ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ИНСТИТУТИ

ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ МУТАХАССИСЛАРИНИНГ
КАСБИЙ МАҲОРАТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ

Ўқув-услубий қўлланма

ТОШКЕНТ – 2010

Муаллиф: 
Тўхтабоев Н.Т.– ЎзДЖТИ енгил ва оғир атлетика кафедраси мудири.

Тақризчилар: 
Хўжаев Ф. – педагогика фанлари номзоди, профессор.
Шакиржонова К.Т. – педагогик фанлар номзоди, профессор.

	Услубий қўлланма олий ўқув юртларининг жисмоний тарбия факультетлари талабалари, жисмоний тарбия институти магистрант-лари ва малака ошириш факультети тингловчилари учун мўлжал-ланган. 

Ушбу ўқув қўлланма Ўзбекистон Давлат жисмоний тарбия институти илмий-услубий кенгашининг қарори билан нашрга тавсия қилинган. 

© ЎзДЖТИ нашриёт-матбаа 
бўлими, 2010 й.

КИРИШ

Ҳозирги пайтда “Баркамол авлод – буюк келажак пойдевори” эканлигини назарда тутган ҳолда юқори малакали жисмоний тарбия мутахассислари олдига катта талаблар қўйилмоқда. Шунинг учун жисмоний тарбия мутахассислари ўз соҳасида юқори малакали бўлишлари, кўп қиррали ўқув-тарбия жараёнига эга бўлишлари, илмий-назарий жиҳатдан пухта, юқори даражадаги спорт мусоба-қаларига тайёр бўлишлари талаб қилинмоқда.
Мамлакатимизда содир бўлаётган ижтимоий ва иқтисодий ўзгаришлар, узлуксиз таълим тизимида амалга оширилаётган исло-ҳотлар, ”Кадрлар тайёрлаш Миллий дастури”, Таълим тўғрисидаги қонуни ижросини бажариш ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 2006.02.16 даги № 25 сонли “Педагогик кадрларни қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги Қарорида “Педагогик кадрлар малакасини ошириш – таълим турлари бўйича Давлат таълим стандартлари асосида касбий ва педагогик маҳоратнинг доимий равишда ўсиб боришини, ўқув-тарбия жараёнини юқори илмий методик даражада олиб боришини таъминлайдиган ва ўқитиладиган ўқув фани ёки курс, педагогик ёки ахборот технологиялари ва ўқитишнинг интерактив методлари бўйича касбий билимлар, малака ва кўникмаларни мунтазам равишда янгилаб бориш” кераклигини таъкидланган. Бу эса мутахассисларни тарбияли, маълумотли бўлишга ва касбий маҳоратининг шахсий даражасини мунтазам ошириб бориш муаммосини чуқур англашга ундайди. Юқорида таъкидлаб ўтилган фикрлар кўпчиликда, жумла-дан, жисмоний тарбия ва спорт соҳаси кадрларида шахсий ривож-ланишнинг оптимал йўлларини танлаш эҳтиёжини юзага келтиради. 
Профессионал – бу ижтимоий билим, кўникма, малакаларни, шунингдек, касбга боғлиқ бўлган шахсий сифатларни тақозо этувчи ижтимоий фойдали фаолият билан шуғулланадиган инсон.
Бозор муносабатларига ўтишимиз ишлаб чиқаришнинг барча жабҳаларидаги мутахассисларнинг касб маҳоратини ривожлантириш жараёнини ташкил этиш ва амалга оширишга мутлақо янгича ёндашувни тақозо этади. Шунингдек, Кадрлар тайёрлаш миллий дастурида ҳам бу масалага кенг эътибор қаратилган. Жумладан; қуйидагилар келтириб ўтилган: кадрлар малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлаш тизимининг шу соҳада рақобатга асосланган муҳитини шакллантириш ва самарали фаолият олиб боришни таьминловчи норматив базасини яратиш. 
Ҳозирги вақтда жисмоний тарбия назарияси ва амалиётида мутахассисларнинг касб маҳоратини ривожлантириш муаммоси малака оширишга доир умумий муаммоларнинг асосийларидан бири ҳисобланади. 

1. ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ МУТАХАССИСЛАРИНИ 
КАСБИЙ-ПЕДАГОГИК ФАОЛИЯТИ

Ушбу услубий қўлланма профессионал педагогик тайёргарлик дастурини ва ўқув-тарбиявий жараённи, илмий-назарий ишларни, спорт-машғулот ишларини ўз ичига олади. Бунда:
1)	спортчилар ўз хоҳишларига кўра спорт мактабларига машғулотга қатнашиши ёки шуғулланмаслиги мумкин;
2)	ёш спортчиларда катталар билан ҳамкорлик, тенг ҳуқуқлилик тамоийлари ривожланади.
Ўқитувчи ўз обрўсига эга бўлиши керак. Ўқувчи билан диктатор бўлиб эмас, балки ҳамсуҳбат, дўстона мунособатда бўлиши керак.
Кўпинча болалар ўз мажбуриятларини ёддан чиқарадилар. Бу ҳол айниқса “балоғат” даврида юзага келади, болалар худбин, кайфияти билан иш қиладиган бўлади. Бу даврда ўқитувчи болани кўнглига йўл топа олиши, хатти-ҳаракатини тўғри баҳолаб, унга ижобий баҳо бера олиши керак.
Ўқитувчининг кўнгли бўшлиги, меҳрибонлиги ва инсонпарвар-лиги ўқувчи томонидан айрим ҳолларда ўқитувчини бўш деб ўйлашига олиб келади. Шунинг учун ўқитувчи доимо талабчан бўлиши керак.
Касб маҳорати ривожланишининг дастлабки босқичларида жисмоний тарбия мутахассисига, одатда, спорт машғулотлари соҳа-сидаги ҳаракат фаоллигига ички, рефлексив баҳолаб бўлмайдиган рағбатлар, истаклар таъсир қилади. Тор доирадаги касбий фаолият-нинг танланиши – соф рефлексив ҳодисадир, яъни ўзини намоён қилишнинг энг жозибали шакли бўлган спортда нафақат шахсий такомиллашиш эҳтиёжини англаш, балки бунга ўз ўқувчиларини ўргатиш маҳоратини эгаллаб олиш билан боғлиқ. Бошқача айтганда, жисмоний тарбия соҳасидаги касбий фаолият ўзининг шахсий асосида рефлексив, онгли кўрсатмага эга.
Касб маҳоратининг энг муҳим таркибий элементлари – бу умумий ва касбий маданият. Касбий билимдонлик, кучни оптимал сарф қилган ҳолда касбий бошқарув самарадорлигидир.
Касб маҳоратида мутахассиснинг эталон (муваффақиятли) моде-лига касбий фаолият мазмуни ва мутахассиснинг шахсий сифатларига бўлган, илмий асосланган меъёрлар ҳамда талаблар киради. Улар касбий мажбуриятларни муваффақиятли бажариш имконини беради. Бу мажбуриятлар маъносига кўра бир-бирига яқин бўлган иккита мазмундор жиҳатларга эга. Биринчидан, кишининг касбий фаолияти давомида эгаллаб оладиган сифатлари йиғиндисидир (меъёрий касб маҳорати). Иккинчиси – бу профессионал шахснинг ички дунёси. Бундай инсонда касбий сифатлар тўплами унинг шахсининг мазмуний қисмига айланган.
Ўқитувчи ўқувчининг кайфиятини, психологиясини ва уни нимага қизиқишини яхши билиши керак. Ўқувчилар машғулотлар билан мунтазам шуғулланадилар, ҳаттоки уларга бу қийинчилик туғдирса ҳам, уддасидан чиқишга ҳаракат қиладилар.
Биз, фаолиятли ёндашув назариясига таянган ҳолда, бошқарув соҳасидаги жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий маҳоратини ривожлантиришга тааллуқли тарзда тизимли ёндашув-нинг асосий қоидаларига аниқликлар киритдик. Фаолиятли ёндашув назарияси педагогика фанида ўтган асрнинг 50-60 йилларида пайдо бўлди ва С.Л. Рубинштейн, Л.С.Виготский, А.Н.Леонтьев, В.П.Зин-ченко, В.И. Загвязинский, Л.В. Занков ишларида ўз аксини топди. Бу назария касб маҳоратининг ривожланшида рефлексиядан максимал фойдаланган ҳолда якуний ижобий натижага бўлган мотивацион кўрсатмаларнинг амалга оширилишини таъминлайди.
Касбий билимдонликнинг маъноси реал касб маҳоратига яқин. Билимдонлик, маъносига қараб ижтимоий, шахсий, индивидуал, касбий билимдонлик бўлиши мумкин. А.К. Маркова мулоҳазаларида алоҳида касбий билимдонликда касбий фаолият ва касбий мулоқот энг катта аҳамиятга эга элементлардан ҳисобланади.
Жисмоний тарбия бошқаруви соҳасидаги ходимнинг касбий фаолияти кенг миқёсдаги жисмоний тарбия таълим ҳудудидаги тор доирадаги ихтисосликдан келиб чиқадиган касб маҳорати ва касбий онгдан ташкил топади. Улар оптимал даражадаги психоэмоционал ва физиологик сарфлар ҳисобига ижобий натижага эришиш имконини беради.
Жисмоний тарбия мутахассисининг касбий мулоқоти – бу би-лимдонликнинг коммуникатив таркиби бўлиб, касбий фаолиятнинг танланган тури учун хос бўлган ишбилармонлик мулоқоти меъёр-ларини ўзлаштиришни ўз ичига олади, масалан, шарқ яккакурашлари мураббийси учун – рус, ўзбек тилида баъзан эквиваленти бўлмаган махсус атамаларни билиш, иш юзасидан алоқалар ўрнатиш ва ҳамкорлик қила олиш, меҳнат бозорида рақобатчиликни таъминлаган ҳолда ўз ишига қизиқиш уйғота олиш. Мураббий фаоллик билан ўқувчиларни банд қилиши керак. Бунда мураббийга ўқувчилар меҳр билан қарашади. Педагогнинг муомаласи, унинг совуққонлиги, қўполлиги ўқувчига салбий таъсир қилади. Ўқувчининг болалиги тугайдиган давргача мураббий ва ўқувчи бир-бирларини яхши тушунишади. Ўқувчилар ўқитувчига инсон сифатида ҳам яхши баҳо бера оладилар.
Касбий мулоқот суҳбатдошларнинг ҳар бирида муҳокама қилинаётган иш юзасидан ўта шахсий индивидуаллашган муносабат борлигини назарда тутади. Ички шахсий муносабатда, биринчи галда, шахсий эҳтиёжлар ва манфаатлар акс этади (онгли, ўзи манфаатдор бўлган мулоқот).
Шахсий касбий билимдонлик – бу эркин ифодаланган касбий мотивация, ижобий маънодаги касбий “мен ўзим” (касбга хос масалаларни ҳал этишдаги мустақиллик), касб билан маънавий боғлиқлик (касбий бурч, касбий маънавий қадриятлари касб этиш). Шахсий билимдонлик индивидуал билимдонлик билан тўлдирилади, яъни индивиднинг характери унинг иштиёқ майллари, одатлари морфофункционал мақоми орқали ўзгаради, қайта тус олади 
Бошқарув соҳасида индивидуал-шахсий сифатлар раҳбарнинг  асосий вазифалари орқали ўзгаради.

Жисмоний тарбия ўқитувчисининг вазифалари

Жисмоний тарбия ўқитувчиси кўп қиррали мутахассис бўлиб, ўсиб келаётган ёш авлодни жисмонан соғлом, етук қилиб тарбиялаш, ўрта мактаб, лицей, коллеж ва олий ўқув юртларида, қуролли кучларда жисмонан соғлом, жисмоний тарбия ва спорт билан биргаликда уларга билим, кўникма беради, ҳаётга тайёрлаб, ҳарбий тайёргарликка ўргатади. 
Машғулотлар давомида болаларда жисмоний сифатлар шакл-ланиб боради, функционал ривожланиш билан бирга ватанпарварлик, хушмуомалалик, байналминаллик, меҳнатсеварлик, интизомлилик ҳислатлари тарбияланади.

Жисмоний тарбия мутахассиснинг иш фаолияти
Жисмоний тарбия ўқитувчисининг иш фаолияти, жисмоний тарбия ва спортда 2 та мустақил қисмдан – педагогик ва уни бошқариш фаолиятидан иборатдир.

Жисмоний тарбия ўқитувчисининг иш фаолияти

Иш фаолияти қўйидагиларни ўз ичига олади: машғулотларни режалаштириш, ташкил қилиш, ўтказиш, ҳисобот ва жисмоний тайёргарликни текшириш, педагогик, ўқув-тарбиявий, спорт ва соғломлаштириш ишларини, ўқувчиларни жалб қилиш ва саралаш, спорт мусобақаларида ҳакамлик қилиш, ташкилий ишлар, маърузалар, молиявий ишларда ўз малакасини ошириш ва бошқалар.

Жисмоний тарбия мутахассисининг атроф-муҳити, жисмоний
тарбияси ва спорти

Жисмоний тарбия мутахассисининг иш фаолияти, жисмонан тарбиялаш ва кўпинча уни ўраб турган муҳитга қараб белгиланади. Энг асосийси ижтимоий муҳит, жисмоний тарбия ва спорт омиллари.

А. Ижтимоий муҳит
Олий ўқув юртидан кейин касб маҳоратини ривожлантиришнинг асосий йўналишлари ва йўллари тез ўзгариб бораётган ижтимоий муҳит томонидан белгилаб борилади. Бозор иқтисодиётига ўтиш нафақат иқтисодий талабни, балки ишчи кучини истеъмол қилувчи (ишга ёлловчи) ва ишчи кучи эгаси ўртасидаги муносабатларни ўзгартириб юборди. Таълим фаолияти ва жисмоний тарбияни бошқариш тизимида касбий билимдонликка қўйиладиган талаблар ортиб бормоқда. Мутахассиснинг паст даражадаги касбий билим-донлиги иш йўқотиш хавфини туғдиради. Бироқ юқори даражада касб маҳоратига эга бўлиш ҳам тор доирадаги касбий фаолиятда ишга жойлашиш учун ишончли кафолат бўла олмайди. Айниқса унга ижтимоий муҳит томонидан эҳтиёж бўлмаса.
Шунинг учун олий ўқув юртидан кейинги касбий таълим мазмунини ўзгартиришнинг энг муҳим томони тор доирада касбга йўналтиришдан кенг доирадаги ўзаро боғлиқ мутахассисликларга ўтиш ҳисобланади. Бу ерда жисмоний тарбия касби эгаси бўлган мутахассис ўз билим ва кўникмаларини қўллай олиши мумкин бўлиши лозим. Касб маҳоратини олий ўқув юртидан кейин ривожлантиришнинг бундай йўли тўғри эканлиги нафақат объектив ижтимоий-иқтисодий шарт-шароитлар, балки шахсга хос омиллар билан ҳам боғлиқ.
Ижтимоий муҳитнинг асосий омили жисмоний тарбия мутахассисининг иш фаолиятини, жисмоний сифатларни тарбиялаш ва спортда юқори натижага эришиш билан ифодаланилади. Яъни:
-	давлат ва омманинг ижтимоий муҳити, ижтимоий жараёни, бу жамиятда бўлаётган, йўналтирилган, қонунга таянган ҳолда жамият ривожланиши, жамият концепциясининг ривожланишига хизмат қилади;
-	эҳтиёж, қизиқиш, аҳолининг ёш хусусияти, анъаналари, яшаш жойи, шароити, иш жараёни шароитлари;
-	жамият ривожланишининг тизими;
-	ҳудуднинг ижтимоий-иқтисодий шароити, бунда мутахассис-нинг фаолияти билан танишилса;
-	иш фаолиятининг асоси ва йўналиши, тузилмаси, ижтимоий муҳити, кадрлар даражаси ва мутахассис фаолияти билан таъмин-ланади (БЎСМ, РОЗК), жисмоний тарбия жамоаси, ўрта мактаб, коллежлар;
-	ўқувчилар сони ва таркиби, уларнинг қизиқишлари, машғу-лотларга мунособатлари, гуруҳлардаги ижтимоий муҳит.

Б. Жисмоний тарбия тизими жисмоний тарбия ўқитувчи-сининг фаолияти сифатида
Жисмоний тарбия ўқитувчисининг ижтимоий муҳитининг асосий омиллари:
-	тизимни аниқлаштириш, инсонни гормонал жисмоний тарбиялашда кўп қиррали жисмоний тайёргарлик;
-	жисмоний тарбия жараёнида мезон дастури;
-	жисмоний тарбия жараёнида асосий таълим жараёнига киритиш;
-	жисмоний тарбия жараёнида аниқ бир жараённи ташкил қилиш;
-	албатта (ҳамма ўқувчилар учун) жисмоний тарбия жараёнида қатнашиш ва мезон талабларини бажариш;
-	жисмоний тарбия жараёнида мезон талабларини бажариш жараёнида баҳолаш критерияларидан фойдаланиш.

