ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА  МАХСУ ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

НИЗОМИЙ НОМИДАГИ ТОШКЕНТ ДАВЛАТ
ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ

К.Маҳкамджанов, Р.Саламов, И.Икрамов.

ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ 
НАЗАРИЯСИ ВА МЕТОДИКАСИ
(дарслик)
1-қисм

Тошкент - 2007
Жисмоний тарбия назарияси ва методикаси фани бўйича ишлаб чиқилган "дарслик" - I - қисм Л.П.Матвеев таҳририда тайёрланган дарсликка суянган ҳолда ва муаллифлар маъруза матнлари асосида ёзилган.
Ушбу дарслик педагогика ОЎЮ, университетларнинг "Ҳарбий таълим ва жисмоний тарбия" факультетлари ҳамда махсус сиртқи бўлим  талабаларига мўлжалланган.
Ишонамизки, мазкур дарслик Университет ва педагогика институтлари профессор-ўқитувчилари ҳамда педагогик коллежлар жисмоний тарбия бўлими ўқитувчиларининг ўқув ишларида ўрин эгаллайди.

Маъсул муҳаррир: п.ф.н. профессор Шарипова Д.Д

Тақризчилар: Ўзбекистон Давлат Жисмоний  тарбия Институтининг ПФД  профессор  Керимов  Ф. А.

