991 йил.
	29. Усмонхўжаев Т.С., Хўжаев Ф., 1001 ўйин, Т., Ибн Сино, 1990 йил.
	-    Усмонхўжаев Т.С., Научно-педагогические основи физического совершенст-
                 вования детей в связи их двигательной автивности, автореф.док.дис. ,Т., 1995
	30. Узбеков М., Долкарт Э., Олимпийские звёзди, Т., “Ёш гвардия”, 1983.
	-    Фахриддинова С.В., отобрежение элементов физ.воспитания, игр и состяза-
                ний в на одном творчестве Ср.Азии иих педагогическая направленност, 
                автореф.канд.дис.,Т.,1978. 
	-    Холдаров Т. Туризм как одно из важнейших средств и методов физ. воспита-
                ния учашейся молодёжи, автореф.канд.дис., Ленинград, 1991 йил.
	31. Халқаро Олимпия Қўмитасининг 100 йиллигига бағишланган 1-Республика 
                 илмий анжумани, маърузалар тўплами.Т., ЎзДЖТИ нашр. 1994 йил.  
	-    Худойберганов И., Афинадан-Сиднейгача рукнидаги турфа мақолалар,
                 “Спорт” газетаси, 2000 йил майдан 13 октябргача бўлган сонлари.
	-    Чернявский В.Д., Физкультура ва саломатлик, Т., Ибн Сино., 1990 йил.
	32. Эшназаров Ж.,Физ.воспитание и спорт в Узбекистане в период развитого соц. 
                 ма и строит.ком.ма.автореф.канд.дис., Т., 1978 йил.
	-     Ярашев К.Д. Педагогические основи подготовки специалистов физ. Культури 
                  и спорта, автореф.канд.дис.Т. 1995 йил.
	33. Ярашев.К.Д., Оммавий соғломлаштирувчи жисмоний тарбия ва халқ миллий
                 ўйинлари бўйича мутахассислар тайёрлаш масалалари, моног.Т., ЎзДЖТИ
                 нашр., 1997 йил. 
	34. Ярашев К.Д. Абдумаликов Р., Комилов Х.К. “Алпомиш” ва “Барчиной” 
                 махсус тестлари мажмуини оммалаштириш йўллари, ўқув-услубий
                 қўлланма., Т., ЎзДЖТИ нашр 2002 йил.
	35. Яроцкий А., Поддубний А., Ўзбекистоннинг халқаро спорт алоқалари, Т., 
                 “Ўзбекистон”, 1980 йил.
	36.  Юнусов Т.Т., Организация управления физ.движением в Республике 
                 Узбекистан, уч.пос., Т., ЎзДЖТИ нашр 1995 йил.  
	37.  Юнусов Т.Т., Абдумаликов Р., Ярашев К.Д., “Ассалом Олимпиада”, Т.,
                 ЎзДЖТИ нашр. 1993 йил.
	38. Столбов В.В., Финогенова Л.А., Мнльникова Н.Ю., История физической 
                 культуры и спорта, учебник, М., ФиС, 2000.
	39. Голошапов Б.Р.История физической культуры и спорта, М., “Академия” 2001
	40. Учебные программы для колледжей олимпийского резерва по нопровлению 
                 подготовки «Спорт» (3810170), Т, «Турон-иқбол», 2005.

МУНДАРИЖА

Фанга (предмет) Кириш.
I-бўлим. Жисмоний маданият ва спортнинг
умумий тарихи.
Қадимги дунёда жисмоний маданият.
1.1.Ибтидоий жамоа ва қулдорчилик тузуми даврларида
жисмоний тарбия.
Жисмоний машқлар ва ўйинларнинг таркиб топиши.
1.2.Қадимги шарқ давлатларида жисмоний тарбия.
1.3. Қадимги Грецияда (юнонистон) жисмоний тарбия ва олимпия байрамлари.
Олимпия байрамлари ва бошқа гимнастика ўйинлари (агонлар).
1.4. Қадимги Римда жисмоний тарбия.
1.5. Ўрта асрларда жисмоний тарбия ва спорт.
1.5.1. Европада жисмоний тарбия ва спорт.
1.5.2. Осиё, Африка ва Америка минтақаларида
жисмоний тарбия ва спорт.
1.5.3. Уйғониш (янгиланиш) даврида жисмоний тарбияда педагогик ғояларнинг ривожланиши.
1.5.4. Унутилган олимпия анъаналарининг қайта тикланиши.
2. Янги даврда жисмоний маданият ва спорт.
2.1. Янги даврнинг бошланиши жараёнларида жисмоний
маданият ва спорт.
2.2. Жисмоний тарбия ва спорт бўйича илмий-педагогик асосларининг ўрнатилиши ва ривожланиши.
2.3. Гимнастика тизимлари.
2.4. Спорт-ўйин тизимлари.
2.5. Ҳаваскорлик ва профессионал спорт.
2.6. Биринчи жаҳон уруши арафаси ва уруш йилларида
жисмоний тарбия ва спорт.
3. Энг янги даврда жисмоний маданият ва спорт.
3.1. Биринчи ва иккинчи жаҳон уруши оралиғида жисмоний маданият ва спортнинг ривожланиши.
3.2. АҚШ, Франция, Буюкбритания, Скандинавия ва бошқа мамлакатларда жисмоний тарбия ва спорт.
3.3. Жаҳон мамлакатларида ишчилар спортининг ривожланиши.
3.4. Жисмоний тарбиянинг янги усуллари.
3.5. Иккинчи жаҳон уруши йилларида спортчиларнинг
фашизмга қарши курашлари.
3.6. Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврларда турли
мамлакатларда жисмоний маданият ва спорт.