В. Табий муҳит.
Бунга аҳолининг яшаш шароити ва об-ҳаво шароити киради. Машғулотлар жисмоний машқлар бажариш, спорт турлари билан шуғулланиш, тренировкалар шулар жумласидан. Жисмоний тарбия жараёнидаги барча ютуқлар жисмоний тарбия-спорт машғулотлари самарадорлиги кўпроқ жисмоний тарбия мутахассисига, унинг профессионал тайёргарлигига ва ўз ишига қизиқишига боғлиқ.
Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий малакасини ошириш курслари ҳамда факультетлари ишларини мақсадли қайта йўналтириш тизимли ёндашув асосида амалга оширилади. Тизимли ёндашувни тақозо этувчи касб маҳоратига бўлган асосий талаблар – мослашиш хусусиятига эга фойдали натижа олиш билим ва кўникмаларни ишчи кучининг ўзгарувчан бозор шароитларига мослаштириш. Субъект ва таъсир қиладиган объектларнинг касбий фаолияти (касбий фаолият соҳасида) малака ошириш курслари ва факультетларидаги анъанавий (бозор иқти-содиётидан олдинги) таълим жараёнига қараганда сезиларли даражада ўзгаради. 
Амалдаги малака ошириш тизимининг якуний (мослаштирувчи) натижаси тор доирадаги касбий билимлар ва кўникмаларни шакллантиришга қаратилиши керак эмас, балки битирувчига етарлича юқори самара билан янги турдаги касбий фаолиятда ўз билимларини қўллай олишга имкон берадиган касб маҳоратининг назарий-методик асосларини ўз ичига олиши зарур. Курс тайёр-гарлиги тизимида олий ўқув юртидан кейинги касбий таълимнинг асосий таркиблари жисмоний тарбия ва спорт соҳасида касб маҳоратига эга бўлган шахсни шакллантиришга қаратилган мақсадли кўрсатма уддабурон стратегия шароитларида, яъни меҳнат бозорида шароитлари ўзгарганда мутахассисга қайта ихтисослашишга ёрдам берадиган шароитларда янги касбий билимларни тизимли ўзлаш-тириш билан тўлдирилади. 
Педагогнинг шахси, унинг қиёфаси ўқувчилар олдида катта аҳамиятга эга, билим бериш ва тарбия жараёнида ўқитувчисининг обрўси ўқувчиларнинг жисмоний тарбия машқларини аниқ бажа-ришларида қийинчилик туғдирмайди. Жисмоний тарбия ўқитувчи-сининг, спорт мураббийининг обрўси унинг касбига бўлган ҳурма-тига боғлиқ, уни айрим хислатлари, шунингдек, уни жалб қила олиш қобилияти шу билан бирга асосий ўринни эгаллайди.
Мутахассис шахсининг хусусиятлари ичида жисмоний тарбия ва спортда юқори натижаларга эришиш учун: тиришқоқлик, қатъият-лилик, бир сўзлик, шахсни яхши тушуниш, гуруҳни тўғри ва ижобий баҳолаш, ўз режаси асосида ишлаш, ўқувчилар билан дўстона мунособатда бўлиш муҳимдир.
Жисмоний тарбия соҳасида мутахассислар касбий тайёргарли-гининг янгиланаётган тизими яратилишида ҳали ҳам жиддий камчиликлар ва хатолар мавжуд. Улар бу ишларни ташкил қилиш соҳасига тааллуқли бўлиш билан бир қаторда давлат таълим муассасаларида (мактаблар ва олий ўқув юртларида) ҳамда жисмоний тарбия жамоат ташкилотлари (кўнгилли жамиятлар ва ёшлар ҳамда катта ёшдаги аҳолини жисмоний тайёрлаш ва такомиллаштириш бирлашмалари)да ишлаш учун касб эгаларини тайёрлаш тизимида кадрларнинг касб маҳоратини ўстириш вазифаларини амалга оширишнинг педагогик шарт-шароитларини ишлаб чиқишга ҳам тааллуқлидир. Биз томонимиздан амалга оширилган жисмоний тарбия ва спорт кадрлари касб маҳоратини ривожлантиришнинг ташкилий-педагогик шарт-шароитларини ишлаб чиқишга қаратилган илмий изланишлар шунга боғлиқ. 
Мутахассис ўқитувчининг жисмоний тарбия бўйича касбий маҳоратини ошириш учун:
-	педагогик маҳоратнинг усуллари;
-	ўз ишини севиши ва ишдан керакли даражада қониқиши;
-	чиройли жисмоний қомат, жисмоний машқларни бажариш жараёнини кўрсатиши;
-	ички дунёси ва ташқи кўриниши, ўқувчиларда иштиёқ уйғотиш;
-	типологик қирралари, ҳаракатчанлиги кучлилиги ва стресс ҳолатлардаги босиқлиги.
Ушбу хислатларга эга бўлган жисмоний тарбия ўқитувчи-ларидан асаблари таранг ўқитувчиларга нисбатан ўзларининг шахсий маҳоратлари асосида иш олиб борганлар. Иқтидорли жисмоний тарбия мутахассислари, уларнинг ишларига ижобий баҳо берилганда, паст тажрибада учрамайди (айрим администраторлардан ташқари ўз мақсади йўлида бир-бирини қўллаб-қувватлаб, юқорига интилиб). Ўсмир ва болалар спорти мураббийининг педагогик фаолияти, жисмоний тарбия ўқитувчисининг иш фаолиятидек мураккаб тузилишга эга, шу билан бирга бошқа педагогик касблардан фарқ қилади.
Мураббийни биологик ва психологик жараёнлар соҳасида юқори билим даражаси, ўсмирнинг фаол ўсиши ва ривожланиши даврида мураббийдан катта жисмоний ва техник тайёргарликни талаб қилади, айниқса кўпгина тадқиқот ва амалиётлар натижасига кўра (Озолин, 1987; Филин, 1987;  Дергач, Исаев, 1981) педагогик маҳоратга эга бўлиш бу:
-	ўқув дастурини ўқувчига тушунарли қилиб етказа олиш, иш жараёнига илмий ёндашиш;
-	педагогик хислатларга эга бўлиш, барча ўқувчиларни жалб қила олиш қобилияти, жамоа билан ишлай олиш;
-	болалар ва ўсмирлар жамоасини ташкил этиш, ўқувчилар ҳаёти билан танишиш ва унга қизиқиш;
-	суҳбатларни қизиқтириб, тушунарли тарзда олиб бориш, нутқининг равон бўлиши; 
-	кузатувчанлиги, кузатишларни таҳлил қилиб тўғри хулоса чиқариш, ўқувчиларга ва ўзига нисбатан талабчан бўлиш;
-	ўқув дастурини ҳозирги замон билан, ҳаёт билан боғлаб қизиқтириб ўтиш.
Педагогик маҳоратга қўйидагилар киради: меҳнатсеварлик, ҳамжиҳатлик, жалб қила олиш, диққатни тўғри тақсимлаш, талаб-чанлик, моҳирлик ва бошқалар. Ушбу хислатлар ўз талабларига эга. Педагог ва мураббийлик фаолияти ушбу педагогик хислатларни чуқурроқ билишга ўргатади.
Болалар ва ўсмирлар педагогик фаолияти тузилишини ўрганишга доир масалалар бўйича А.Дергач ва А.Исаев (1981), А.Тер-Ованесян (1978), Б.Шиян (1977) ва бошқа олимлар ўз фикрларини билдиришган..
Болалар ва ўсмирлар мураббий фаолиятини таҳлили натижалари шуни кўрсатадики, касбга бўлган лаёқат кишининг психологик шахсиятига, педагогик маҳоратига боғлиқ.
Мураббий иш фаолиятининг тузилиши, биринчи навбатида ундан келажакда бошқарувчилик, узоқни кўзлаш, режалаштириш дидактик, тезкорликни талаб қилади.
Мураббийлик фаолиятининг такомииллашуви бир қатор талабларни ўз ичига олади, яъни амалий ва назарий тайёргарликни талаб қилади.
Бу талаблар аниқликни талаб қилиб, мураббий фаолиятини турли компонентлар билан баҳолайди.
Келажакдаги фаолият (келажак – сезги органларига таъсир этади) педагогик тадқиқотларда намоён бўлади, биринчи навбатда диққатни бир ёққа қаратиш, бир ўқувчига ва бутун жамоага қарата олиш унинг педагогик маҳорати, машқ қилиши йўналтирилган бўлади.
Табийки, ҳар бир услуб кузатиш дастурини тузишда баҳолашда ва хулоса қилишда белгиланган малака ва кўникмаларни талаб қилади.
Масалан, шуни назарда тутиш керакки, кузатиш услубидан фойдаланилганда, жисмоний зўриқиш ёш спортчи организмига таъсир қилади. Биз биламизки, жисмоний зўриқиш спортчи юзининг рангидан (қизариб кетиши, оқариб кетиши), координацияси ҳарака-тининг алмашувида иссиқлик ажралишига таъсир этади. Кузатувлар ўтказилгандан сўнг олинган маълумотлар таҳлил қилинади ва уларга асосланиб хулоса чиқарилади. 
Шундай қилиб, бундай ҳолатларда – кузатиш таҳлил қилиб, хулоса чиқариш қоидасига амал қилинади, қайсики, табиийки бу ўз билимининг устасига боғлиқ. Педагогик йўналтирилган эътибор далилларнинг ажратиб олишда, ёш спортчилар билан ишлашда, унинг хатти-ҳаракатини кўра билишида чуқур таҳлил қилиш талаб этилади. Мураббийнинг тақсимланган эътибори: гуруҳни кузатув майдонидан қўйиб юбормаслик ва ҳар бир тарбияланувчини алоҳида кузатиб, якка шуғулланувчи билан фронтал ишни бирлаштириб амалга ошириши керак.
Лойиҳавий ва конструктив қобилиятлар мураббий спорт назариясида юқори билимга эга бўлиши даражасига боғлиқ ва маълум объект ҳақидаги маълумотлар, яъни ёш спортчига йўнал-тирилган педагогик таъсир. Биринчидан лойиҳалаш ёки аниқроғи ўқув машғулотларини режалаш учта асосий масалани билим бериш ва тарбиялаш билан амалга оширилиши керак.
Шундай қилиб, мураббийнинг болалар ва ёшлар спортида лойиҳаси ва конструктив қобилияти билимлар жамламасини талаб этади, қайсики ҳамма гуруҳлар фаолияти ва ҳар бир ёш спортчи учун алоҳида лойиҳалишга кўмак беради. Бу ерда ўқув машқлари жараёнининг жипслиги кўзда тутилади. Табиийки, режалаштиришда барча ўтказиладиган тадбирлар ёш спортчиларнинг тайёргарлик даражасига мос келишлиги кўзда тутилади ва жинси ҳамда руҳий жиҳатлари ҳисобга олинади.
Бошқариш қобилияти – ўқув машқи машғулотини бошқа-ришни билиши ҳамда ёш спортчини спорт машғулотидан кейинги уйда ва мактабдаги фаолиятини билиши. Спорт мураббийларининг бошқариш фаолияти фақат бу билан чекланмайди. Биринчи навбатда спорт мураббийининг иш фаолиятининг бошланиши болалар ва ўсмирларни спорт машғулотларини танлаб олишдан бошланади. Кейин, ўқув-машғулотлари жараёнини бошқариш, ёш спортчилар-нинг мусобақаларда иштироки билан тугайди. Спорт йиғинларини ўтказишда ва спорт-соғломлаштириш оромгоҳларида машғулотлар ўтказиш, бошқариш қобилияти муҳим аҳамиятга эга. Бошқариш қобилияти бошқа педагогик қабилиятлар каби қатор элементлардан иборат бўлиб ва структурани боғлиқлигини ташкил этиб, шахсга йўналтиришдан, уни жисмоний тайёргарлиги, шахснинг умумий ва махсус хусусиятидан, асаб тизимининг якка муҳимлиги ва сабрли-лигидан ташкил этган. Ҳаётий ҳолларда бу қобилият қуйидаги сифатларда баҳоланади: хушмуомалалик, одамларни ўзига жалб қилиш қобилияти, фикрлилик, чидамлилик сифати, фарқлай билиш қобилияти ва одамлар билан киришиб кетиш каби хислатлардир.
Дидактик қобилият – ёш спортчиларда машғулотларни ижодий ўтказишда ёш спортчиларнинг кўп йиллик муҳим жиҳатини ҳисобга олиб, билимларини ўтказиш услубида кенг намоён бўлади.
Маълумки, дидактиканинг асосчиси чех педагоги Ян Амос Каменскийдир, у ўқитиш назариясида тўнтариш қилди, ўрта аср мактабидаги ишлаб чиқилган механик эслаш ва ёддан билишларга қарши қўйди, қайсики болаларнинг руҳий омили ва малакасини ҳисобга олган ҳолда ва уларни ижодий қобилияти ривожланишига ва барча онгли фаолияти ҳисобланган.
Бу қоида ўқитувчи ва спорт мураббийининг амалий фаолиятида ўз ўрнини топди.
Экспрессли (экспрессия – шундайки ҳиссиётни кучга кўрсатиш, қарашлар, имо-ишора каби) қобилиятлар педагогик нуқтаи назардан қараганда ўз фикрини билдиришда, билимда ишонч, ҳиссиётни сўзлаш, пантомимо мимикасида жуда катта эффектини намоён қилади. Спорт мураббийининг сўзлашуви болалар ва ўсмирлар билан ишлашда ўз кучига ишончи билан ҳар доим ажралиб туради. Товуш интонациясининг асосий бири сўзда ифодалашда асосий тонда, ўқитувчи, мураббий ёрдамида нимани айтишида ўз муносабатини билдиради.
Баён қилишнинг асосий тони – айтилаётган сўзни эҳтиросли ахамиятининг интонациясида кўринади. Унинг келиб чиқиши овоз тембри ва бошқа интонациялар катта аҳамиятга эга. Турли муносабатлар нечта бўлса, тонлар ҳам шунча бўлиши мумкин ва қуйидаги харакатеристикаларда кўринади:
- ишонтирувчи, ўргатувчи, ишончли;
- жазоловчи, иродали;
- сўзловчи, негаки сўрасин;
- можароли, қувноқли;
- юмшоқ, эркаловчи;
- ўзни тутиб туриш, осойишталик, совуққон;
- ҳаяжонли, бетоқатли, тантаналик;
- ҳис-ҳаяжонли, таърифлович;
- ҳажвиявий кабилар.
 Товуш танлашда уни мақсади билан гапириладиган асосий ғоясига боғлиқ. Тон айтиладиган жумланинг асосини, гапирувчини нима ҳақда айтишини белгилайди. Машқни техниканинг бажаришни, тушунтиришда, ўргатишда талаффуз ва логик, қулай жаранглайдиган сўзнинг эҳтиросли айтилиши муҳимдир.
Гапирилаётган сўз баландлик темпи муҳим аҳамиятлидир ва ҳамда қарашлар мимикаси, имо-ишораси, қайсики улар сўзни жонлантиради. Имо-ишора билан эҳтиёткор фойдаланиш керак. Ўта бирхиллилик ва қалтис ҳаракатлар кўнгилга тегиб, асабни бузади.
Коммуникатив қобилият спорт мураббийига тарбияланувчилар билан гармоник алоқани ўрнатишда ёрдам беради. Коммуникативлик педагогнинг алоқада, турли тўқнашувлардан қочишда ва улардан огоҳ қилишда ўзини кўрсатади. Мойиллик муҳим ахамиятга эга, яъни бошқа инсонларни эҳтиросли куйинишлардан қайтариш қобилияти.
Академик ва махсус қобилият барча профессионал фаолият-ларнинг асосидир. Академик қобилият мураббийнинг умумий эруди-цияси гувоҳидир, махсус қобилият болалар ва ўсмирларнинг спортга тайёрлашни бошқаришда ва тизимга солишда унинг профессионал ютуғини белгилайди. Болалар ва ўсмирлар спорти мураббийсининг барча бўлинмалар таркибидаги профессионаллик қобилияти маълум даражада ҳамкасблари ва ёш спортчилар орасида обрўсини белгилаб беради. 
Бунда Н.Дергач ва А.Исаев айтадики: кўпчилик ёш спортчилар шуни истайдики, уларнинг мураббийси довюрак, ҳақиқатгўй, яхши ва тўғрисўз бўлсин.
В.Сухомлинскийнинг (1970) сўзига кўра тарбияга ишонч – бу педагог билан тарбияланувчининг ўзаро мунособатининг этикавий илдизидир.

2. ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ МУТАХАССИСИ КАСБ МАҲОРАТИНИНГ РИВОЖЛАНИШИ

	Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги профессионал ходим – етакчилик қилиш, кадрлари билан бўладиган муносабатларнинг оптимал вариантларини танлаб олиш қобилияти, зиддиятларни ҳал этиш, бирон-бир вазиятларда ён босишга хотиржам муносабатда бўлишдаги ўз-ўзидан ўсиб борувчи шахсий катталикдир.
Профессионалнинг ҳар бир вазифасида индивидуал-шахсий фаолият услуби кузатилади ва агар мутахассиснинг ишбилармонлик сифатларини касбга хос муҳим сифатларининг биринчи гуруҳига шартли равишда киритиш мумкин бўлса, унда иккинчи гуруҳига (аниқроғи иккинчи ярмига) индивидуал-шахсий сифатлар киради.
Жисмоний тарбия ва спорт мутахассислари касб маҳорати ривожланишида қўйилган талаблар:
Биринчи даражада – репродуктивлик (минимал) машқлар мисолида уларини тизимда ёки комбинацияларда бажарилиш қобилияти, назарий ва амалий тайёргарликка боғлиқ бўлмаган ҳолда ўзининг билимини етказа билиш қобилиятини кўрсата билиш.
Иккинчи даражада – мослашиш (паст). Мураббий ўз билган-ларини нафақат тарбияланувчиларининг индивидуал жиҳатлари малакасига ва уни тушунчасига мос олиб боради.
Учинчи даражада – лоқал моделли (ўрта), ўз билимини нафақат етказа билиши, ёш спортчиларнинг жиҳатларига мослаштириш қобилияти, балки конструкторлаш (моделлаш) билимлар тизимига ва алоҳида турларда жисмоний тайёргарлиги, билим ва кўникмалар жисмоний техникавий, тактикавий йўналишда олиб боради.
Тўртинчи даражада – тизимда моделлашган билимлар (баланд). Мураббий ёш спортчиларнинг фаолиятини тизимда моделлашни билиши, негаки улар танлаган спорт туридан олган билим ва кўникмаларини билимлар тизимига мослаштиради.
Бешинчи даражада – тизимли моделлашган фаолият ва хулқи (ўта баланд). Мураббий шундай спорт тайёргарлик тизимини моделлаштиришни биладики, спортчини шахс сифатида шакллан-тиради, нафақат жисмоний, балки руҳий ва ақлий жиҳатини эъти-борга олади. Бу руҳий тетикликни ва инсонийликни юқори даражада, юқори спорт натижаларга эришишга олиб келади.
Якуний натижага йўналтирилган кўрсатманинг фаолиятли таҳлили кўрсатманинг фаолият мотивларини барқарорлаштириш механизми сифатида иарархик табиати тўғрисидаги фаразнинг пайдо бўлишига олиб келади. Фаолиятнинг камида учта тузилмавий дара-жаси ажратилган: маъноли, мақсадли ва муолажавий. Кўрсатманинг ажратиб кўрсатилган фаолиятининг тузилмавий элементларига барқарорлаштирувчи механизми, шубҳасиз, ижобий ҳодисадир. Бироқ фаолиятли ёндашувда, биринчи навбатда, шу тузилмавий элементларининг динамикавийлигига таяниш зарур.
Раҳбарнинг ижтимоий муҳитнинг замонавий тасаввурлари ва эҳтиёжларига жавоб берадиган асосий бошқарув вазифалари қуйидагилардан иборат:
1.	Лойиҳалаш – башоратлаш – жамият  эҳтиёжларига жавоб берадиган, тараққий этган бозор йўналишида ривожланаётган бошқариладиган тизимнинг ривожланиш динамикаси асосий йўналишларни аниқлаш.
2.	Мотивацион – маърифий – бошқарув объектларининг сама-рали фаолиятини, рағбатлантириш, уларнинг билиш фаоллигини касбий соҳадаги янги билимларни олишга бўлган интилишини ошириш.
3.	Ташкилий – мақсадли фаолият, у бошқарув вазифаларининг ҳал этилишини таъминлайди.
4.	Коммуникатив – ахборотли – коммуникацион алоқаларни тузилма ҳолига келтириш ва сақлаш, зарур ахборотни қайта ўзгартириш ҳамда кадрларга йўналтириш.
Бошқарув соҳаси ходимининг касбга хос муҳим шахсий сифатлари орасида рефлексия қобилияти, муаммоли фикрлаш, қабул қилинадиган қарорларнинг яқин орада ва келажакдаги оқибатларини кўра билиш, уларни тезкор равишда тузатиш қобилияти катта аҳамиятга эга.
Раҳбарнинг индивидуал-шахсий сифатлари иш юзасидан бўла-диган мулоқот хусусиятларида, кадрларнинг танқидида (мақтовли танқид, умидли танқид, хавотирланишли танқид, лавозимга номуносиблик тўғрисидаги огоҳлантиришли танқид) намоён бўлади. Овоза қилишли танқид, худди бошқаришдаги ёрқин ифодаланган авторитаризм (яккаҳокимлик) сингари, тан олинмайди. Аксинча, кадрларнинг жамоавий ижодиётига таяниш, уларнинг бошқарув муаммоларини ҳал қилишда қатнашиши, қўл остидагилар билан очиқ мулоқотда бўлиш, уларнинг хизмат зинапоясидан кўтарилишларига ғамхўрлик қилиш замонавий профессионал бошқарувчи услубининг энг афзал хусусиятларидир. Моделнинг мазмуний таркиби ахбо-ротли-таҳлилий, ташкилий – ижрони меъёрий-буйруқли, касбий-интегратив блокларини ўз ичига олади. Шакллантирувчи тажриба олиб бориш шароитларида биз томонимиздан ишлаб чиқилган олий ўқув юртидан кейинги курсларнинг (МОФ, МОИ, малака ошириш курслари) ўқув режаси ва мавзулар бўйича маърузалари, семинар ва амалий машғулотлари орқали касбий фаолиятнинг бу алоқаларини ўзлаштириш кўзда тутилган эди.
Касб маҳоратини ривожлантириш моделининг рағбатлантирувчи мотивацион таркиби томонидан тингловчиларнинг билиш фаолли-гини ривожлантириш, касбий малакаларини эгаллашда муваффа-қиятли уринишларни ривожлантириш назарда тутилган эди. Муола-жавий-фаолиятли блокда таълим соҳасидаги касбий билимдонлик даражасини мунтазам ошириб бориш, жисмоний тарбия ва спорт соҳасида инновацион фаолият усуллари ҳамда шаклларини ўзлаштириш кўзда тутилган эди. Тажрибанинг якуний босқичида жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги профессионал мутахассис учун мажбурий саналган билим ҳамда кўникмалар анкета сўрови ва тестлаш натижаларининг эксперт баҳолари асосида баҳоланди.
Жисмоний тарбия бошқаруви соҳасидаги кадрларнинг (кафедра раҳбарлари, жисмоний тарбия бошқаруви соҳаси мутахассислари) эҳтиёжлари даражасини аниқлаш мақсадида ўтказилган анкета сўрови шуни кўрсатадики, сўралган кадрларнинг ярмидан кўпи (57,6%) касб маҳорати даражасини оширишга кескин эҳтиёж сезадилар (“ҳа”, “албатта”). Сўралганларнинг учдан бир қисми (27,8%) “йўқ”дан кўра “ҳа” деб жавоб берганлар. Касбий билимдонлик даражасини оширишга бўлган ноаниқ муносабатларни сўралганларнинг 9,2% (“ҳа”дан кўра “йўқ”) билдирганлар (бунда салбий жиҳат яққол кўзга ташланади) ва фақат 5,4% сўралганлар ўзларининг касбий билимдонлик даражасидан тўла қониқиш ҳосил қиладилар (“йўқ”, “муҳтож эмасман”). 
Шу нарса эътиборни тортадики, тажрибанинг якуний босқичида касбий билимлар даражасини ошириш бўйича педагогик шарт-шароитлар комплекси амалга оширилганлигига қарамасдан, қўшимча касбий тайёргарликка муҳтож бўлмаганлар сони 1,2% гача тушиб кетди, албатта муҳтож бўлганлар сони эса 46,2% гача камайди. Такрорий анкета сўрови натижаларидан олинадиган хулоса бир: касбий билим даражасини ошириш янги билимларга бўлган эҳтиёжни олиб ташламайди, балки уни рағбатлантиради (ўзининг касбий маҳоратини ошириш истаги бўлмаган мутахассисларнинг деярли йўқлиги).
Касбий билимлар ва амалий кўникмаларни оширишга албатта муҳтож бўлган мутахассислар сонининг камайиши ўта шахсий даъвогарликдаги фарқлардан далолат беради. Тажрибага қадар кимда-кимни касб маҳорати даражаси қониқтирмаган бўлса, улардан бир қисми тўлиқ қониқувчилар тоифасига ўтди (11,4%). Бундай камайишни бошқача таърифлаш ҳам мумкин: касб маҳорати даражасини ошириш юзасидан ишлаб чиқилган шарт-шароитларнинг амалга оширилиши ижобий натижалар берди.
Шунингдек, тажрибадаги тингловчилардан малака ошириш курси учун мўлжалланган умумфанлар бўйича ўтказилган тест курс боши ва охиридаги кўрсаткичлари таҳлил қилинди.
1-жадвал
Курс тингловчиларнинг умумфанлар бўйича тадқиқот бошида ва охирида тестлари кўрсаткичлари (балл ҳисобида)

п/п	Билимлар соҳаси	n	Малака ошириш курсининг
бошида (Х±G)	Малака ошириш курсининг якунида (Х±G)
	
1	Умумий фанлар бўйича тест кўрсаткичлари	
128	
30.6±11.6	
73.9±4.6	
 
Таҳлил натижасида ва умумий фанлар бўйича тестлардан олинган натижаларига асосан респондентларни 3 та гуруҳга бўлиб олдик. 

2-жадвал
Курс тингловчиларнинг умум фанлар бўйича тадқиқот бошида тест кўрсаткичларига асосан гуруҳларга ажратиш (балл ҳисобида)
п/п	Гуруҳлар	n	Малака ошириш курсининг бошида
(Х±G)	Малака ошириш курсининг якунида
(Х±G)	
1	Паст	41	15.1±1.8	71.3±5.6	
2	Ўрта	50	29.7±3.5	76.1±4.8	
3	Юқори	37	47.1±4.6	74.5±0.29	

1-гуруҳга 20 баллгача бўлган паст гуруҳ кўрсаткичлари киритилди. Иккинчи, ўрта гуруҳга 21 баллдан 40 балгача киритилди. Учинчи, юқори гуруҳга 41 баллдан юқорилар киритилди. Тадқиқот якунида ҳамма гуруҳларда фарқлар даражаси аниқланди. Қайси фанлардан билимлар даражаси кам, қайси фанлардан юқори эканлиги белгиланди. Жисмоний тарбия ўқитувчиси ва мутахассисларининг касбий маҳоратини оширишнинг методик шарт-шароитлари, биз томонимиздан жисмоний тарбия таълими тизимида ишлаган мута-хассиснинг касбий билимдонлигини оширишнинг асосий йўналиш-ларини қандай белгилашимизни кўрсатди. Касбий маҳоратнинг ривожланганлик даражаси иш малакасига боғлиқми, деган саволга ҳам жавоб олишга ҳаракат қилдик. Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги мутахассиснинг касб маҳоратини ривожлан-тиришнинг концептуал моделини ишлаб чиқишда биз юқоридаги тест натижалари ва анкета сўровнома жавобларига асосландик.
3-жадвал
Курс тингловчиларидан олинган тест натижаларига асосан аниқланган билимларининг иш малакаларига боғлиқлиги (балл ҳисобида)
Т/р	Иш малакасига тегишли гуруҳлар	n	Малака ошириш курсининг
бошида (Х±G)	Малака ошириш курсининг якунида (Х±G)
	
1	Иш малакаси 5 йилгача бўлган респондентлар	54	21.8.±4.1	67.2±5.6	
2	Иш малакаси 10 йилгача бўлган респондентлар	33	30.8.±5.7	75.4±4.8	
3	Иш малакаси 10 йилдан кўп бўлган респондентлар	41	40.2±3.6	79.2±4.1	

Юқоридаги маълумотлар асосида биз жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги мутахассисларининг касбий билимдонлигини ташкил этиш алгоритмини ишлаб чиқдик (1-расм). Бошқарув бўғини мутахассисининг касбий билимдонлигида қуйидаги элементларни ажратиш мумкин:
а) махсус фаолиятли билимдонлик;
б) ижтимоий-коммуникатив билимдонлик;
в) шахсий билимдонлик;
г) индивидуал билимдонлик.
Яхлит касбий мустақил ривожланиш, педагогик фаолият ва бошқарув қарорларини қабул қилиш эркинлиги бу ерда билим-донликнинг махсус турлари қўшилиб кетган профессионалнинг сифатлар тариқасида қатнашади.
Биз жисмоний тарбия мутахассисининг касбий даражасини оширишнинг методик шарт-шароитлари (координаталари) жисмоний тарбия таълими тизимида ишлаган мутахассиснинг касбий билимдонлигини оширишнинг асосий йўналишлари тўғрисидаги қоидаларни ишлаб чиқдик.

	Муаммонинг илмий билимларини назарий таҳлил қилиш ва умумлаштириш

	Касбий фаолиятда ўсишнинг методологик асослари, илмий-методик таъминланиши		

		
	Мезонларни шакллантирилиши, баҳоланадиган параметрларни белгилаш		

		
Шаклланиб бўлган мезонлар		Назорат қилиш ва
баҳолаш методлари	
							
	Касб маҳоратининг ривожланишини баҳолаш учун мезонлар ва кўрсаткичлардан амалий фойдаланиш		

1-расм. Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий билимдонлигини ривожлантириш мезонларини ташкил қилиш алгоритми

Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги мутахас-сиснинг касб маҳоратини ривожлантиришнинг концептуал модели дастурий – мақсадли, рағбатлантирувчи-мотивацион диагностикалаш ва олдиндан белгилаш таркибларини ўз ичига олади. Улар асосида мазмуний ва муолажавий-фаолиятли таркиблар шакллантирилади, улар концептуал моделнинг мазмуний тузилмавий элементи ҳисобланади.
Бу калассификациясининг асосчилари Н.Деркач ва А.Исаев (1985) ўзларининг ориентация ва билимлари билан амалий истагини қўйишди.
Мураббий фаолиятининг ҳар бир янги даражасига аввал ўтилган ва билим ҳамда бошқариш тузилмаси сифат ўзгариши билан ифодаланади.
Махсус тайёргарликсиз, олий ўқув масканини тугаллашда, фақат иккинчи даражага эришиш мумкин – адаптив. Мураббийнинг кейинги профессионал уста бўлиши таълим тизимида, билимни ошириш билан, ўз касбдошларининг амалий синовлари жараёнини жамлашда ва ўргатишни бошқаришда, қобилиятини таҳлил қилиш ва хулоса қилишда аниқланади, қайсики болалар ва ўсмирларнинг спорт тайёргарлигининг самарасини оширади.
Мураббийнинг билими ва шахсий сифатлари амалий фаолиятида такомиллашади, агар у кузатиш, таҳлил қилиш ва тўғри хулосалар қила билса. Бу жараён самарали амалга ошиши учун маълум тизимдаги ўқитиш услубларини эгаллаши лозим, объект каби (ёш спортчилар), предмет (услублар, спорт тайёргарликни бошқариш шакли) кабилар. Бундай тизим олиш турли услубда изланишларни эгаллаш ва изланувчанлик қобилиятини ривожлантиришни талаб этади.
Концептуал моделнинг мазмуний таркиблари, ўз навбатда, бир нечта блоклардан (модуллардан) ташкил топади (2-расм). Улар жис-моний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги мутахассисларнинг касб маҳорати мазмунининг муайян, муҳим томонларини акс эттиради.
Биринчи модуль – ахборот таҳлилий модуль. Унда янги ахбо-ротни тўплаш, инновацион лойиҳаларни таҳлил қилиш ва танқидий нуқтаи назардан қайта англаш ҳисобига билим доирасининг кенгайишини таъминлайдиган касбий фаолият ҳамда шахсий сифатлар бирлаштирилган. Лойиҳалаш-башоратлаш модулига мутахассиснинг касбий фаолиятидаги ўсишни лойиҳалаш ҳамда башорат қилиш билан боғлиқ бўлган концептуал модел элементлари киритилган. Меъёрий-буйруқли модуль меъёрий ҳужжатлар ва йўриқномалар билан бошқариладиган касбий фаолият турларини ўз ичига олади. Касбий билимдонлик модули профессионалнинг унинг ижроия вазифалари билан боғлиқ бўлган сифатларини бирлаштиради.

Ахборот, таҳлилий модуль – жисмоний  тарбия ва спорт соҳасидаги янги билимларни тўплаш ва тўпланган билимларни таҳлил қилиш	Лойиҳалаш- башоратлаш модули	Ташкилий ижроия модули – ташкилий  билимлар ва кўникмалар; педагогик
менежмент.	
Юксак малакали профессионал мутахассисни лойиҳалаш	
	
Меъёрий-буйруқли модул		Касбий интегратив модуль туташ фанлар соҳасидаги билимларнинг тизимли интеграциялашуви	

2-расм. Қўшимча таълим шароитларида жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви тизимидаги мутахассислар касб маҳоратини ривожланишининг тузилмавий блоклари (модуллари).

Ташкилий-ижроия модули таълим жараёнини ташкил қилиш ва бошқариш соҳасига тааллуқли бўлган ҳамма фаолият турларини, шахсий сифатларга кўпроқ таянган ҳолда касбий фаолиятнинг интеграциялашган шаклларини бирлаштиради. Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассисларининг касб маҳоратини ривожлантиришнинг концептуал модули асосида биз малака ошириш курсларида ва курслардан кейинги даврда касб маҳорати ривож-ланишини индивидуаллаштириш методикасини ҳам ишлаб чиқдик.

3. ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ МУТАХАССИСЛАРИ КАСБ МАҲОРАТИНИ РИВОЖЛАНИШИНИНГ ИНДИВИДУАЛЛАШТИРИШ МЕТОДИКАСИ

Унга тингловчилар томонидан етакчи сифатида ажратиб кўр-сатилган таркиблар, шунингдек, индивидуал-шахсий психофизио-логик сифатлар (реактивлик, психоэмоционал барқарорлик, ижодий фаоллик) киритилди.
Касб маҳорати даражасини ва унинг равнақ топиб ривож-ланишини белгилаб берувчи юксак эҳтиёжлар қаторида иш юзасидан бўладиган мулоқотга эҳтиёж ҳам ўрин олган. Мулоқот коммуни-кацион ҳаракатлар доирасига киради ва уларда жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси ходимининг индивидуал-шахсий сифат-ларни амалга оширишнинг самарали воситаси сифатида қатнашади.
Коммуникатив ҳаракатларда қуйидаги вазифалар амалга оширилади:
а) бошқарув;
б) ахборот;
в) эмотив;
г) фатик (алоқаларни ўрнатиш билан боғлиқ бўлган).
Бошқарув ва ахборот вазифалари коммуникациянинг эмотив ҳамда фатик (алоқа) вазифалари аҳамиятини сақлаб қолган ҳолда, еттинчи вазифа сифатида қатнашади. Суъбектларнинг таълим ҳудудидаги ўзаро муносабатларининг мос усули – бу шундай усулки, бу ерда тизимнинг шахсий камчиликларисиз ҳамда зиддиятли вазиятларнинг авж олишисиз амал қилишда фойдали натижага эришишини таъминловчи муайян ташқи ва ички омиллар ҳисобга олинади.
Зиддият – бу иккита ёки ундан кўпроқ шахслар (гуруҳлар, томонлар) ўртасидаги келишмовчиликлардир. У қарама-қарши манфаатлар, қарашлар, ишга муносабатлар тўқнашганда содир бўлади. Зиддият содир бўлишини келтириб чиқарувчи омиллар (шахсий хусусиятлар ва ихтилофчилар ҳарактерини ҳисобга олмаганда) – бу стрессли вазиятлардир.
Одатда, шахслараро тўқнашувлар (зиддиятлар) на ишлаб чиқариш, на шахсий ҳаётда ижобий натижага олиб келмайди. Шахслараро зиддиятларда унинг ишга хос асоси муҳим аҳамиятга эга. Бу кўпроқ шахсий адоват, ғараз, бир-бирига ишончсизлик натижасидир.
Зиддиятнинг ривожланишида мазмунига кўра турли хил босқичларни ажратиш мумкин:
а) биринчиси – зиддиятнинг аниқ сабабининг пайдо бўлиши;
б) иккинчиси – шахслараро зиддиятни юзага келиш мумкин-лигини аниқлаш ва уни ҳал этишга ўрганиш;
в) учинчиси – зиддиятли хатти-ҳаракатларга ўтиш;
г) тўртинчиси – ташкилий-педагогик шарт-шароитларни амалга ошириш йўли билан зиддиятни ҳал этиш.
Ҳал этилмаган зиддият сурункали стресс вазиятни келтириб чиқаради, уни бошқа стресс омиллар билан бир қаторда стресс бўлмаган вазиятга ўтказиш зарур бўлади (4-жадвал).

4-жадвал
Стрессни оддий вазиятга ўтказиш усуллари
Т/р	Стресс – ҳаёт тарзи	Стрессларсиз ҳаёт тарзи	
1	Сурункали, камаймайдиган стресс	Ижодий стрессга йўл қўйилади	
2	Бошдан қийин кечириладиган шахслараро (рафиқаси, кадр-лари, дўстлари, ҳамкасабалари билан) стресс	Ўзаро мақбул, хотиржам муносабатлар (оиладаги муроса, ён босишлар, севги-лисига хотиржам муносабатда бўлиш)	
3	Зерикарли, қизиқ бўлмаган ишни бажариш	Ижодий, қизиқарли иш	
4	Вақт етишмаслиги	“Вақт етишмаслиги”ни ўйламай, хотиржам дам олиш	
5	Битта фаолият тури билан машғул бўлиш	Турли-туман фаолият	
6	Кечани яхши ўтказиш қийин, деб ҳисоблайди	Ўйлаб ўтирмай, камига қаноатланиб, кечани ўтказиш	
7	Ҳазилни тушунмаслик, ҳаётни мураккаблаштириш	Ҳаётдан завқ олиш, ўзига кулги билан қараш	
8	Азоб-уқубатларни жимгина кўтаради	Азоб-уқубатлардан ҳамда кераксиз зўриқишлардан қочади	

Тадқиқотларимизнинг кўрсатишича, стресснинг шахсий омил-лари аксарият кадрлар учун уларнинг касбий фаолиятларида тўғридан-тўғри акс этади. Шунинг учун, жисмоний тарбия ва спорт мутахассисининг ишлаб чиқилган концептуал моделида стрессли юкламаларга барқарорлик касб маҳоратининг энг муҳим томон-ларидан бири сифатида кўриб чиқилди. Стрессли вазиятлар оғирлигининг қиёсий тасвирлари берилган жадвални келтирамиз. Маҳоратли педагог қатор компонентлардан ташкил топган, педагог этикаси ва техникада профессионал қобилиятлилиги асосан профессионал билимни айтиш мумкин. 
Ўқитувчининг профессионаллик малакасининг асосий белгиси деб, унинг педагогик-руҳий тайёргарлигининг юқори даражада эканини айтиш лозим, қайсики назарда тутади: услубий билимнинг асоси ва назарий ўқитиш малакаси ва бошқариш назарияси; талаба шахсининг ижтимоий шаклланиши ва ривождаги билимнинг қонунийлиги; ўқувчиларнинг ёшига қараб анатомо-физиологик билимнинг қонунийлиги; назарий билим, гигиеник тарбиядаги манбаларнинг табиий ва илмий асослилиги; жисмоний қобилиятни тарбиялаш ва ҳаракатли ҳолатларни эгаллаши; болаларнинг руҳий ривожланишидаги қонуний билимлар, турли ёшли босқичларда якка шахснинг руҳий жиҳатлари кўзда тутилади.
Ўқитувчининг фаолияти – ижодий ва педагог-устанинг профессионал билимларини ижодий қўллашини характерлайди.
Ушбу стресс – реакцияларнинг ривожланишида шахсий омилларнинг аҳамиятини баҳолаш шкаласи малака оширишга келган жисмоний тарбия мутахассисларининг фикрлари анкета сўровно-малари ва олинган тестлар натижаси асосида ишлаб чиқилди (5-жадвал).
Касбий фаолият соҳасида коммуникациянинг методологик асоси сифатида фаолият ва мулоқотнинг ажралмас бирлиги тўғрисидаги қонуният иштирок этади. Жисмоний тарбия мутахассисининг касб маҳорати ўсишида олий ўқув юртидан кейинги малака ошириш босқичида анча юқори ахборот юкламасига эга бўлган базавий мулоқот вазифаларини ажратиш мумкин (предмет тўғрисида янги маълумотлар билан ўзаро алмашиш, суҳбатдошларнинг касбий билим доирасига тааллуқли бўлган ҳодисаларни диалог тарзда таҳлил қилишлари).
Педагогик мунособати – бу ўқитувчи маҳоратининг мажбурий компоненти. Педагогик алоқа – бу шундайки ўқувчига нисбатан ўқитувчининг морал-этик хулқи, қайсики у қуйидагилардан иборат: юқори эрксевар, сабрлилик, сезгирлик, қизиқувчанлик, одамлар билан дўстона алоқаларини истаган ҳолатда билиш (ўқувчилар билан, ота-оналар ва касбдошлари). Педагогик алоқада – инсонларга чуқур хурмат кўрсатади, ёшига қарамасдан ўқувчилар шахсига, ўқувчилар билан барча муносабатлар: инсонга катта ҳурмат ва катта талабчанлик принципида ўрнатилиши шарт. Педагогик алоқанинг такомилланиб эгаланиши ўқитувчининг мулоқотида ҳар бир аниқ ҳолатга тўғри товуш беришда имкон беради (касбдошлар, ўқувчилар ва уларнинг ота-оналари).
Жисмоний тарбия бошқаруви соҳасининг профессионал ходими учун касбий фикрлаш тарзи (типи) муҳим аҳамиятга эга. Бундай фикрлаш мураккаб ҳаракат конструкцияларини (малакалар, кўник-малар, организмнинг сектор тизимлари ишининг бир маромда силлиқ кечишини тақозо этувчи мураккаб координацияли ҳаракатларни) эгаллашга йўналтирилган бўлади.