3.6.1. Ғарб мамлакатларида жисмоний маданият ва спорт тараққиёти.
3.6.2. Тараққиёт йўлидаги мамлакатларда жисмоний
маданият ва спорт.
3.6.3. Собиқ социалистик мамлакатларда (1940-1990)
жисмоний маданият ва спорт.
3.6.4. ХХ аср охирида жаҳон мамлакатларида
жисмоний маданият ва спорт.
4. Славян (рус) халқларида жисмоний маданият ва спорт тарихи.
4.1. Қадимги даврдан то 1917 йилгача Славян халқларида жисмоний маданият ва спорт.
4.1.1. IX-XVII-асрларда Рус давлатида жисмоний маданият.
4.2. Ўқув юртларида жисмоний тарбия.
4.3. П.Ф. Лесгафтнинг жисмоний таълими ҳақида мерослари.
4.4. Россиянинг олимпия ҳаракатига кириши.
4.5. Совет ҳокимияти йиллари ва СССР нинг емирилишидан кейинги даврларда Россияда жисмоний маданият ва спорт.
4.5.1. Cовет ҳокимияти йилларида Россияда жисмоний
маданият ва спорт.
4.5.2. СССР нинг емирилишидан кейинги даврда (1991-2006)
Россияда жисмоний маданият ва спорт.
II- бўлим. Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт тарихи.
1. Туркистонда 1917 йилгача жисмоний маданият ва спорт.
1.1. Туркистон худудларида қадимги жисмоний тарбия.
1.2. Халқ оммасини босқинчиларга қарши тайёрлашда жисмоний машқлар, ўйинлардан фойдаланиш.
1.3. Феодаллар жисмоний тарбияси. Халқ оғзаки ижоди ва тарихий ёдгорликларда жисмоний тарбия ифодаси.
1.1.4. Абу Али Ибн Синонинг жисмоний (бадан) тарбия ҳақидаги илмий-назарий таълимоти.
1.5. Марказий Осиёда Рус истилоси ва жисмоний
маданиятнинг кириб келиши.
2. Собиқ Совет ҳокимиятининг дастлабки даврларида (1917-1941) Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт.
2.1. Дастлабки (1917 йил) даврларда жисмоний маданият
ва спортнинг вазифалари.
2.2. Ўзбекистонда жисмоний маданият ҳаракатини ривожлантириш йўлидаги тадбирлар.
3. 1941-1991 йиллар даврида Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спорт.
3.1. Жисмоний маданият ҳаракатининг ҳарбий-жисмоний тайёргарликка йўналтирилиши (1941-1945).
3.2. Республика ва Иттифоқ Спартакиадалари.
3.3. Жисмоний маданият ҳаракатини бошқаришнинг
жамоатчилик йўлига ўтиши.
4. 1961-1991 йилларда Ўзбекистонда жисмоний маданият
ва спортнинг янада ривожланиши.
4.1. Жисмоний маданият ва спортнинг моҳиятини ошириш.
4.2. Жисмоний маданият ва спорт соҳасида кадрлар
тайёрлашни такомиллаштириш.
4.3.Моддий-техник базани яхшилаш.
4.4.Меҳнат ва мудофаага тайёр (ММТ-ГТО) мажмуасини
амалга ошириш тадбирлари.
4.5.Жисмоний маданият ва спортни янада
ривожлантиришнинг йўллари.
5. Ўзбекистон мустақиллиги даврида (1991-2006 й)
жисмоний маданият ва спорт.
5.1. “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги
қонуннинг (1992-2000 й) аҳамияти.
5.2. Ўзбекистонда жисмоний маданият ва спортни ривожлантиришда Республика президенти ва ҳукуматнинг ғамхўрлиги.
5.3. Болалар спортини ривожлантиришдаги янги ҳаракатлар
5.4. Ўзбекистон Миллий Олимпия Қўмитасининг (МОҚ) таъсис
этилиши ва унинг аҳамияти.
5.5. Ўзбекистон спортчиларининг халқаро спорт мусобақаларидаги иштироки ва муваффақиятлари.
5.5.1. Мустақилликкача бўлган даврда (1930-1931) Ўзбекистон спортчиларининг халқаро спорт мусобақаларидаги иштироки.
5.5.2. Ўзбекистон спортчиларининг мустақиллик
даврида эришган ютуқлари.
5.5.3. Мустақиллик даврида спортчиларнинг жаҳон биринчиликларидаги иштироклари ва мувоффақиятлари.
5.5.4. Ўзбекистон мустақиллиги йилларида олимпиадачиларнинг эришган мувоффақиятлари.
5.6. Ҳаваскорлик ва профессионал спорт, ундаги баъзи муаммолар.
III-бўлим. Халқаро спорт ҳаракати тарихи.
Иккинчи жаҳон урушигача бўлган даврда халқаро спорт ҳаракати.
1.1. Халқаро спорт ташкилотларининг вужудга келиши.
1.2. Халқаро олимпия қўмитасининг ташкил этилиши,
унинг конгресслари.
1.3. Халқаро ишчилар спорти ирқчилик ва фашизмга қарши кураш.
2.Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврларда халқаро
спорт ва олимпия ҳаракати.
2.1. Халқаро вазиятлар ва уларнинг халқаро спорт
ҳарактига таъсири.
2.2. Олимпизм, ХОҚ ва унинг президентлари.
2.3. Олимпия ўйинлари.
2.4. Олимпия анъаналарининг давом этиши.
2.5. Оимпия конгресслари ва ҳозирги замон Олимпия ҳаракатидаги муаммолар.
Умумжаҳон жисмоний маданият ва спорт тарихи ҳаракатидаги энг муҳим воқеликлар.
ХОТИМА.
АДАБИЁТЛАР.