5-жадвал
Стресс – реакцияларнинг ривожланишида шахсий омилларнинг аҳамиятини баҳолаш шкаласи
Ҳаётий воқеалар	Ўртача баҳо (балл)	
Турмуш ўртоғининг вафоти 	100	
Ажрашиш 	73	
Алоҳида турмуш кечириш 	65	
Қамоқда бўлиш	63	
Қариндошининг вафоти	63	
Касаллик, тананинг жароҳатлари	53	
Оила қуриш	50	
Ишдан бўшаш	77	
Оиланинг тикланиши	45	
Нафақага чиқиш	45	
Оила аъзоларининг бетоб бўлиши 	44	
Ҳомиладорлик 	40	
Фарзанднинг дунёга келиши	39	
Бугундаги катта ўзгаришлар 	38	
Дўстнинг вафоти	37	
Янги ишга ўтиш	36	
Оиладаги жанжаллар	35	
Хизмат поғонасидаги ўзгаришлар 	29	
Улкан шахсий муваффақият	28	
Рафиқасининг ишдан кетиши	26	
Олий ўқув юртини, курсларни тугатиш 	26	
Янги квартирага кўчиб ўтиш	25	
Оилавий муносабатлардаги қийинчиликлар	23	
Яшаш жойининг ўзгариши	20	
Янги мактабга ўтиш	20	
Дам олиш турининг ўзгариши	19	
Уйқу вақтининг ўзгариши	16	
Овқатланиш тартибининг ўзгариши 	15	
Турли байрамларнинг нишонланиши 	12	

Бироқ мутахассис учун касбий-педагогик фикрлаш, мунтазам ўзгариб турувчи педагогик вазиятни (таълим ҳудудини) яхлит кўра олиш ҳам муҳим аҳамият касб этади. 
Жисмоний тарбия мутахассиси фаолиятининг муолажавий соҳаси учун асаб тизимининг динамикалилигига боғлиқ бўлган юқори даражадаги ўқитилиш хосдир (асаб тизимининг типологик хоссаларидан бири, В.Д.Небилицин бўйича).
Бозор иқтисодиёти шароитларида жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассисининг қуйидаги сифат ва қобилиятлари муҳим аҳамият касб этади: мустақил, ижодий қарорлар қабул қилиш қобилияти, касбий фаолиятни индивидуаллаштириш, касбий “мен-концепция”нинг шаклланиши жисмоний тарбия ва спортнинг кенг қамровли таълим ҳудудида илмий ютуқлар ҳамда инновацияларнинг муваффақиятли қўлланилиши. Юксак касбий ютуқларнинг оптимал баҳоси (оптимал бошқарув қарорларининг баҳоси), олинган билим-лардан ўзгарувчан бозор шароитида фойдалана олиш кўникмаси бошқарув соҳасидаги мутахассис касб маҳоратининг энг муҳим мезонлари бўлиб қолаверади (6-жадвал).
Меҳнат бозорида конъюнктуранинг ўзгаришида тор доирадаги касбга хос бошқарув фаолиятига йўналтирилган бошқарув мутахас-сисининг жисмоний тарбиянинг кенг қамровли таълим ҳудудида билиш қобилиятини кенгайтиришга бўлган интилиши алоҳида аҳамият касб этади. Бундай интилиш қайта ихтисослаш учун шароит сифатида кўрилиши мумкин. Бу курс тайёргарлиги шароитларида касб маҳоратини оширишнинг ташкилий-педагогик шарт-шароит-ларидан биридир.
Ўқувчилар билан ўзаро алоқа услуби, товуши, мимикаси, белгилари, имо-ишоралар – буларнинг барчаси педагогик техника-нинг кўрсаткичидир. Жисмоний тарбия ўқитувчисини педагогик фаолиятигача асосий талабларнинг бири, худди ижтимоий белги-ланган фаолиятининг, шахсга нисбатан талабнинг борлигидир. Ўқитувчи шахсининг профессионал йўналтириши, айниқса тизим қийматини йўналишида катта аҳамиятга эга.
Жисмоний тарбияни амалга ошириш жараёнида жамиятнинг ижтимоий буюртмаси жисмоний тарбия ўқитувчисининг профессио-нал мажбуриятида ўзининг аниқ ўрнини топди. Умумий ўрта мактабларда ўқувчилар учун жисмоний тарбия ҳақидаги ҳолатида кўрсатилган, масалан, жисмоний тарбия ўқитувчиси:
–	ўқув тартибида жисмоний соғломлаштириш тадбири ўтка-зиш, жисмоний тарбия дарсида ўқувчиларнинг керакли билимларни олишда ва ўқув дастурини тўлиқ эгаллашда масъулликни олади.
–	жисмоний тарбия дарсларида санитария-гигиена талаба-ларига риоя қилган ҳолда дарслар ва синфдан ташқари машғу-лотларни таъминлайди ва бахтсизликни олдини олиш учун огоҳлантирувчи тадбирлар ўтказади, ўқувчиларга жисмоний машқ-ларни бажариш учун уй вазифалари беради, уларни бажарилишини текшириб боради, махсус тиббий гуруҳлардаги ўқувчиларда машғулот ўтказади;

6-жадвал 
Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассисининг касбий маҳорати мезонлари
Объектив мезонлар	Мустақил ижодий қарорлар	Субъектив мезонлар	
- Касбий фаолиятнинг юқори самарадорлиги; 
- Юксак касбий ютуқлар-нинг оптимал баҳоси	- Қабул қилиш қобилияти-га эга, мустақил ўқиш ҳамда мустақил такомилла-шишга қодир бўлган жис-моний тарбия ва спорт соҳасидаги профессионал	- Касбга хос муҳим шахсий сифатлар
жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги қо-билиятлар, қадрият-лар	
Меъёрий мезонлар:	Натижали мезонлар	Индивидуал мезонлар:	
- Меъёрий ҳужжатлар, йўриқномалар, қоидалар-нинг ўсиши, ўзлаштириш ва амалий фаолиятда амалга ошириш; 
- жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги илмий ютуқлар ва инновация-ларни муваффақият билан қўллаш.	- Касб маҳоратининг ўсиши, мустақил такомил-лашиш;
- бозор конъюнктураси ўз-гарган шароитларда олин-ган билимларни қўллай билиш.	Касбий фаолиятнинг индивидуаллашиш даражаси;
Касбий “мен-кон-цепция”нинг шаклла-ниши

–	ўқувчиларнинг жисмоний тарбиясида услублар қўллайди, бошқариш формалари ва принциплари, мактаб ёшидаги болаларнинг жисмоний тарбиясида назария ва услубияти замон талабларига жавоб беради;
–	мактабда синфдан ташқари оммавий тадбирлар ва спорт ишларини ташкил қилади; спорт турига қараб жисмоний тарбиянинг секцияларига максимал миқдордаги ўқувчиларни йўналтиради ва турли оммавий спорт тадбирларига жалб қилади;
–	туманда ва туман ичида жисмоний тарбия ва соғлом-лаштириш тадбирларини ўтказишда доимий ёрдам кўрсатади;
–	куни узайтирилган гуруҳларнинг тарбиячиларига ташкилий ва услубий ёрдам кўрсатади. Мактабнинг жисмоний тарбия актив ўқувчиларни кенг рағбарлантириб, жисмоний тарбия машғулот-ларини ташкиллаштиради;
–	мактаб жисмоний тарбия жамоасини ишга йўналтиради ҳамда ўқувчилар орасидан ҳакамлар ва жамоат йўриқчиларини тайёрлайди ва маълум шаклда турли жисмоний тарбия, соғломлаштириш машғулотларини ва турар жой, мактабда ўтадиган тадбирларида рағбатлантиради;
–	болалар спорт дастури ва бошқа спорт тури бўйича мактаб мусобақалари ва жисмоний тарбия байрамини ташкиллаштиради, ўқувчиларни мактабдан ташқари спорт мусобақаларини тайёрлашда ташкилотчилик қилади;
–	ўқувчиларга билим олишда кўмаклашади.
Келтирилган манбалардан кўринадики, жисмоний тарбия ўқитувчисининг ҳаракат кенглиги ва профессионал мажбуриятини қанчалик катта доирада, у олий жисмоний тарбия билимига тизимли тайёрланган бўлишини ижодий бажаради. Шундай қилиб, қўшимча қилиб айтганда, коллеж ва олий ўқув юртларида жисмоний тарбия ўқитувчисининг профессионал мажбурияти доираси ҳеч ҳам кам эмас, у ерда ўқитувчи худди шундай доирада педагогик мажбу-риятларини бажаради.

7-жадвал
Асосий касб соҳаси ихтисосликлари билан туташ бўлган билимларни мустақил баҳолаш натижалари (112 нафар респондентларнинг сўров натижалари, сўралганлар сонига нисбатан % ҳисобида)
Т/р	Махсус билимлар соҳаси	Билимларни мустақил баҳолаш даражаси	
		юқори	ўрта	паст	
1	Ҳуқуқий билимлар асослари	17	39	44	
2	Юриспруденция	6	27	67	
3	Жисмоний тарбия ва спортнинг социологик жиҳатлари	28	46	26	
4	Жисмоний тарбиянинг психоло-гик-педагогик муаммолари	13	51	36	
5	Ишчи кучи бозори (эҳтиёжлар ва таклифлар)	9	12	79	
6	Касбий меҳнатни рағбатлантириш	12	26	62	
7	Молиявий барқарорлаштириш ва меҳнат бозорида моддий манфа-атнинг ўсиш истиқболлари	16	38	46	

Жисмоний тарбия ўқитувчилари касб маҳоратининг ўсишига ёрдам берадиган муаммоларни танлашда устувор жиҳатларни аниқлаш мақсадида ўтказилган анкета сўрови натижалари шуни кўрсатадики, фақат касб маҳоратининг ўсишига тааллуқли бўлган муаммолар қаторида “бозор шароитларини ўрганиш ва касб маҳорати ўсишининг ишчи кучи бозори шароитларига мослиги”, таълим соҳасидаги мутахассислар меҳнатини молиявий барқарорлаштириш ҳамда рағбатлантириш, бозор шароитларида жисмоний тарбия ривожланишини бошқариш муаммолари ҳам қайд қилинган. Бу муаммоларни билишдаги шахсий баҳолар курс тингловчиларида (анкета сўрови ва олинган тест натижаларига кўра) одатда, ўртача ёки паст бўлди (7-жадвал).

4. ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ МУТАХАССИСИНИНГ
ТАЙЁРГАРЛИК ҲОЛАТИ

Жисмоний тарбия мутахассиси юқори даражадаги касбий билимдонлигини исботлаш майдоннинг мураккаб функционал асоси сифатидаги мазмунини белгилаб беради. У мулоқот жараёнида нафақат кенгайиб боради, балки касбий йўналиши бўйича янада мазмундор бўлади.
Тингловчиларнинг касб маҳоратини оширишда етарлича расмий ҳаракатлардан фойдаланиш мумкин (масалан, йўриқнома материал-ларини ўрганиш тингловчига нисбатан шахсий ёндашишни тақозо этмайди). Бироқ касб маҳоратини оширишга қаратилган педагогик жараён ўта норасмий ҳаракатни назарда тутади (яъни, субъект-обеъкт тизимидаги ўзаро ҳаракатларнинг шундай усулики, бунда унинг бошқариладиган элементи расмийлашишга мойил бўлмайди). 
Инсоннинг ҳар қандай фаолияти унинг ўзига хос аспект билан белгиланади ва бажарилади. Машғулотларни ўтказишнинг рангба-ранглиги, уларни ўтказиш шароитининг ўзгариши, уларни шуғул-лантираётган ўқитувчига ҳеч қандай таъсир қилолмайди. Жисмоний тарбияда машғулотлар ўтказиш ҳиссасига кўра унчалик бир хил эмас: залда, стадионда, очиқ ҳавода ўқувчиларнинг ҳаракатланиш фаолиятининг диапазони қанчалик кўп бўлса, уларни назорат қилиш ўта мураккаб ва шуғулланувчилар, талабаларга мураббийнинг таъсири тўғри йўналтирилган бўлади.
Шуни айтиш керакки, ўқитувчига қўйилган талаб – бошқаришда ва мулоқот қилишда унинг асосий овози ҳисобланади (бўйруқ бериши, тартибга чақириш, тушунтириш кабилар).
Бошқа махсус жиҳат, маълум даражада таъсир этади: ўқитув-чининг фаолиятига, ўқитувчилар ўқув фаолиятига, талабаларнинг катта ҳаракатланиш активлиги билан характерланади. Ўқув юртла-ридаги талабалар учун ўқув дастурига асосан жисмоний тарбия машғулотлари мажбурийдир. “Жисмоний тарбия” ўқув предметининг таркибига турли хил жисмоний ва спорт машқлари, спорт турлари киради. 
Шунинг учун ўқитувчи материални ўзлаштиришда нафақат “техникасига” дастур бўйича тайёрланиши керак, балки ҳар доим ўзининг техникавий ва жисмоний даражасини юқори тутиши шарт.
Жисмоний тарбия ўқитувчиси кўп сифатларга эга бўлиши керак: юқори ишчанлик; ҳис-ҳаяжонни кўзғатувчиларга эътибор бермаслик ва ўз диққатини жамлашни билиши; ҳар доим актив бўлиши; иш куни давомида юқори умумий ва эмоция тонусини, кучини тез янгилашни билиши; фикрни аниқ изоҳлаш билан ажралиб туриши; ҳиссиёт динамикасида тенглик, ишни бажаришда юқори темпни ушлаш; мушаклар чигилини ёзиш машқисиз қўйилган масалани ечишга тез ҳаракат қилиш; бир турдаги фаолиятдан бошқа турдаги фаолиятга ўтишни тез ҳал қила билиш; аввалдан машғулотни тайёргарликсиз ўтказиш қобилиятига эга бўлиши, янги шароитга тез кўникиш. 
Бизнинг мутахассисларнинг профессионал усталиги ва чин кўнгилдан юқори малакали тайёргарлиги, биринчи навбатда, бу чиройли педагогик техника ўзига педагогик билимни, кўникма ва билим, педагогик қайта билиш, тасаввур қилиш, педагогик ижодиётга мойиллигини ўз ичига олади: юқори малакали мутахассисда барча махсус билимлар, билим кўникмалари жисмоний тарбия доирасида ахборот берилади. Мураббий махсус педагогик билимга эга бўлади ва уларни жисмоний тарбия машғулотларининг аниқ бўлимида қўллайди.
Жисмоний тарбия мутахассисини педагогик тайёргарлигида ҳамда унда айниқса руҳий ва педагогик алоқасида миқдорида йўл қўяди.
Руҳий алоқа чегараси келишганлиги билан боғлиқ, кечаги у ўз рақибининг ҳиссиётини тушунишга ҳаракат қилади ва у билан ўзаро ишонч, ўзаро тушуниш муносабатини ижобий ўрнатади. Мураббий ва ўқитувчининг ўзини тута билишида, алоқасида бир неча ҳолатлар бор, улар ўқитаётганлар билан мулоқотда педагогик алоқанинг чегараси билан характерлайди: Ўқув мақсадининг ютуқларга эриши-ши, жисмоний тарбия мутахассисининг педагогик маҳоратини кўрсатади. Бу айниқса, шундай ҳолатлар билан характерлики, қачон қандайдир салбий ҳолатда жойлашса, уларни ўқитаётганларга нисбатан паст мотивли жойга эга, жисмоний такомиллашиш, ташкилий материалли мураккаблик пайдо бўлади, лекин ўқув саволларини бирдек еча олади. Бундан ташқари, профессионал педагогик маҳоратнинг бўлиши шуни кўрсатадики, юқорида айтил-ганидек, тарбияланувчининг машғулотдаги имкониятларини, шахсий сифатларининг шаклланиши ўта муҳим тарбиявий масалаларни ечиши мажбурийдир.
Педагогик маҳорат педагогик маданият билан боғланган. 
Жисмоний тарбия муҳитида, жисмоний ва руҳий сифатлар, умумий жисмоний ҳолатини такомиллаштиришдан ташқари, профес-сионал фаолиятини эгаллашга кўмаклашади, юқори ижтимоий даражага кўтаради.
Бундай ривожланишни мақсадга интилувчанликни ўтказишда самарали қўллаш мумкин, ўзининг жисмоний тарбия жараёнида ҳуқуқий ва эстетик сифатлар ғоявий садоқатни шаклланиши керакли билимни ўтказишда махсус педагогик таъсирнинг ташкиллаш-тиришда қўллаши мумкин. Бундай жараёнда яна шуни айтиш мумкин, жисмоний тарбия шахснинг шаклланишини тарбиялайди. 
Энг муҳими, бундай саволга мураббий, ўқитувчининг ўрни асосийдир, у мураббийга хос қобилиятга, профессионал педагогик тайёргарлик, маҳорат ва маданиятга эга.
Биз бу муаммоли масалаларни мумкин бўлган тарзда ўзлаш-тириш шаклларига аниқликлар киритдик. Аниқландики, жисмоний тарбия соҳасидаги мутахассислар махсус курс тайёргарлигини (респондентларнинг 73,6%), кундузги ва сиртқи ўқиш шаклини (респондентларнинг 36,4%), иш тажрибаси билан ўртоқлашишни (респондентларнинг 40,3%) ва мустақил ўқишни (респондентларнинг 31,2%) афзал кўрадилар. 13,8-22,6% респондентлар касб маҳорати даражасини оширишнинг қолган шаклларини афзал биладилар (8- жадвал).
Касб маҳорати касбий билимдонлик даражаси билан баҳоланади. Касбий билимдонлик, асосан, шахсан касбий маълумот, инсоннинг тажрибаси ва индивидуал қобилиятлари даражаси, унинг мустақил таълим олишга бўлган интилиши, ишга ижодий ёндашуви билан белгиланади. Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги касб маҳорати деганда инсоннинг шундай сифатлари йиғиндисини тушуниш керакки, улар унга бошқарув фаолиятини аъло даражада амалга оширишга ва бунда жисмоний тарбия бошқаруви соҳасида оптимал қарорлар қабул қилишга эришишга ёрдам беради.

8-жадвал
Касб маҳорати даражасини оширишнинг афзал кўриладиган ташкилий шакллари (112 нафар респондентларнинг сўров натижалари сўралганлар сонига нисбати %ҳисобида)
Т/р	Касб маҳорати даражасини ошириш тури (шакли)	Сўралганлар сонига нисбатан %ҳисобида	
1	Малака ошириш курслари (асосий фаолият-дан ажралган ҳолда)	73,6	
2	Кундузги – сиртқи ўқиш.	36,4	
3	Муаммоли семинарлар, илмий-амалий анжу-манлар, давра столлари	17,2	
4	Индивидуал-маслаҳатли тайёргарлик	13,8	
5	Иш тажрибаси билан ўртоқлашиш, инно-вацион лойиҳалар, меъёрий ҳужжатларни ўрганиш	40,3	
6	Курсдан кейинги мустақил иш	31,2	

Жисмоний тарбия ва спорт соҳасида фаолият юритувчи мута-хассислар касб маҳоратини ривожлантиришнинг ташкилий-педагогик шарт-шароитлари бу дастурий-методик; ахборот ва кадрлар таъмино-тининг ташкилий тузилмалари, мазмуни ва шакллари йиғиндиси, шунингдек, жисмоний тарбия бошқарувидаги оптимал ечимларининг амалга жорий қилинган методик концепциясидир.
Олий ўқув юртидан кейинги курс тайёргарлиги шароитларида касб маҳоратини ривожлантиришнинг ташкилий-педагогик шарт-шароитларни ишлаб чиқиш жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги 124 нафар профессионал кадрлар (респондентлар) сўрови асосида тузиб чиқилган тажрибавий концептуал моделга мувофиқ амалга оширилди (9-жадвал).

9-жадвал
Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги мутахассислар касб маҳоратини ривожлантиришнинг тажрибавий концептуал модели

КОНЦЕПТУАЛ МОДЕЛ

Ахборот-таҳлилий блоки

Лойиҳалаш-башоратлаш блоки

Меъёрий-тақсимлаш, тарқатиш, буйруқли блоки

Ташкилий – ижроия блоки

Касбий фаолиятнинг интегратив шакллари блоки

Қонунчилик ҳуж-жатлари, меъёрий ҳужжатлар ва йўриқ-номаларни билиш ва таърифлаб бериш

Касбий фаолият соҳасига оид махсус илмий фанларни билиш

Психологик-педагогик билимлар

Касбий билимлар соҳасидаги ва туташ мутахассисликлардаги фан ютуқлари

Молиявий-хўжалик фаолияти

Касбий меҳнат бозори ва уни рағбатлантириш

Касб маҳоратини оширишнинг истиқболли ўқув режалари ҳамда муаллифлик дастурларини тайёрлашнинг психологик-педагогик ва ташкилий асослари

Касб маҳорати ўсишининг истиқболли режалаштирилиши

Касбий фаолият кўникмалари ва малакалари, фаннинг замонавий талабларига жавоб берадиган билимлар

Бозор иқтисодиёти шароитларида ижтимоий-ҳуқуқий ҳимоянинг таъминланиши

Касбий фаолиятнинг молиявий-хўжалик таъминланиши

Инновацион фаолиятга бўлган қобилият

Ижодий қобилиятлар, инновацион лойиҳаларга ижобий муносабатда бўлиш

Ижро интизоми, амалий малакаларнинг шаклланганлик даражаси

Касбий фаолият соҳасида таҳлилий фаолият юритиш ва амалий ютуқларни танқидий нуқтаи назардан ўзлаштириш қобилияти

Касбий фаолиятда мустақил такомиллашиш қобилияти

Туташ (ўзаро боғлиқ) касблар соҳасидаги назарий билимлар ва амалий малакаларни ўзлаштириш (меҳнат бозорида талаб олинган ҳолларда касбни ўзгартириш )

Шакллантирувчи тажриба жараёнида профессионал-мутахас-сиснинг ишлаб чиқилган концептуал моделига мувофиқ тингловчи-ларнинг билимларини, амалий кўникмаларни изчил ўзлаштириб боришлари таъминланади. Шакллантирувчи тажриба давомида олиб борилган тадқиқотлар натижалари бизга жисмоний тарбия ва спорт соҳаси мутахассислари касб маҳоратини ривожлантиришнинг қуйидаги ташкилий-педагогик шарт-шароитларини ажратишга имкон берди:
1.	Касб маҳоратини ошириш жараёнининг умумий педагогик йўналиши гуманистик қадриятлар устуворлигининг қатъий тан олинишидан келиб чиқиш лозим, бошқача айтганда, раҳбар, ўқитувчи малака ошириш курслари тизимида муносабатларни гуманизация-лаштириш.
2.	Касб маҳоратини ривожлантириш муаммосига тизимли қараш; унинг яхлитлиги, тузилмавийлиги, унинг алоҳида тузилма-ларининг иерархик тарзда бир-бирига тобелиги, тизимни амал қилишининг самараси, яъни бозор иқтисодиёти шароитларида максимал куч сарф қилиб ишлай оладиган мутахассисни тайёрлаш.
3.	Фаолиятли ёндашувга қатъий таяниш, бунда эҳтиёжлар ва фаолият ижтимоий муҳитнинг шахсий мотивацияларга кирувчи манфаатлари билан узвий боғлиқ.
4.	Тингловчиларнинг эҳтиёжларига мос бўлган, уларнинг кас-бий билимдонлигини ошириш вазифасининг оптимал ҳал этилишини таъминлайдиган ўқув режалари, дастурлари, методик тавсияларни ишлаб чиқиш.
5.	Меҳнат бозорида талаб ва таклифлар ўзгарган ҳолларда ўзини намоён қилиш эҳтиёжлари ҳамда мотивацияларни шакллантириш учун шарт-шароитлар яратиш; касбни ўзгартириш имкониятини таъминловчи касбий билим, кўникма ва малакалар доирасини кенгайтириш. Бунинг учун қуйидагилар ёрдам беради: фаол ўқитиш методлари; иш юзасидан бўладиган мулоқот соҳасида касбий тренинг; янги касбга йўналтирилиш йўлида тўсиқларни олиб ташлаш; жисмоний тарбия ва спорт соҳасининг кенг миқёсли таълим ҳудудида фаолиятни ўзгартиришга тўсқинлик қилувчи консерватив кўрсат-малар ва стрессли ҳолатларни бартараф этиш.
6.	Гуманистик тамойилларга таянган ҳолда касб маҳорати даражасини ошириш воситалари ва усулларини танлашда шахсий – йўналтирилган, тизимли ёндашув, “субъект ва таълим жараёни объекти” тизимидаги ўзаро муносабатлар.
Касб маҳорати ўсишининг эмпирик (мушоҳадали, меъёрий) моделидан фарқли равишда биз касбий билимдонликни ривож-лантириш ва касб маҳоратини жадал ўсишининг башоратли шахсий йўналтирилган (вазиятдан устун) моделини ишлаб чиқдик. Бироқ мутахассисга бўлган меъёрий ва мушоҳада талаблари унда сақланиб қолинган, лекин улар шахсий эҳтиёжлар ва мотивациялар орқали ўзгариб боради.
Биз ишлаб чиққан ва ўқув жараёнига татбиқ этилган “жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассисининг касбий тайёр-гарлиги” махсус курсида моделнинг бу хусусиятлари муайян илмий асосга ва ўқув таърифига эга бўлди.
Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги мутахассисларнинг касб маҳорати ўсиши моделининг энг динамикали қисми – бу ахборот таҳлилий модул ва касбий фаолиятдаги интегратив шакллар модулидир. Мутахассисларнинг билим даражаси тўғрисидаги бошланғич (даст-лабки) маълумотлар ва якуний маълумотлар статистик жиҳатдан ишончли тарзда фарқ қилди.
Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви мутахассислари касб маҳоратини ривожлантиришнинг концептуал модели кўрсаткич-ларининг ўзгариши шакллантирувчи тажриба охирига келиб фақат лойиҳалаш-башоратлаш модули бўйича статистик жиҳатдан ишончли бўлмади (10-жадвал).
Мотивация ва унинг асосида шакллантириладиган қадриятлар жисмоний тарбия мутахассисининг касбий фаолияти предметини, унда жуда кенг таклиф қилинадиган мутахассисликларнинг (жисмоний тарбия ўқитувчиси, жисмоний тарбия ва спорт соҳасида ташкилотчи, спорт тури бўйича мураббий, бозор шароитларида эса – менежер, спорт билан боғлиқ бўлган, лекин таълим фаолияти билан тўғридан-тўғри боғлиқ бўлмаган турли хил ташкилотлар раҳбарлари) нисбатан тор доирасини танлашни белгилаб беради. Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассисларининг қадрият-ларини биз анкета сўрови методи орқали аниқлаб олдик. Анкеталар кейинчалик ишлаб чиқилди. Курсларнинг ҳар бир тингловчисига анкетанинг 32 саволига жавоб бериб, учта – “ҳа, тўлиқ қўшиламан”, “иккиланаман”, “йўқ, қўшилмайман” жавоб вариантидан бирини танлаш таклиф этилди. Анкеталарни қайта ишлаб чиқиш пайтида қадриятларнинг қуйидаги таркиблари аниқлаб олинди:
а) ахборотли-мотивацион;

10-жадвал
Жисмоний тарбия мутахассислари касб маҳоратини ривожлантиришнинг концептуал модели кўрсаткичларининг ўзгариши (114 нафар респондентларнинг сўров маълумотлари, ҳар бир модул бўйича билим ва кўникмалар даражасининг мустақил баҳоланишининг ўртача %ҳисобида)

Т/р	Баҳоланадиган модул	Касб маҳорати даражаси (мустақил баҳолаш маълумотлари бўйича)
	
		паст	ўрта	юқори	
		ДМ	ЯМ	t	Р	ДМ	ЯМ	t	Р	ДМ	ЯМ	t	Р	
1	Ахборот-таҳлилий модул	43,7	32,3	3,3	Р<0,05	40,2	35,4	3,2	Р<0,05	16,1	32,3	4,5	Р<0,05	
2	Лойиҳалаш-башоратлаш модули	39,1	40,4	0,5	Р>0,05	38,8	41,2	1,1	Р>0,05	22,1	18,4	1,5	Р>0,05	
3	Меъёрий-тақсимлаш (тарқатиш) модули	25,2	27,6	1,2	Р>0,05	44,6	41,2	1,2	Р>0,05	30,2	31,2	1,0	Р<0,05	
4	Ташкилий-ижроия модули	27,3	13,8	2,3	Р<0,05	39,6	48,1	3,4	Р<0,05	33,1	38,1	2,7	Р<0,05	
5	Касбий фаолиятнинг интегратив шакллари модули.	42,0	17,2	3,4	Р<0,01	33,8	34,2	1,2	Р>0,05	24,2	48,6	4,3	Р<0,01	

Эслатма: ДМ ва ЯМ тажрибанинг дастлабки ва якуний маълумотлари.

б) ахборотли-маърифий;
в) баҳолашли-мотивацион;
г) имкониятли-фаолиятли;
д) аниқ-фаолиятли.
Шакллантирувчи тажриба бошида ҳам, охирида ҳам назорат бўлаклари ҳамда жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги тингловчилар қадриятлари таркибини миқдорий баҳолаш ўтказилди. Энг жиддий ўзгаришлар аниқ фаолиятли таркибда содир бўлди (4,8 дан 7,4 баллгача). Имкониятли-фаолиятли таркибида ўзгаришлар кам бўлди (мос равишда 6,2 ва 6,4 балл, Р=0,05).
Ахборотли-маърифий таркибидаги ўзгаришлар статистик жиҳат-дан ишончли бўлмади (5,8 ва 7,1 балл, Р=0,05).
Баҳолаш-мотивацион таркиби деярли ўзгаришсиз қолди (11-жадвал).

11-жадвал
Малака ошириш курслари тингловчиларида (N = 96) шакллантирувчи тажрибагача ва ундан кейин қадриятларнинг ифодаланганлик (шаклланганлик) кўрсаткичлари

№	Қадриятлар таркиблари	Тажриба бошида	Тажриба якунида	
		x	±m	x	±m	t	Р	
1	Ахборотли-мотивацион	5,1	0,36	7,8	0,48	2,5	Р<0,01	
2	Ахборотли-маърифий	5,8	0,54	7,1	0,62	1,5	Р>0,01	
3	Баҳолашли-мотивацион	6,4	0,84	6,6	0,53	4,5	Р>0,05	
4	Имкониятли-фаолиятли	6,2	0,67	6,4	0,46	1,0	Р>0,05	
5	Аниқ-фаолиятли	4,8	0,48	7,4	0,54	3,2	Р<0,01	

Эслатма: баллар сонининг энг катта кўрсаткичлари келтирилган, улар ёрдамида 9-жадвалда келтирилган қадриятлар таркиблари баҳоланиши мумкин.
Олий ўқув юрти битирувчисини жисмоний тарбия ва спорт соҳасида ихтисосликни танлашга ундовчи мотивацион соҳа иккита ўзаро боғлиқ бўлган томонларига эга; умумий педагогик ва махсус педагогик, яъни жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги бошқарув вазифаларига тор доирада педагогик йўналтирилганлик.
Касб маҳорати даражасининг ошиши ва унинг амалиётга жорий қилиниши мақсадли кўрсатмалар ҳамда шахснинг ижтимоий муҳитда тан олинишига бўлган даъвогарлик даражаси билан белгиланади.
Биз ишлаб чиққан жисмоний тарбия мутахассисларининг касб маҳоратини ривожлантириш концептуал модели бўйича касб маҳоратининг муолажавий соҳаси саналган касбий фаолиятда амалга оширилди. Касб маҳоратининг муолажавий соҳаси, мотивацион соҳадан фарқли ўлароқ, ишчан фаолликни намоён қилишнинг муайян касбий шаклини назарда тутади. Касбга ихтисослашишда, умуман таълимда ишлаш хусусиятига боғлиқ бўлган алоҳида фаолият элементларини, яъни ўқитувчилик, диагностика, лойиҳалаш, бошқа-риш фаолиятларини ажратиш тўғрисидаги ғоя жисмоний тарбия соҳасидаги тор доирада белгиланган касб маҳорати нуқтаи назаридан сермаҳсул ҳисобланади. Ушбу ҳолда ягона педагогик касб тегишли мутахассисликларга бўлинади, уларнинг ўзига хос хусусияти фаолият соҳасида ёрқин намоён бўлади. Жисмоний тарбия ва спорт соҳасида башоратлаш перадигмасида етакчи манба сифатида касб маҳоратини инновацион фаолият орқали, жисмоний тарбия соҳасидаги касбий педагогик фаолиятнинг янги методик усуллари ҳамда воситаларини тузиб чиқиш орқали ривожлантириш кўзда тутилади. Жисмоний тарбия соҳасидаги профессионал ҳам ҳаракат фаолияти соҳасида, ҳам касбий фаолиятнинг таълимий томонларини таъминловчи рефлексив фаолият соҳасида таълим олувчиларни ривожлантириш воситаси сифатида ўқув предметини ўзлаштириб олиши зарур.
Жисмоний тарбия соҳасидаги профессионал педагог олдиндан дастурлаштирилган ғояларнинг оддий ўзатувчиси сифатида қатнаш-майди, балки инновацияларни амалга оширувчи сифатида қатнашади; жисмоний тарбия воситалари ёрдамида у рефлексия, кўп ўлчовли онг ва фикрлаш муолажалари техникаси асосини шакллантиради.
Жисмоний тарбиянинг кўриб чиқилаётган башоратлаш парадиг-масида ташкилий масалаларнинг ҳам ҳал этилиши кўзда тутилади; жисмоний тарбия ўқитувчилари учун доимий иш олиб борадиган семинарлар, касб маҳоратини ошириш бўйича даврий курслар, маслаҳатлар бериш асосида курслардан кейинги тайёргарликни ташкил қилади.
Касб маҳоратининг муолажавий соҳасида қуйидагилар ажра-тилган эди: касбий қобилиятлар – шахсни бошқалардан ажратиб турувчи жисмоний тарбия соҳасидаги касбий фаолият талабларига жавоб берувчи унинг индивидуал психофизиологик хусусиятлари. Улар биологик шарт-шароитлар, туғма қобилиятлар асосида шаклланади, лекин кўп ҳолларда улар орқали олдиндан белгилаб берилмайди.
Тасдиқловчи тажриба маълумотлари биз учун жисмоний тарбия ва спорт соҳаси мутахассислари учун 96 соатлик махсус курснинг, шунингдек, касбий мулоқот бўйича 24 соатлик семинар-практи-кумнинг ўқув режаси ва дастурини ишлаб чиқишга хизмат қилади. Эҳтиёжлар, мотивациялар ва касбий билимдонликни аниқлаш бўйича анкета сўрови натижалари шуни кўрсатадики, курс тайёргарлиги тугагандан кейин касб (иш) юзасидан мулоқот қилишга шахсий эҳтиёжлар янада ёрқинроқ кўзга ташланади. “Сиз касб юзасидан мулоқот қилишга эҳтиёж сезасизми?” деган саволга олинган ижобий жавоблар сони 32 дан 46 гача ошди.
“Сиз бошқарув фаолияти усулларини биласизми?” деган саволга ижобий жавоблар сони курс тайёргарлиги тугагандан сўнг 18 дан 41 гача кўпаяди.
12-жадвал 
“Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги мутахассиснинг касбий тайёргарлиги” махсус курсининг мавзули ўқув режаси
Т/р	
Мавзулар мазмуни	Машғулотлар шакли ва соатлар сони	
1.	Ўзбекистоннинг ҳозирги босқичдаги ижтимоий-иқти-содий ривожланиш муаммолари. Иқтисодий тақчил-ликдан чиқишнинг асосий концепцияси, меҳнат бозори, ишчи кучи баҳоси, таълим тизимининг жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги профессионал мутахассисларга бўлган эҳтиёж.	4 соат
Назарий,
амалий семинарлар	
2	Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг қўшимча таълим тизимини қайта қуришни башоратлаш концепцияси. Таълим дастурлари мазмунининг ўзгари-шидаги асосий йўналиш ва уларнинг юзага келаётган ижтимоий-иқтисодий шароитларга мослиги.	4 соат	
3	Жисмоний тарбия мутахассисларининг касб маҳорати мазмунини ривожлантириш йўллари; назарий тайёр-гарлик, тор доирадаги касбий билим ва малакаларни кенгайтириш, қўшимча таълим билимлари ва кўникма-ларининг мослиги.	4 соат	
4	Бошқарув тизимининг ташкил топиши. Бошқарув тўғ-рисидаги замонавий тасаввурлар. Бошқарув субъекти-нинг бошқариладиган объектга ахборотли таъсири сифатида.	4 соат	
5	Бошқарувнинг тизимли асослари. Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг таълим соҳасидаги касбий билимдонлигини ривожлантиришга нисбатан тизимли ёндашув.	4 соат	
6	Бошқарув соҳасидаги мутахассисларнинг касб маҳо-ратини ривожлантиришнинг ташкилий-педагогик шарт-шароитлари. Педагогик менежмент асослари.	4 соат	
7	Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг таълим соҳасида касб маҳоратини ривожлантиришнинг ташки-лий-педагогик шарт-шароитлари.	4 соат	
8	Жисмоний тарбия ва спорт соҳасида касб маҳоратини ривожлантиришнинг меъёрий-ҳуқуқий базаси.	4 соат	
9	Жисмоний тарбия соҳасидаги мутахассислар касбий тайёргарлигининг психофизиологик асослари.	4 соат	
10	Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий билимдонлик мезонлари. Жисмоний тарбия ва спорт мутахассислари касб маҳоратининг ривожланиш даража-сини эксперт баҳолаш асослари.	4 соат	
11	Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг инно-вацион фаолияти, унинг мазмуни, таълим ривожланиши йўналишига мослиги. Минтақа таълим ҳудудидаги инновацион фаолиятнинг истиқболли йўналишлари. Инновацион фаолият натижаларининг жорий этилиши.	4 соат	
12	Олий ўқув юртидан кейинги қўшимча таълим тизимида касб маҳоратини ошириш мазмуни ва шакллари.	4 соат	
13	Касбий билимдонлик, касбий билимдонлик турлари. Турли фаолият соҳаларида касбий билимдонлик.	4 соат	
14	Таълим фаолияти соҳасида касб маҳоратини модел-лаштириш.	4 соат	
15	Бошқарув фаолияти соҳасида касб маҳоратини модел-лаштириш.	4 соат	
16	Жисмоний тарбия ва спортни бошқаришнинг турли даражаларида бошқарув фаолиятидаги касбий маҳорат.	4 соат	
17	Бошқарув соҳасида банд бўлган жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий билимдонлигини ривожлантиришнинг концептуал модели.	4 соат	
18	Бошқарув бўғинидаги жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларида (жисмоний тарбия жамоалари, бола-лар ва ўсмирлар спорт мактаблари раҳбарлари, олий ўқув юртлари ва спорт мактабларининг жисмоний тарбия кафедралари раҳбарлари) касбга хос муҳим сифатларни эксперт баҳолаш методлари ҳамда усуллари.	4 соат	
19	Жисмоний тарбия ва спорт таълими ҳудудида касбий фаолият самарадорлигини оширишнинг ташкилий-педагогик шарт-шароитларни тажрибада ишлаб чиқиш.	4 соат	
20	Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги мутахассис-ларнинг касбий билимдонлигини оширишнинг ташки-лий-педагогик шарт–шароитларини амалга ошириш педагогик технологияси.	4 соат	
21	Бошқарув соҳасида банд бўлган жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий билимдонлиги.	4 соат	
22	Таълим соҳасида банд бўлган жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий билимдонлиги.	4 соат	
23	Таълим соҳасида банд бўлган жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий фаолияти соҳасидаги иш юзасидан бўладиган мулоқотлар. 	4 соат	
24	Касбий мулоқот асосида бошқарув қарорларини қабул қилиш	4 соат	
	Жами	96 соат	

Мутахассисларнинг туман ва шаҳар миқёсида бошқаришга бўлган тайёргарлиги даражаси ошди (12 дан 18 гача ижобий жавоблар). Курс тайёргарлиги тугагандан кейин жисмоний тарбия кафедраси таркибида бошқарув вазифаларини бошқаришга тайёрликни дастлабки маълумотларига 14 кишига қарши 19 киши билдирган.
Курс тайёргарлиги натижасида Республика даражадаги меъёрий ҳужжатларга нисбатан ишонч анча камайиб кетди. Агар тажриба бошланишига қадар бошқарув фаолиятида давлат ҳужжатларига таянишга сўралганларнинг 36 нафари розилик билдирган бўлса, тажриба охирида фақат 29 киши ўз розилигини маълум қилди. Лекин индивидуал шахсий асосда бошқарув қарорларини қабул қилиш афзал эканлигини дастлабки маълумотлардан 19 кишига қарши 26 нафар респондент қайд этди. 
Жисмоний тарбия бошқаруви тизимидаги инновацияларга келсак, ижобий ўзгариш яққол кўзга ташланади. Респондентларнинг ярмидан кўпи (28 киши) инновацион фаолиятни касб маҳорати белгиси деб ҳисоблайдилар (дастлабки маълумотларда – 17 та ижобий жавоб). Меъёрий ҳужжатларга амал қилиш инновацион фаолиятга ёрдам бериш-бермаслиги тўғрисидаги респондентларнинг фикрлари бир хилда бўлмади. Тажриба бошида 26 респондентнинг эътироф этишича, меъёрий ҳужжатлар инновацион фаолиятни тўхтатади. Тажриба охирига келиб, бундай фикрни 39 нафар респон-дент билдирди. Бунга асосланиб, меъёрий-ҳуқуқий база бошқарув мутахассиси учун мажбурий эмас, деган хулосага келиш керак эмас; 23 нафар мутахассис тажриба охирида шуни қайд қилиб ўтдики, жисмоний тарбия бошқарувининг оптимал тизими Республика даражасида юзага келади (дастлабки маълумотларда – 17), 19 нафар мутахассислар эса минтақавий бошқарув даражасини афзал кўрдилар. Демак, инновацион фаолият индивидуал-шахсий мотивларга кўра бошқарув фаолиятига секин кириб келмоқда. Консерватив бошқарув методларини 27 киши (тажриба бошида – 31) афзал кўради. Фарқ жуда кичик. Анъанавий бошқарув методларини афзал кўриш инновацияларга нисбатан анча кучлироқ экан. Бошқа бўлимлар бўйича саволларга жавоблар ва таъкидлаганларга қўшилиш, умуман олганда, айтиб ўтилган йўналишларни акс эттиради (эҳтиёжлар ва мотивациялар 1-9 бошқарув фаолиятига тайёрлик – 10-19, бошқарув вазифаларини тартибга келтирувчи меъёрий ҳужжатларга муносабат 20-32, инновацияларга муносабат 33-42). Иш юзасидан бўладиган мулоқот малакаларини ривожлантириш мақсадида шакллантирувчи тажриба жарёнида 28 соатлик коммуникатив практикум ўтказилди. У 24 соатлик амалий машғулотларни ўз ичига олган бўлиб, бу машғлотлардан олдин ”Мулоқотнинг тизимли табиати ва унинг жисмоний тарбия ва спорт соҳасида профессионал мутахассисни шаклланштиришдаги ўрни” мавзусида 4 соатлик маъруза ўтказилди. Практикумни, кейинчалик иш юзасидан мулоқот кўрсаткичларини тестлаш тарзида, 5 нафар курс тингловчилари ўтадилар. Практикумни ўтказишдан олдин биз курс тингловчиларининг шахси номаълум мулоқотдаги индивидуал имкониятларини тестладик. Практикум мазмунига тингловчиларнинг дастлаб бир-бирлари билан танишув-лари киритилди.
Ҳар бир тингловчига ташриф қоғозини тайёрлаш таклиф қилинди. Бу ташриф қоғозида тингловчининг таъбига кўра танланган тренинг (практикум ўтказиш давридаги) исми кўрсатилган эди. Ташриф қоғози кўкракка шундай қадаб қўйилган эдики, ундан тингловчининг исмини ўқиб олиш мумкин бўлади. Кейинги муносабатларда тингловчилар бир-бирларига фақат шу исм билан мурожаат қилиб бордилар. Танишувнинг асосий вазифаси шундан иборатки, ҳар бир тингловчи иш юзасидан суҳбат қатнашчиларининг ҳаммаси билиши керак бўлган ўзи ҳақидаги барча маълумотларни гапириб бера олиши лозим эди. Сўнгра суҳбатдошлар катта давра қуриб ўтириб оладилар ва навбатма-навбат ҳар бир тингловчига ўзларини таништириб, ўзлари ҳақидаги энг муҳим маълумотларни берадилар. Танишув маросимидан сўнг давра бошқарувчиси тингловчиларга психологик-педагогик тренингнинг асосий қоидала-рини эълон қилади. Тингловчилар кичик гуруҳларга бирлашиб (5 дан 8 гача), мулоқотга киришадилар. Ишонч билан мулоқотга киришишда биринчи қадам сифатида бир-бирига “сен” деб мурожат қилиш ҳамда ишга хос қизиқарли сифатларга эга суҳбат мавзусини танлаш таклиф қилинади.
Умумий мавзу таклиф этилиши ҳам мумкин (масалан, “Мактабда болалар билан олиб бориладиган соғломлаштириш ишларининг ҳозирги замондаги аҳволи; муаммолар, истиқболлари”). Муаммони ҳал этиш пайтида шахсий ташланишларга, ҳақоратли иборалар айтилишига, билмасликни таъна қилиш ҳолатларига йўл қўйилмайди. Муаммони гуруҳ бўлиб ҳал этишда ижобий натижа давра бошқарувчисига маълум қилиниши мумкин.
Бизнинг тадқиқотимизда гуруҳли коммуникатив тренингнинг ижобий натижаси қуйидаги тасдиқлар сонининг камайиши бўлди; ўта шахсий, суҳбатдошларнинг таъсирига учрамайдиган ечимлар ҳамда афзалликларнинг танланиши оптимал ечимларни излашда иш юза-сидан кўриладиган мулоқотларнинг фойдали эканлиги тўғрисидаги ижобий фикрлар сонининг ўсиши, иш юзасидан саволларни гуруҳ бўлиб муҳокама этишда муросага келиш шаклларига бўлган афзаллик.
Иш юзасидан мулоқот қилиш бўйича тренингнинг натижасида суҳбатдошга нисбатан танқидий қараш даражаси камайди, муроса қилишга бўлган мойиллик юзага келди. Бир қарашда, “Мен қандай кўринсам, ҳар доим шундайман” каби саволга берилган ижобий жавоблар сонининг камайиши тренинг таъсирида индивидуалликнинг йўқотилганлиги тўғрисида гувоҳлик беради. Аслида эса хулқ реакцияларининг мустақил баҳоланиши ўзгарди. Мулоқотда ўзининг танҳолиги тўғрисида ғамхўрлик қилишдан кўра, кўпроқ фойдали самарага эришиш ҳақида ғамхўрлик қилиш юзага келди. Худди шу, муроса қилишга мойилликнинг ошиш вазиятлари миқдорнинг ортишига ҳам тааллуқлидир.
Биз таклиф қилган “Иш юзасидан мулоқот қилишда ўзаро муносабатлар тактикаси” тестида бу хусусиятлар аниқ намоён бўлди. 28 соатдан иборат иш юзасидан мулоқот қилиш бўйича “гуруҳли тренинг” ўтиб бўлинганидан сўнг “ҳамкорлик” гуруҳи бўйича мос келган (ижобий) жавоблар сони ортди (13-жадвал).
13-жадвалда келтирилган натижалардан кўриниб турибдики, тингловчиларнинг қарама-қаршилик қилишга бўлган қобилиятлари пасайди, коформистик йўналиш кўзга ташланадиган саволларга берилган жавоблар сони ортди. Албатта, “ҳамкорлик” гуруҳига киритилган ҳамма саволлар ҳам барча сўралувчилардан ижобий муносабатни келтириб чиқармади. Кўпчилик респондентлар учун ўтказилган тренингдан кейин ҳам иш юзасидан бўладиган мулоқотда ҳамкорлик қилиш тўғрисидаги саволлар кондформизм, шахсий қадр-қимматни камситиш хусусиятига эга бўлди. Бу гуруҳ тинглов-чиларининг оғзаки ҳисоботига кўра педагогик тренинг уларда иш юзасидан бўладиган мулоқотда муроса қилишга нисбатан “мен тутган ўрним”нинг жиддий ўзгаришларини келтириб чиқармади. 

13-жадвал
Иш юзасидан мулоқот қилишда суҳбатдошларнинг мустақил назорат қилиш имкониятларини тест ёрдамида баҳолаш (берилган саволларга ижобий жавоблар сони бўйича тингловчиларнинг умумий сонидан %)

Т/р

	Саволлар мазмуни	Иш юзасидан мулоқот қилиш услубидаги ижобий ўзгаришларнинг ўртача гуруҳ баҳолари	
		дастлабки маълумотлар	практикум тугагандан кейин	
1.	Бошқа кишиларга тақлид қилиш санъати менимча, қийин иш.	65,5	34,5	
2.	Мен ўзимга эътибор қаратиш учун одобсиз хулққа йўл қўйишим мумкин.	53,4	46,6	
3.	Мендан яхшигина актёр чиқиши мумкин эди.	32,7	67,3	
4.	Мен улфатларим орасида, одатда, диққат марказида бўламан.	41,4	58,6	
5.	Мен кишилар билан мулоқотда кўп нарсага эришишим мумкин.	32.3	67.7	
6.	Мен фақат мутлақо ишончим бўлган нарсани ҳимоя қила оламан.	62,1	37,9	
7.	Агар суҳбатдошимнинг фикри меникига мос булмаса, мен бу фикрни қабул қилмайман	58,6	41,4	
8.	Мен ўзим ёқтирмаган кишиларга нисбатан сабрли бўла оламан.	43,1	56,9	
9.	Мен қандай кўринсам, ҳар доим шундайман.	55,1	44,9	
10.	Агар муроса қилиш менинг қадр-қимматимнинг камситилишига сабаб бўлса ҳам, мен бунга қодирман.	29,3	70,7	
 
“Ҳамкорлик” шкаласи бўйича тестлаш натижасида ижобий томонга ўзгариш бўлди – саволлардан ҳар бирига 79,0% дан 92,0% гача ижобий жавоблар олинди (Р<0,05). Ҳамкорликка салбий муносабатда бўлиш ҳоллари камайди – ижобий жавобларнинг 73,0% дан 58,0% гача (Р<0,05).
Биз томонимиздан ишлаб чиқилган ташкилий-педагогик шарт-шароитларнинг самарадорлигини аниқлаш бўйича тингловчиларнинг анкета сўрови натижалари шуни кўрсатадики, уларни умуман ижобий баҳолаш билан бир қаторда, энг муҳим ташкилий шарт-шароитлар сифатида ўқув жараёнига самарали машғулот шаклларини (иш юзасидан мулоқот қилиш бўйича практикум-семинар, ностандарт бошқарув муаммосини ҳал қилиш бўйича иш уйинлари) жорий этилишини ажратиб кўрсатиш мумкин. Бу шаклдаги машғулотларда тингловчиларнинг индивидуал-шахсий сифатлари амалга оширилади.
Шунингдек, жисмоний тарбия ва спорт мутахасислари жисмо-ний тарбия бўйича давлат талабларини билиши лозим. 
Жисмоний тарбия мутатахасислари (БЎСМ, БСРЖ, ЁшликКЕЖ” раиси, методистлар) бўйича курс тингловчилари:
-	Кадрлар тайёрлаш миллий моделини билиши;
-	умумий ўрта таълим муосасалари ҳакидаги Низом ва умумий ўрта таълимга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий, меъёрий-услубий ҳужжатларни билиши;
-	жисмоний тарбия ва спорт тўғрисидаги янги таҳрирдаги Қонунни билиши (2000 й.);
-	жисмоний тарбия мазмунининг ҳалқаро мезонларга мосли-гини таъминлаш, жисмоний тарбия соҳасида ўқувчиларни жисмоний имкониятлари ва билимларига кўра жаҳон миқёсига олиб чиқиш тажрибасига эга бўлиши;
-	жисмоний тарбия бўйича умумий ўрта таълимнинг давлат таълими стандартларини ва улар асосида тузилган ўқув дастурларини мукаммал билиш, янги таълим стандартлари ва ўқув дастурларини аввалги дастур ва талабалардан фарқини аниқ билиши;
-	жисмоний маданиятнинг таълим даражасига мослиги ва барча учун баробарлигини билиши;
-	 жисмоний тарбия бўйича методик хонани жиҳозлаш, меъё-рий ҳужжатларни билиш, тегишли жиҳозлар, техник восита, дидактик материаллардан фойдаланган ва уларнинг ишлатган ҳолда ўқув машғулотларини маҳорат билан ўтказиш тажрибасига эга бўлиши;
-	янги ахборот ва педагогик технологиялардан, ўқувчиларнинг ўқув фаолиятини фаоллаштирувчи усуллардан хабардор булиши ва ўқув-тренировка машғулотларида улардан фойдаланиш малакасига эга бўлиши;
-	мустақил равишда ўз малакасини оширишнинг йўли ҳамда усулларини билиши ва эгаллаши;
-	ўз мутахасислиги бўйича синфдан ва мактабдан ташқари таълим-тарбия ишларининг мазмуни мундарижаси, шакллари ва бундай ишларни ташкил қилиш йўллари, усулларини билиши;
-	умумий ўрта таълим муассасаси педагог, тренер-мураббийларни аттестациядан ўтказиш ва тоифаларини кўтариш тартиб-қоидалари ҳақида маълумотга эга бўлиши; 
-	умумий ўрта таълим муассасида, БЎСМда ўқувчиларни касбга йўналтириш ишлари тартиби, мақсад ва вазифалари ҳақида маълумотга эга бўлиши, ўз мутахассислиги йўналишида касбга йўналиш ишларини олиб бориши;
-	дарс тўгарак-машғулотларини кузатиш ва таҳлил қилиш малакасига эга бўлиши;
-	мутахассислиги йўналишидаги илғор иш тажрибаларини билиш ва улардан ўз фаолиятида файдалана олиши;
-	ўз мутахассислиги бўйича муаммолар, янгиликлар, илмий изланишлар ҳақида маълумотга эга бўлиши;
-	ўз йўналишидаги ихтисослашган мактаб ёки синфларда таълим-тарбиянинг мазмун-мундарижаси, талаблари, уни ташкил қилишнинг шакл ва усуллари ҳақида маълумотга эга бўлиши; 
-	ўқувчиларнинг ўз устида мустақил ишлашларини ташкилий ва услубий таъминлашни билиши;
-	Ўрта Осиё мутафаккирларининг ушбу соҳа ривожига қўшган ҳиссаси, маънавий, маърифий, маданий меросларини билиши ва таълим-тарбия жараёнида улардан фойдаланиш малакасига эга бўлиши;
-	синф раҳбари, тренер-мураббий ишининг мазмуни ва мунда-рижасини, шакл ва усулларини билиши ҳамда ишини олиб бориш малакасига эга бўлиши; 
-	иқтидорли ўқувчиларни аниқлаш, саволлаш ва уларга табақа-лашган таълим бериш йўллари, шакллари ҳамда усулларини билиши ва эгаллаши;
-	ўз фани бўйича ўқув хоналари, стадион, спорт майдончалари (волейбол, баскетбол, қўл тўпи), спорт зали ва услубий хоналарни намунавий жиҳозлаш рўйхати нормативларини мукаммал билимли, тегишли жиҳоз, восита, дидактик материаллардан фойдаланган ҳолда ўқув машғулотларини маҳорат билан ўтказиш тажрибасига эга бўлиши;
-	“Умид ниҳоллари”, “Баркамол авлод”, “Универсиада” мусо-бақаларини ўтказиш Низомини билиши;
-	Ўзбекистонда болалар спортини ривожлантириш жамғармасини тузиш ва шу жамғарма фаолиятини ташкил этиш тўғрисидаги қарордан ўқув тарбиявий жараёнда фойдаланиш малакасига эга бўлиши;
-	мамлакатимизда жисмоний тарбия ва спортни оммавий равишда ривожлантириш, болалар спорт иншоотларининг (ТИП-1, ТИП-2, ТИП-3, ТИП-4, ТИП-5) моддий базасини яратиш бўйича қабул қилинган қарорларни амалга ошириш усуллари тўғрисида маълумотга эга бўлиши;
-	мамлакатимизнинг шон-шухратини дунёга танитаётган машҳур спортчиларимиз: “Ўзбекистон ифтихорлари” унвонига сазовор бўлганлар ҳақида маълумотга эга бўлиши;
-	мактабда, туманда, вилоятда спорт турлари бўйича мусобақалар, халқ анъаналари ва саналарга бағишланган мусобақалар Низомини тузиш ҳамда ўтказиш йўл-йўриқларини билиши, ўқувчилар ўртасида жисмоний тарбия бўйича ташвиқот-тарғибот ишларини олиб бориш малакасига эга бўлиши;
-	мутахассислиги йўналиидаги илғор тажрибаларни умумлашти-риш ҳамда оммалаштириш ишларини билиши керак. 
 14-жадвал
Жисмоний тарбия бўйича давлат талаблари
тақвимий-мавзуий режа
№	Мавзу	Маъ-руза	Ама-лиёт	Жами
	
Умумий ўрта таълимни ташкил қилиш, унинг меъёрий-ҳуқуқий,
меъёрий услубий ҳужжатлари	
1.	Ўзбекистон Республикасида умумий ўрта таълим тўғрисида Низом. Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисидаги Қонун. Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантриш чора-тадбирлари. Ўзбекистонда болалар спортини ривож-лантириш жамғармасини тузиш ва унинг фаолиятини ташкил этиш. ХТВ томонидан қабул қилинган қарор ва тавсияномалар. 	4	-	4	
II. Жисмоний тарбиядан ўқув машғулотларини ташкил этиш ва уларни моддий ҳамда методик таъминлаш	
1.	Ўқув дастурининг аввалги дастур ва талаблардан фарқи.	2	-	2	
2.	Жисмоний тарбия машғулотларини ташкил қилиш шакллари ва ҳаракат сифатларини ривожлантириш.	2	2	4	
3.	Умумтаълим мактабларида, БЎСМларда ўқув-тарбиявий ишларни режалаштириш.	2	2	4	
4.	Жисмоний машқларни ташкил қилишда ҳамда машғулотларни ўтказишдаги гигие-ник талаблар.	2	-	2	
5.	Амалий-касбий жисмоний тайёргарлик-нинг ҳозирги босқичдаги ривожланиши ва вазифалари. Амалий касбий, жисмоний тайёргарлик воситаси. Ностандарт жиҳоз-лардан фойдаланиш.	-	2	2	
6.	Енгил атлетиканинг келиб чиқиш тарихи ва турларини ўрганиш методикаси.	2	2	4	
7.	Волейбол ўйинининг келиб чиқиши ва тарихи. Техника ва тактикаси. Ўйин қоидалари ва ўрганиш методикаси.	-	2	2	
8.	Баскетбол ўйининг келиб чиқиши ва тарихи. Техника ва ткатикаси. Ўйин қоидалари ва ўргатиш методикаси.	-	2	2	
9.	Футбол ўйининг келиб чиқиши ва тарихи. Техника ва тактикаси. Ўйин қоидалари ва ўргатиш методикаси.	-	2	2	
10.	Қўл тўпи ўйининг келиб чиқиши ва тарихи. Техника ва тактикаси. Ўйин қоидалари ва ўргатиш методикаси	-	2	2	
11.	Миллий ҳаракатли ўйинларнинг келиб чиқиш тарихи ва уни ўрганиш методикаси	2	2	4	
12.	“Ўзбекистон ифтихорлари”, Олимпия ўйинлари, жаҳон, Осиё чемпионлари тўғрисида маълумот				
13.	Тренировка, дарс, машғулот кузатиш ва таҳлил қилиш асослари	2	-	2	
III. Жисмоний тарбияда синфдан ва мактабдан ташқари ишлар	
1.	БЎСМ ва умумтаълим мактабларида туманда, вилоятда оммавий-соғломлаш-тириш ишларини, спорт мусобақалари режалаштириш ҳамда ташкил қилиш. Спорт турлари бўйича биринчиликлар, ҳар хил анъана ва саналарга атаб ўткази-ладиган мусобақалар, спорт байрамларини ўтказиш	2	-	2	
2.	“Умид ниҳоллари” мусобақаларини Низо-ми. “Алпомиш” ва “Барчиной” тест меъёр-ларини топширишга тайёрлаш ва қабул қилиш	2	-	2	
3.	Тиббий маданият ва репродуктив сало-матлик	2	-	2	
4.	Вояга етмаган ўқувчи ёшлар билан ишлаш уларни тўгарак машғулотларига жалб қилиш	2	-	2	
5.	Оила, мактаб, маҳалла ҳамкорлиги сама-радорлигини ошириш ишларини ташкил этиш ва унга раҳбарлик	2	2	4	
6.	Мусобақаларга олиб боришда йўл ҳаракати қоидаларига риоя қилиш	2	-	2	
7.	Спорт турларидаги янгиланган қоидалар ва ўзгаришлар	2	-	2	
8.	БЎСМ, БСРЖ, “Ёшлик” КСЖларига қўйилган давлат талаблари	2	-	2	
9.	Таълим ва спорт соҳасидаги меъёрий хужжатларни ижроси ва назорати	2	2	4	

Ўқув дастури

I бўлим

1-мавзу.
Ўзбекистон Республикаси умумий ўрта таълим тўғрисидаги Низом матни ва унда кўзда тутилган мақсад ҳамда вазифалар. Мазкур Низом асосида жисмоний тарбия фани ўқитувчилари, тренер-мураббийлари олдида турган долзарб вазифалар ва уларни ечими чора-тадбирлари ҳақида. Ўзбекистон Республикасида жисмоний тарбия тўғрисидаги меъёрий ҳужжатлар кўзда тутилган мақсад ва вазифалар. Халқ таълими вазирлиги томонидан жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш тўғрисида қабул қилинган қарор ва тавсияномалари. 
Мамлакатда амалга оширилган “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”га мувофиқ ҳамда ўсиб келаётган ёш авлоднинг жисмоний ва маънавий саломатлигини шакллантириш, уларнинг соғлом турмуш тарзига интилиш ва спортга бўлган меҳр-муҳаббатини ошириш борасида қабул қилинган фармон ва қарорлар. Уларнинг мақсад ва вазифалари. 

II бўлим
1-мавзу. 
Жисмоний тарбия дастурининг тузилиши, унинг илмий-назарий асослари ёки хусусиятлари. Жисмоний тарбия дарсларининг аввалгиларидан фарқини ўқувчиларга тушунтириш. Жисмоний тарбия дарсларида, машғулотларда ижтимоий фаоллик онгли интизом ва барқарор қизиқишни шакллантириш, эстетик тарбия бериш. 
2-мавзу. 
Дарснинг мазмуни. Жисмоний машқлар фаолиятининг мазмуни. Педагог фаолиятининг мазмуни. Физиологик-психологик жараёнлар ва шуғулланувчилар ҳолатидаги ўзгариш. Дарснинг характерли томонлари ва унга қўйиладиган умумий талаблар. Дарс тузилиши. Дарс вазифасини аниқлаш. Таълим вазифалари. Соғломлаштириш вазифалари. Тарбиявий вазифалар. Дарсга тайёргарлик босқичи. Белгиланган вазифаларни ҳал этиш учун манба танлаш. Ташкилий-методик таъминлашни амалга ошириш.
Дарс жараёни.
Дарснинг тайёрлов қисми 
Дарснинг асосий қисми
Дарснинг якуний қисми.
Дарсда жисмоний зўриқишнинг меъёрини ўлчаш, шуғулла-нувчилар фаолиятини баҳолаш.
Жисмоний шароитлар: куч, тезлик, эпчиллик, чидамлилик, эгилувчанлик тарбиялаш методикаси.
3-мавзу. 
Жисмоний тарбия дастури материалларини режалаштириш. Дарс соатларини чораклар бўйича тақсимлаш. Режалаштириш техноло-гияси, унга қўйиладиган талаблар. Ўқитувчи томонидан тузиладиган режалаштриш ҳужжатлари. Ўқув-тарбиявий ишлар жадвали. Жис-моний тарбиянинг мақсад ва вазифалари. Дарс конспекти.
4-мавзу.
Дарсда материалларни жисмоний тарбиянинг инқирозий масалалари бўйича ўрганиш ва спортда хулқ қоидалари.
Гавда, оёқ, қўлнинг асосий ҳолатлари, ҳаракатнинг чиройлилиги ҳақида. Саф машқлари. Эрталабки бадантарбия (гимнастика), жисмоний машқларни мустақил бажариш учун вазифа. Ўқувчиларни машғулотларда, дарсда жароҳатланишнинг олдини олиш тадбирлари тўғрисида.
Жисмоний тарбия дарсларини соғломлаштришга йўналтириш. Ўқувчиларнинг ҳар томонлама ривожланиши ва саломатлигини мустаҳкамлаш учун гигиена билимларининг аҳамияти. Жисмоний тарбиянинг меъёрий асослари, талаблари. Ўқувчиларнинг кун тартибидаги жисмоний тарбия-соғломлаштириш талаблари, иш дақиқалари ва саломатлик ҳолати. Жисмоний тарбия дарсига қўйиладиган гигиеник талаблар.
5-мавзу.
Жисмоний тайёргарликнинг мақсад ва вазифалари. Жисмоний тайёргарликни ошириш йўллари. Ностандарт асбоб-анжомлардан фойдаланиш йўллари.
6-мавзу. 
Жисмоний машқларнинг соғломлаштиришга таъсири ва аҳамияти. Енгил атлетика турлари. Машқлар, кросс тайёргарлиги. Жисмоний сифатларни тарбиялаш. 
8-11-мавзу.
Спорт ўйинларининг мақсад ва вазифалари. Спорт ўйинла-рининг (волейбол, баскетбол, қўл тўпи, футбол) ҳолати ва ҳаракатлари. Ўйин техникасини ўрганиш хусусиятлари ва шакллари. Соддалаштирилган қоида бўйича ўтказиладиган ўйин. Спорт майдончаларини жиҳозлаш. Спорт ўйинлари бўйича ўтказиладиган мусобақалар ва машғулотлар вақтида хавфсизлик техникаси, шикастланишнинг олдини олиш.
12-мавзу. 
Миллий ҳаракатли ўйинларнинг келиб чиқиш тарихи. Ҳаракатли ўйинларнинг мақсад ва вазифалари. Ўйинга қўйиладиган талабалар. Ўйин қонун-қоидалари. Миллий ҳаракатли ўйинларни ёшига қараб тақсимлаш.
13-мавзу. 
“Ўзбекистон ифтихорлари” фахрий унвонининг таъсис этилиши. Бу унвон спортчиларга юксак ғалабалари учун берилаётганлиги, “Ўзбекистон ифтихорлари” фахрий унвонига 1998, 1999, 2000, 2001, 2002 йилларда сазовор бўлган спортчилар.
14-мавзу. 
Дарс ва машғулотларни кузатиш ва таҳлил қилиш. Хулоса ва таклифлар.

III бўлим

Жисмоний тарбияда синфдан ва мактабдан ташқари ишларни режалаштириш, машғулот баёни, ҳужжатлар ва уларни расмий-лаштириш.
1-мавзу. 
Ўқув кун тартибида жисмоний тарбия-соғломлаштириш тадбир-лари. Дарс олдидан ўтказиладиган гимнастика (бадантарбия). Дарсларда ўтказиладиган жисмоний тарбия дақиқалари, катта танаффусларда ўтказиладиган миллий ҳаракатли ўйинлар. Жисмоний тарбия бўйича ўқувчиларнинг дарсдан ташқари ишларини режалаштриш. Мактабда тўгараклар ва секциялар ташкил қилиш. Мактабда, турар жойларда болалар ва ўсмирлар спорт мактаби тўгаракларини очиш. Мактабда синфдан ташқари оммавий спорт ишларининг шакллари. “Умид ниҳоллари”, “Саломатлик куни”, “Югурувчилар куни”, БЎСМ тренерлари ёки жисмоний тарбия ўқитувчилари раҳбарлигида бошланғич тайёргарлик гуруҳини ташкил қилиш ва улар билан шуғулланиш ишлари. “Умид ниҳоллари” Низоми, унинг мақсад ва вазифалари.
2-мавзу. 
“Алпомиш” ва “Барчиной” тест меъёрлари Низоми. Унинг мақсад ва вазифалари. Тест меъёрларини топширишга тайёрлаш ва қабул қилиш. Ҳужжатлари расмийлаштириш ва ҳисобга олиш тўғрисида.
Дастури:
- Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни, “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”, “Соғлом авлод” дастури, “Мактаб таълимини ривожлантириш” Давлат умумиллий дастур-ларидаги вазифалар ва баркамол авлодни тарбиялашда оила, маҳалла, мактаб ҳамкорлиги концепцияси мазмуни ва юқоридаги ҳужжатларда кўтарилган муаммолар ечими, ҳамкорлик ишларини тўғри ташкил этиш тамойиллари (5 та), ҳамкорлик кенгашишининг тизими ва уни бошқариш, ҳамкорликни амалга ошириш механизми берилади.
- Туман (шаҳар) миқёсида ва мактабларда таълим-тарбия ишларини замон талаби асосида ташкил этишда ҳамкорлик ишларини шакли, методи ва усуллари.
- Мактаб нуфузини юқори поғонага кўтариш вазифалари, “Ота-оналар университети” ишини илмий асосда режалаштириш, университет машғулотларини ўтказиш шакли, усули ва методлари.
- Бу борада чиқарилган Президент Фармони ва Фармойишлари, ҳукумат қарорлари, ХТВ Ҳайъат Мажлисининг қарори (26.02.04 йил 26-сонли) ва бир неча кўрсатмаларнинг мазмун-моҳияти.
- Ўқувчиларнинг таълим-тарбия олишида ота-оналарнинг вазифалари, бурчлари, маҳалла ва мактаб вазифалари.
- Фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва тингловчиси ўзини синаш бўйича тест синовлари ва охирги янгиликлар билан таништириб борилади.

5. Жисмоний тарбия мутахасисларида ўтказилган тадқиқот материалларини муҳокама қилиш

Тажриба-синов тадқиқотларига жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги 130 га яқин малакали мутахассислар (ОЎЮ ва ўрта махсус касб-ҳунар таълими жисмоний тарбия кафедраси мудирлари, туман ва шаҳар маданият ва спорт ишлари бўлими бошқарув бўғини мутахассислари, болалар ва ўсмирлар спорт мактаблари раҳбарлари) жалб қилинди. Экспертлар гуруҳига 18 нафар жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги профес-сионал мутахассислар киритилди. 
Малака ошириш таълим жараёнига таъсир қилувчи турли хил омилларга боғлиқ равишда биз томонимиздан ажратиб олинган педагогик шарт-шароитларнинг самарадорлиги (ўқув режалари ва дастурлари мазмуни ҳамда тузилиши олий ўқув юртидан кейинги курс тайёргарлиги жараёнида жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассисларининг касб маҳоратини ривожлантириш усуллари ва методлари) аниқланди.
Ташкилий педагогик шарт-шароитларнинг амалга оширилиши назарий ва амалий тайёргарлик дастурини ўзлаштириш, касб (иш) юзасидан мулоқот қилиш бўйича практикум жараёнида назарий шарт-шароитларни яратиш ҳамда тингловчиларнинг методологик тайёргарлиги билан таъминланади. Бошқарув қарорларини қабул қилишда педагогик фаолият самарадорлиги курслар тингловчи-ларининг анкета сўрови ва кейинги суҳбатлар натижалари бўйича баҳоланди. Жисмоний тарбия соҳасидаги касбий фаолият кўрсат-кичлари соҳада таълим вазифаларининг муваффақиятли ҳал қили-ниши тарбия мазмунининг бозор иқтисодиёти муносабатларига ўтган жамиятнинг объектив эҳтиёжлари билан таққослай олиш кўникмаси касб маҳоратининг объектив мезонлари бўлиб хизмат қилди.
Касб маҳоратининг субъектив мезонлари бўлиб биз учун жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги касбий фаолият талабларига жавоб берадиган мутахассиснинг оптимал куч ва қувват сарфлаган ҳолда фойдали натижага эришишини таъминловчи эҳтиёжлари, мотивациялари, қониқишлари хизмат қилди.
Жисмоний тарбия соҳасида касб маҳоратининг натижали мезонлари қуйидагилар бўлди:
а) маълумот даражаси, ақл заковат, хабардорлик;
б) мақсадга йўналганлик ва педагогик технологияларнинг турли- туманлиги;
в) тўпланган билимлар, кўникмалар, профессионал маҳоратни максимал самарадорлик билан қўллай олиш.
Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги бошқарув мутахассиси учун меъёрий мезонлар қуйидагилар: иш хусусиятини акс эттирувчи меъёрий ҳужжатлар, низомлар, йўриқномаларни билиш, уларни юзага келаётган ижтимоий шароитларда қўллай олиш. Бу кўникмалар касб фаолиятининг индивидуал вариатив хусусиятларини баҳолашга киритилган эди. Улар ижодий фаоллик, касбда ўсиш истиқболлари билан боғлиқ ҳолда амалга оширилди.
Касб маҳоратининг ижтимоий мезонлари касбнинг тўғри танланганлигини, унинг умумий ижтимоий қадриятлар орасидаги аҳамиятини тушуниш даражасини баҳолашга имкон берди. Ҳозирги замон шароитларида меҳнат бозорида рақобатлашишнинг қатъий шартлари ижтимоий мезонлар қаторига жисмоний тарбия соҳаси билан ўзаро алоқадор бўлган бошқа ишга ўтиш ҳолларида қайта ишга жойлашиш имкониятини киритишни тақозо этади.
Шунингдек, жисмоний тарбия мутахассисининг жамиятни ўз меҳнати натижаларига қизиқтира олиш кўникмаси, таълим хизматлари бозорида рақобатлаша олиш қобилияти баҳоланди. Жисмоний тарбия мутахассиси фаолиятининг миқдорий мезонларида касбий билимлар (методологик қуролланганлиги, чуқурлиги, тизимлилиги), кўникмалар (координицион қобилиятлар, ҳаракат кўникмалари ва малакалари билан боғлиқ бўлган жисмоний тарбия соҳасидаги махсус иш усуллари) баҳоланди.

3-расм. Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳасидаги 
мутахассиснинг касб маҳорати мезонлари

Шакллантирувчи тажрибанинг якуний босқичида касбий сифатларни мустақил баҳолаш маълумотлари таҳлил қилинди ва улар дастлабки маълумотлар билан таққосланди.
Таҳлил натижалари ўқиш даври охирига келиб тингловчи-ларнинг касбий сифатлари ўзгаришидаги жиддий силжишлар тўғрисида далолат беради. Бунда ўзгаришлар бир хил аҳамият касб этади. Башорат қилинганидек, профессионал мутахассис сифат-ларини мустақил баҳолаш даражасини ошиши ўрнига, унинг паст баҳоланиши аниқланади. Бу касб маҳорати даражасининг ҳақиқатдан ҳам пасайишини эмас, кўпроқ уларни танқидий нуқтаи назардан мустақил баҳолашнинг ошишидан далолат беради. Бу ўз ҳолича махсус фаолият турлари соҳасида касб маҳорат кўрсаткичи бўлиши мумкин.
Мақсад: ЖТ ва спорт соҳасидаги мутахассиснинг касб маҳорати ривожланишини баҳолаш ва башорат қилиш. 

ЖТ ва спорт соҳасида методологик, назарий тайёргарлик, касбий фаолиятга дастурий-мақсадли йўналганлик ва даъвогарлик даражаси

4-расм. Малака ошириш курслари тингловчиларининг касбий билимдонлигини мустақил баҳолаш таркиблари (эксперт баҳолаш картаси)

Аввал кўрсатиб ўтилганидек, ЖТ ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассиси касб маҳоратининг биз ишлаб чиққан концептуал моделда малака ошириш курслари тингловчилари учун индивидуал-шахсий эҳтиёжлар, мотивациялар ва қизиқишлар муҳим аҳамият касб этган эди. Тингловчиларнинг ҳар бири шаклланиб бўлган шахс бўлиб, уларга ҳам жисмоний антропоморфик, ҳам айниқса психик тарздаги индивидуал хусусиятлар хосдир.
 Ўзининг касбга хос муҳим сифатларини баҳолашда ва мустақил баҳолашда индивидумлар ўртасида ўхшашлик мавжуд бўлса ҳам, бу ҳар бир инсоннинг бетакрорлигини, ноёблигини рад этиш учун асос бўла олмайди. Бундай ноёблик эмоционал-ҳиссиётли соҳаси теварак-атрофга ва ўз-ўзига бўлган муносабатда янада яққол намоён бўлади. Бошқарув соҳаси мутахассиси учун эмоционал-ҳиссиёт таркибининг ёрқин ифодаланганлиги нафақат кадрлар билан эмоционал муносабатларни белгилаб беради, балки ҳаётий муҳим эҳтиёжлар ва мотивацияларнинг пайдо бўлиши манбаи ҳисобланади. Бошқарув фаолияти соҳасида эҳтиёжлар ва мотивациялар фаолиятда амалга оширилган қобилиятлар натижаси билан бир қаторда, кўпроқ онгли равишда амалга ошириладиган бошқарув ҳаракатлари натижаси ҳисобланади. 
Биз томонимиздан ишлаб чиқилган ташкилий-педагогик шарт-шароитларнинг самарадорлигини аниқлаш бўйича тингловчиларнинг анкета сўрови натижалари шуни кўрсатадики, уларни умуман ижобий баҳолаш билан бир қаторда, энг муҳим ташкилий шарт-шароитлар сифатида ўқув жараёнига самарали машғулот шаклларини (иш юзасидан мулоқот қилиш бўйича практикум-семинар, ностандарт бошқарув муаммосини ҳал қилиш бўйича иш ўйинлари) жорий этилишини ажратиб кўрсатиш мумкин. Бу шаклдаги машғулотларда тингловчиларнинг индивидуал-шахсий сифатлари амалга оширилади. 
Биз тингловчилар касб маҳорати ривожланишининг қуйидаги уйғунликларини ажратишга имкон топдик: 
а) танланган тор доирадаги ихтисосликнинг ҳамма соҳаларида юксак касбий билимдонлик;
б) индивидуал билимдонлик даражаси паст бўлганда, юксак касбий билимдонлик (толиққунча ишлаш, натижа – баҳонинг юқорилиги);
в) ижтимоий таркиби паст бўлган юксак касбий билимдонлик (ижтимоий мослашишнинг паст даражаси, таълим хизматлари бозоридаги бўш рақобатчилик);
г) шахсий-индивидуал билимдонлик паст бўлганда юксак ижтимоий билимдонлик (15-жадвал).
15-жадвал
Касбий билимдонликнинг уйғунлашган шакллари ва олий ўқув юртидан кейинги шароитларда уларнинг динамикаси (96 нафар респандентларнинг анкета сўрови маълумотлари)

т/р	Касбий билимдонликнинг ҳар хил турларининг уйғунлашган шакллари	Сайланма ҳажми (умумий респондентлар сонига нисбатан % да	

		дастлабки маълумотлар	тажриба якунидаги маълумотлар	
1	Касбий фаолиятнинг ҳамма бўлим-ларидаги юксак касбий билимдонлик 	8	12	
2	Индивидуал билимдонлик паст бўл-ганда юксак касбий билимдонлик	21	36	
3	Ижтимоий фаоллик паст бўлганда юксак касбий билимдонлик 	33	26	
4	Шахсий индивидуал билимдонлик паст бўлганда юксак ижтимоий билимдонлик	25	23	
5	Ҳамма фаолият соҳаларида касбий фаолиятнинг паст даражаси 	13	3	

Бошқарув вазифаларининг ўзига хослигини тушуниш шуни англатадики, бошқарув соҳаси мутахассисининг касбий фаолияти – бу шахсий эҳтиёжлар ва манфаатларни амалга оширишдан кўра кўпроқ рефлексиянинг мақсадга буйсундирилганлиги ҳамда окилоналигидир, унда шахсий манфаатлар ва ижтимоий муҳим эҳтиёжлари кадрларнинг (бошқарув объектларининг) манфаатлари қўшилиб кетади. Бошқача айтганда, бошқарув фаолиятидаги моти-вациялар нафақат ички эҳтиёжлардан, балки бошқарув қарорлари-нинг (индивидуал шахсий тушунчасида) мақсадга мувофиқлигидан ҳосил бўлади. Бу шахсий эҳтиёжларнинг бошқарув объектлари эҳтиёжлари билан мослаштирган ҳолда онгли, мақсадга йўналти-рилган тарзда амалга оширилишидир. Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги мутахассисларнинг курслар ҳамда курслардан кейинги тайёргарлиги даврида касб маҳоратининг ривожланишини белгилаб берувчи энг муҳим шарт-шароитлар бўлиб, ўз ўрнини топишга бўлган эҳтиёжлар ва мотивациялар, ижодий қобилиятлар, хизмат зинапоя-сидан муваффакиятли кўтарилишни (бошқарув мутахассисларида) маънавий рағбатлантириш, амалиётчи кадрларни моддий рағбатлан-тириш ҳисобланади. Таълим ҳудудининг (бизнинг тадқиқотлари-мизда жисмоний тарбия соҳасидаги таълим ҳудуди) эҳтиёжли рағбатлантирувчи кординатаси ўзаро алоқадор координаталари қаторида (меъёрий бошқарув, истиқболли-мақсадли, коммуникатив-ахборотли) етакчи ўринни эгаллайди.
Иш юзасидан бўладиган мулоқот соҳасидаги ўқитувчилик салоҳияти ва коммуникатив қобилиятлар касбий муҳим сифатлар қаторида етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. Жисмоний тарбия бошқаруви соҳасидаги мутахассиснинг касбий фаолиятида педагогик ва иш юзасидан бўладиган мулоқот мазмунининг ўзи бир қатор ҳолларда бошқарув ҳаракатларида муваффақиятга эришиш учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Бу ички эҳтиёжлар қандай қилиб фақат ишга доир, ўзаро мақбул усулдаги мулоқот билан чиқиша олади? Коммуникатив жараённинг мураккаблиги ҳам айнан шунда. Ижтимоий бирликка эришиш суҳбатдошлардан ҳар бирининг индивидуаллигини ҳамда шахсий манфаатларини сақлаган ҳолда ўтиши керак. 
Касбий фаолиятда индивидуал шахсий сифатларнинг аҳамиятига қайтиб, шуни эътироф этишимиз мумкинки, жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги мутахассисларнинг касб маҳоратини белгилаб берувчи омилларнинг иккинчи гуруҳига “шахсий обрў-эътибор” (респондентларнинг 49,9%), “жисмоний тарбия ва спорт соҳасида ўз ўрнини топишга бўлган интилиш, етакчилик қилиш” (48,1%) ва “бошқариш ваколатларига бўлган эҳтиёж” (46,8%) кирди. Бу омиллар гуруҳида касб маҳоратининг етакчи мезонлари қаторида қуйидагилар ажиратилди: касбий муаммоларни ҳал қилишга бўлган вазиятли ёндашув (1-ўрин), касбий малакаларни ривожлантиришнинг шахсий-йўналтирилган тамойилларини ишлаб чиқиш (2-ўрин) ва бошқариш ваколатларига бўлган эътиборни максимал қондирган ҳолда касбий фаолият турларини (жисмоний тарбия соҳасида) танлаш (3-ўрин).
Касб маҳоратининг шахсий мезонлари учинчи гуруҳга киритилди: жисмоний тарбия ва спорт соҳасида ҳар томонлама педагогик тайёргарлик, ақл-заковат (38, 2%), “мулоқотга киришим-лилик (одамшавандалик), талабалар ва тингловчиларга ҳурмат билан муносабатда бўлиш” (34,8%), “юқори ижодий фаоллик, йўриқнома материаллари ва меъёрий ҳужжатларни шахсан қайта фикрлаб кўриш” (33,6%).
Шахсий мезонларнинг тўртинчи гуруҳини эмоционаллик, ўзини тута билиш (29,6%), қўллаб-қувватлашга бўлган эҳтиёж (24,2%), хавфсизликка бўлган эҳтиёж (21,3%), консерватизм (18,2%) ташкил қилди. Жисмоний тарбия ва спорт соҳасида касбий фаолиятга бўлган мотивацияни келтириб чиқарувчи шахсий сифатлар қаторида табиий иқтидорни, ижодий қобилиятларни, хабар қабул қилишдаги тезкорликни ажратиб кўрсатиш зарур. Бу сифатлар орасида ижтимоий муҳитнинг ўзгарувчан шароитларига самарали мослашиш имконини берувчи индивидуал-шахсий сифатларни ажратиш мумкин. Саъй-ҳаракатлар исталган натижани беришини кутиш, Врум бўйича, касб фаолиятининг танланган турига барқарор мотивацияларни шакл-лантириш учун бошланғич (дастлабки) шарт-шароит ҳисобланади.

Мотивация модели
(Врум бўйича)
Саъй-ҳаракат-лар исталаётган натижани кел-тиришини кутиш	Натижалар кутилган мукофотни беришини кутиш	Мулоқотнинг кутилаётган қадр-қиммати	Фаолият мотивацияси	

Мукофот олишнинг кутилаётган натижаларининг исталаётган натижалар билан фарқ қилиши унинг қадр-қимматини (валентлигини) кескин тушириб юборади, демак, у ёки бу фаолиятга бўлган қизиқиш ҳам пасайиб кетади.
Кутиш назариялари психофизиологик функцияларга эга психоэмоционал ҳолатнинг шиддат билан кўтарилишини келтириб чиқаради. Физиологик тажрибада шу нарса аниқ кўрсатилган эдики, қандайдир ҳаракат натижаларини кутиш (яъни уларни бевосита ҳаракатдан узоқлаштириш) электроэнцефалограмма тўлқинлари амплитудасининг кескин ошиши билан кузатилган (кутиш тўлқини).
Концептуал модел асосида ишлаб чиқилган ва тингловчиларни касбий фаолиятга тайёрлашнинг амалиётга жорий этилган ташкилий-педагогик шарт-шароитлари жисмоний тарбия ва спорт бошқарув соҳасида касб маҳорати ҳамда касбий билимдонлик даражасини оширишга ёрдам бериши исботланди.
Бозор иқтисодиёти шароитларида бошқарув мутахассисларининг касб маҳоратини оширишнинг ташкилий шарт-шароитлари қаторида курс ва курсдан кейинги тайёргарлик шароитларида (қўшимча таълим тизими) 73,6% и касбий билимдонликни (иш малакасини) узлуксиз ошириб бориш кераклиги тажрибада аниқланди. Касб маҳоратини оширишга респондентларнинг 57,6% и кескин эҳтиёж сезадилар.
Ўқув жараёнига “Жисмоний тарбия ва спорт бошқаруви соҳаси мутахассисининг касбий тайёгарлиги” махсус курсининг жорий қилиниши асосий касбий фаолият ва унга алоқадор бўлган соҳаларда билимдонликни амалга ошириш усулларини эркин танлашга асосланган бошқарувнинг мураккаб муаммоларини ҳал этишда касбий билимдонлик даражасини ошириш зарурлиги исботланди.
Эркин танлаш шароитларида аксарият тингловчилар касбий билимдонликни курс тайёгарлиги ва мустақил ишлаш жараёнида тажрибали мутахассислар томонидан маслаҳатли ёрдам олган ҳолда оширишни афзал кўрадилар.
Тадқиқотларнинг кўрсатишича, ўқув жараёнида ташкилий шаклдаги машғулотлар афзал кўрилади. Бундай машғулотларда индивидуал шахсий сифатлар ва бозор конъюнктураси шароитларида жисмоний тарбия ва спорт бошқарувининг мураккаб муаммоларини биргаликда ҳал этиш лозим экани кузатилди. Жиддий ўзгаришлар аниқ фаолиятли таркибда амалга оширилди (4,8 баллдан 7,4 баллга ошди).
Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ўз ташаббусларига кўра малака ошириш курсларида таълим олган жисмоний тарбия ва спорт мутахассислари кўпроқ касбий фаолиятда ўз имкониятларини аниқ-лайдилар, улар ўз касбларида мунтазам ўзгариб боришга тайёрлиги аниқланди. 
Муаммонинг назарий таҳлили ва тажриба-тадқиқот ишидан олинган натижалар қуйидаги хулосалар шаклланишига имкон берди.
Жисмоний тарбия ва спорт мутахассисларининг касбий билим-донликни оширишнинг ташкилий педагогик шарт-шароитлари ва уларни малака ошириш курсларида таълим жараёнида амалга ошириш бўйича амалий тавсиялар, бошқарув соҳасида касб маҳо-ратини ривожлантириш муаммосини ҳал қилинишига ёрдам беради. 
Тингловчиларнинг аксарияти касб маҳорати даражасини оширишга кучли эҳтиёж сезадилар. Масалан, улардан учдан бир қисми малака ошириш фойдасига афзалликларини танлаш билан рози эканликларини билдирадилар. Ва фақат тингловчиларнинг 5,4% (тажриба бошида) ўзларининг касбий билимдонликларидан қони-қадилар. Тажрибанинг якуний босқичига келиб деярли ҳамма тингловчилар ўзларининг касб маҳорати асосларини ошириш зарур эканлигини тан олдилар.
Ижтимоий-иқтисодий, ҳуқуқий, молиявий-хўжалик билимлар доирасини кенгайтириш. Улар тор соҳадаги касбий билимлар ва кўникмалар билан бир қаторда жисмоний тарбия бошқаруви мута-хассисига меҳнат бозоридаги эҳтиёж ва таклифларнинг ўзгаришига қараб касбий фаолият турини танлашга ёрдам беради. Бунда аниқ фаолиятли қадриятлар ишончли бўлди  (P<0,01).
Жисмоний тарбия мутахассислари касб маҳоратини ривожлан-тиришнинг концептуал модели кўрсаткичларининг ўзгариши ҳар бир модул бўйича билим ва кўникмалар даражасининг мустақил баҳоланишининг фарқлари аниқланди. Аҳборот-таҳлилий модул P<0,05 фарқли бўлди, ташкилий ижроия модули P<0,05, касбий фаолиятнинг итегратив шакллари P<0,01 фарқлари ишончли бўлди.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

“Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида” Ўзбекистон Республиксининг Қонуни. Тошкент. 2002, 25 с.
“Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида” Ўзбекистон Республикасининг Қонуни - Тошкент. 1997, 25 с.
“Педагогик кадрларни қайта тайёрлаш ва уларни малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 16.02.2006 даги 25-сонли Қарори. 
Авакушин С.Н. Основы профессионализма как движущий фактор поышения эффективности труда педагога: Научная организация труда учителя.- Кострома: Знание, 1987. - 67 с. 
Аминов Н.А., Аверина И.С., Аршавин Л.И. Экспресс-диагностика профессиональной пригодности к педагогической деятельности. - Челябинск: ЧГПИ, 1990.-108 с.
Антуктов П.Р. Профессиональная ориентация как педагогическая проблема / Педагогические основы профориентации учащейся молодежи. -М.: Просвещение, 1982.- С. 9-15. 
Апанасенко Л.И. Для повышения творческой активности будущих учителей // Вестник высшей школы. - 1985.-№4.-С.34-35.
Ачилов А.М., Акрамов.Ж.А. Қишлок жойларида болалар спортини ривожлантириш тизимини шакллантириш. // Фан спорга.-Т.,2007.-№3-б 3-7 бет. 
Бальсевич В.К. Интеллектуальный вектор физической культуры человека // Теор. и практ. физ. культ. -1991. - №7. - С.37-41.
Безугла Л.И. Формирование духовных и моральных качеств будущих учителей // Педагогика, психология и медико-биологические проблемы физического воспитания и спорта. - Харьков: ХДАДМ. - 2005. - №10. - С 3-6.
Белкин А.С. Ситуация успеха: как ее создать, - М.: Просвещение,
1991.-176с.
Беляева Л.А. Философия воспитания как основа педагогической деятельности: Учебное пособие. - Екатеринбург: УГЛИ, 1993. -125 с.
Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. -М.: Педагогика, 1989. -192 с.
Берталанфи Л. Общая теория систем. - М.: Прогресс, 1969. 369 с..
Бондарев В.Н. Выбор профессии. - М.: Педагогика, 1989. - 109 с.

Венделин А.Г. Подготовка и принятие управленческого решения. -М.: Экономика, 1977. - 239 с.
Губа В. П. Нетрадиционные технологии и условия раскрытия резервных возможностей человека. - Смоленск, 1999.-120 с.
Головаха Е.И. Жизненная перспектива и профессиональное самоопределение молодежи. - Киев: Наукова думка, 1988. - 144 с.
Деркач А.А., Исаев А.А. Педагогическое мастерство тренера. - ФиС, 1981.-374 с.
Дикунов А.М., Костихина Н.М. Педагогическое мастерство. - Омск: ИФК, 1994.-120 с.
Дуранов М.Е.,. Гостев А.Г. Исследовательский подход к профессионально-педагогической деятельности. - Челябинск; ЧТУ, 1996. - 72 с.
Журавлев В.И. Основы педагогической конфликтологии. - М: РПА, 1996.-164 с.
Загвязинский В.И. Педагогика творчества учителя. - М: Педагогика, 1987.-160 с. 
Здравомыслов А.Г. Потребности, интересы, ценности. - М.: Политиздат, -1986.-221 с.
Иванова В.М. Основы психологического изучения профессио-нальной деятельности. -М: Изд-во МГУ, 1987. -118 с.
Ильина Л.Н. К вопросу о профессионализме деятельности учителя физической культуры//Теор. и практ.физ. культ. -1994. - №3-4.
Ильинич В.И. Профессионально-прикладная физическая подготовка студентов ВУЗов. - М.: Высш.шк., 1978. - 144 с.
Исаев Е.И. Университетское педагогическое образование: Новая парадигма в подготовке педагогов. - Тульская школа, -1994. - №4. - С.17-20.
Корецкий В.М. Профессионально-педагогическая деятельность
преподавателя физической культуры: содержание, структура, технология педагогического самоуправления: Методические разработки для студентов, аспирантов, слушателей факультета усовершенствования Гцолифка. - М: ГЦОЛИФК, 1987. - 92 с.
Кудратов.Р.К. Болалар спорт мураббийлари касб фаолиятига қўйиладиган талаблар.// Фан спортга. Т.,2004№1 б 7-10.
Курбанов Ш.Э., Сейтхалилов Э.А. Национальная модель и программа по подготовке кадров: достижение и результат независимости Узбекистана. Т. Шарк, 2001, 650 с.

Левитан К.М.. Культура педагогического общения. - Иркутск: ИГУ, 1985.-104 с.
Маркова А. К. Психологические основы развития профес-сионализма. -М.:РПО, 1995.-348 с. 
Наин А.Я. Инновации в образовании. - Челябинск: МО ФИПОРФ, 1995.-288 с.
Основы педагогического мастерства: Метод, рекомендации по сам в.и.индив. работе студентов / Госкомспорт УССР: Сост. Петровская г.В. - К.:КГИФК, 1991.-24 с.
Панасю А.Ю. Система повышения квалификации и психологи четкая перестройка кадров. - М.: Высш. шк., 1991. - 79 с.
Саламов Р.С., Махкамджонов К.М., Миродилов М.А. Ўқув жараёнида студентлар фаолиятини активлаштиришда техник воситалардан фойдаланиш. Методик тавсияномалар. Т., ЎзДЖТИ. 1988. с.40.
Сериков Г.Н. Образование: аспекты системного отражения. - Курган: Зауралье, 1997. - 464 с.
Сейтхалилов Э.А. Оздоровительная направленность учебно-воспитательного процесса в образовательных учреждениях общего среднего образования. Дис… докт.пед.наук в форме научного доклада. Т.: 2000, 61 с. 
Солтик О.О. Формирование концептуальной модели профес-сиональной деятельности преподавателя физического воспитания высшего учебного заведения: Автореф. дис. ... канд. наук из физ. воспитания и спорта: (24.00.02) / НУФВСУ. - К., 2003.-20 с.
Юнусова Ю.М. Организация и проведение деловых игр по предмету “Теория и методика физической культуры”. Методические разработки. Т., УзГИФК. 1991. с.28.

МУНДАРИЖА

Кириш	3	
1. Жисмоний тарбия мутахассисларини касбий-педагогик фаолиятининг иштимоий аҳамияти	
5	
2. Жисмоний тарбия мутахассиси касб маҳоратининг ривожланиши	
16	
3. Жисмоний тарбия мутахассислари касб маҳоратини ривожланишининг индивидуаллаштириш методикаси	
23	
4. Жисмоний тарбия мутахассисининг тайёргарлик ҳолати	31	
5. Жисмоний тарбия мутахасисларида ўтказилган тадқиқот материалларини муҳокама қилиш 
Фойдаланилган адабиётлар	
55
65

Муҳаррир М.Айходжаева
Техник муҳаррир М.Султонов

Босишга рухсат этилди 03.12.10. Қоғоз бичими 60х84 1/16. Ҳажми 4,25 физ.б.т. 45-10 рақамли шартнома. Адади 300 нусха. 373-сон буюртма.

ЎзДЖТИ нашриёт-матбаа бўлими, 100052, Тошкент, Оққўрғон кўчаси, 2-уй.

ЎзДЖТИ босмахонаси, 100052, Тошкент, Оққўрғон кўчаси, 2-уй.

ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ИНСТИТУТИ

ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ МУТАХАССИСЛАРИНИНГ
КАСБИЙ МАҲОРАТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ

Ўқув-услубий қўлланма

ТОШКЕНТ – 2010