ТВПКТМОИ   амалий  фанлар  кафедрасининг  мудири  профессор. Хўжаев . Ф

КИРИШ

Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида” ги қонун ҳамда «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури»да ҳам ёш авлодни жисмонан бақувват қилиб тарбиялашда чуқур ва мустахкам билим беришда миллий анъаналардан фойдаланишга катта эътибор берилмоқда. Шундай экан жисмоний таълим жараёнида ҳам миллий анъаналардан фойдаланишни такомиллаштириш бугунги куннинг долзарб муаммоси бўлиб хисобланади.
Жисмоний маданият ва спорт таълимини такомиллаштиришда давлатимизнинг етакчи мутахассис олимлари самарали меҳнат қилдилар. Уларнинг илмий тадқиқот ишлари асосида соҳага доир дарсликлар, ўқув қўлланмалар, монографиялар, методик қўлланмалар ишлаб чиқилди. Улар, кадрлар тайёрлаш, аҳолини соғломлаштириш, спорт маҳоратини ошириш жараёнини такомиллаштиришда, республикада таълим-тарбия беришда хизмат қилмоқда. Шундай бўлсада жисмоний таълим жараёнини миллий анъаналар воситасида такомиллаштиришнинг янги шакл ва методлари, усуллари ишлаб чиқилмаган.
Охирги йилларда республикамизда энг асосий, мухим вазифаларидан бири оммавий спортни ривожлантириш масаласи турибди. Мустақил Ўзбекистоннинг маънавий соғлом авлодларни, бўлажак ватанпарварни тарбиялаш вазифаси пировард ўқитувчилар, мутахассислар зиммасига тушади.
Мамалакатимизда амалга оширилаётган “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”га мувофиқ ўсиб келаётган ёш авлодни жисмоний ва маънавий саломатлигини шакллантиришнинг соғлом турмуш тарзига интилиш ва спортга меҳр мухаббатини сингдиришнинг ғоят мухим шарти оммавий спортни ривожлантиришдир. Аста-секин ўқувчи ва талабалар учун спорт ўйинларининг уч босқичли, яъни “Умид ниҳоллари”, “Баркамол авлод” ва “Универсиада” мусобақалари оммавийлашиб бормоқда.
 “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”ни ҳаётга тадбиқ этишнинг устувор  йўналишдан бири ОЎЮ ва академик лицей, касб-хунар коллежларида фаолият кўрсатаётган педагогик ходимлар салоҳиятини замон талабалари даражасига кўтаришдан иборат.
Жисмоний тарбия ўқитувчиларининг, спорт мутахассисларнинг, устоз-мураббийларнинг чуқур билим, юксак малака, бой тажриба ва маҳоратга эга бўлиши, ҳар томонлама етук, маънавий баркамол кадрлар тайёрлаш гаровидир. Зеро устозлар ҳар жихатдан шогирдларига намуна бўла олсагина келажакка ишончли замин тайёрланади. Бунга эришиш учун ўқитувчилар тинимсиз изланишлари, ўз билим ва малакаларини ошириб боришнинг барча имконият ва воситалардан самарали фойдаланишлари зарур. Ривожланган мамлакатлар ўқув муассасаларидаги замонавий таълим технологиялари, илғор тажрибалар билан танишишлари, уни ўқув юртларида қўллай билишлари лозим.
Халқимизнинг “Тани соғлик – туман бойлик” деган нақлига амал қилган ҳолда айтиш жоизки, энг тўғри йўл – бу ёшларни жисмоний тарбия ва спортга йўналтиришдир. Агар ёш авлод бўш вақтини спортга бағишласа, демак, у ўзининг эзгу-ниятларини рўёбга чиқаришга бағишлади дегани. Ёш авлоднинг Тани соғлом бўлгани сайин унинг ақли ва тафаккурлаш қобилияти тиниқлашади, яъни маънавий пок ва жисмонан бақувват авлод тарбияланган бўлади.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) маълумотлари ва академик Ю.П.Лисициннинг илмий тадқиқотларига асосан инсон соғлиғи қуйидаги омилларга: турмуш тарзига – 55%, ирсият (насл) омилларига – 18%, атроф-мухит (экология) омилларига – 17% ва соғлиқни сақлаш ишларини аҳволига - 10% ча боғлиқ эканлиги аниқланган. Демак, соғлом турмуш тарзини шакллантириш, яъни зарарли одатлардан холи бўлиш ва спорт билан доимий шуғулланиш ҳолатлари инсон саломатлигини асрашда асосий омиллардан бири бўлиб хисобланар экан.
Мактаб ёшидаги болаларнинг жисмоний тарбияси Ўзбекистон жисмоний тарбия тизимининг асосий бўлими бўлиб ҳисобланади. Бу энг катта бўлим бўлиб, бунда ўқувчилар билим, тажриба ва ҳаракат маҳоратини 9 йил мобайнида оширишлари ҳамда 3 йил академик лицей ёки касб-ҳунар коллежларда давом этишлари кўзда тутилган, демак 12 йил мобайнида.  
Илмий техника тараққиёти шароитида кишиларнинг меҳнат вазифалари ўзгариб туради. Бунда жисмоний меҳнат камайиб, ақлий меҳнат кўпайиб боради.
Шу боисдан жисмоний тайёргарликка бўлган талаб ошиб боради. Ҳозирги пайтларда газета саҳифаларида тиббиёт ходимлари "гиподинамия", яъни жисмоний машқлар, жисмоний меҳнат, фаол ҳаракат инсоният фаолиятида кундан-кунга камайиб бораётганлиги ҳақида ташвишланиб гапирмоқдалар.
Бу эса ўз навбатида аср касаллиги - юрак-томир касаллигининг йилдан-йилга ортишига сабабчи бўлмоқда.
Шифокорлар фикрича, бу касалликнинг олдини олишнинг зарурий воситаларидан бири кўпроқ ҳаракат қилиш ва жисмоний машқлар билан шуғулланишдир, ҳамда "табиатнинг соғломлаштириш кучлари" дан унумли фойдалана олиш катта аҳамиятга эга.
Мактабда жисмоний тарбияни такомиллаштириш, ўқув тарбия ишларини яхшилашнинг таркибий қисми ҳисобланади ва "Соғлом авлод учун" истиқлол дастури (1993) , "Таълим тўғрисида" ги қонун ҳамда "Кадрлар тайёрлаш миллий дастури" (29 август 1997) талабларини амалга ошириш учун ўз ҳиссасини қўшади. Сўнгги йилларда мактаб ўқувчиларининг ҳаёт учун зарур гигиеник қоидаларни мукаммал билмасликлари, ҳамда биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш соҳасида етарли билимга эга эмасликлари маълум бўлмоқда.
Мактабда жисмоний тарбиянинг хилма-хил шакллари мавжуд. Афсуски, бошланғич синфларда фақат дарс шаклини ташкил қилиш ва ўтказиш билан чекланиб қолинмоқда. Бу эса ўқувчиларда ҳаракатга бўлган талабларини қониқтирмайди. Педагогик кузатишларнинг кўрсатишича жисмоний тарбия дарслари жараёнида ўқувчилар ҳаёт учун зарур бўлган ҳаракат фаоллигини ниҳоятда кам қисмини оладилар. Ўзбекистон халқ таълими Вазирлигининг 1989 йил 30 январ, 45- сонли буйруғига биноан ҳафтасига 3 соат жисмоний тарбия дарсини ўтиш мўлжалланган эди. Лекин жисмоний тарбия ўқитувчилари бундан унумли фойдалана ололмадилар. Бундан ташқари дарсларни методик жиҳатдан тўғри ташкил қилинмаслиги (кўпчилик мактабларда бошлангич синф ўқувчилари билан жисмоний тарбия дарсини мутахассис бўлмаган ўқитувчилар ташкил қилади ва ўтказадилар), ўқувчиларнинг ёш хусусиятлари ва жисмоний ривожланишини ҳисобга олмаган ҳолда машқлар танланиши натижасида ўқувчиларда жисмоний сифатларни тарбиялаш, ҳаракат малакаларини шакллантириш етарли даражада эмас.
Кўп мактабларда ўқувчиларни жисмоний ривожлантириш учун зарур ва фаол дам олишига қаратилган тадбирлар: машгулотгача ўтказиладиган гимнастика, катта танаффусларда қизиқарли ҳаракатли ўйинлар, умумтаълим дарслар жараёнида ўтказиладиган қувноқ дақиқалар ва бошқа тадбирларни ташкил қилишига эътибор берилмай қолди. Натижада ўқувчиларнинг ҳаракат фаоллиги, ишчанлиги тез пасайиб борадиган бўлди.
Мустақил Ўзбекистон Ресупубликасининг стратегик вазифаларидан бири - келажакдаги барча эзгу ишларни амалга оширишга қадар бўлган жисмоний соглом ва маънавий баркамол шахсни вояга етказишдан иборат.
Бу вазифаларни амалга ошириш учун ўқув ишларни режалаштиришда ва самарали олиб боришда янгича ҳамда ижодий қарашимиз лозим, ишга ташаббускорлик билан ёндашишмоғимиз керак.
Демак, мактабгача ва мактаб ёшидаги болалар жисмоний тарбия тизимини ривожлантирш зарур, болаларни ҳаракат маҳоратини ошириш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш керак.
Мактабгача ва мактаб ёшидаги болаларнинг тарбиясида, уларни жисмонан бақувват, ақлан баркамол бўлиб етишишларида жисмоний тарбия етакчи ролни ўйнайди. Бу муаммоларни ҳал этишда асосий ўрин болалар ва катталар орасида, ўқитувчилар, ота-оналар ўртасида организмни чиниқтириш, гигиеник қоидалари ва талабларини ўргатиш ва тарбиялаш, соғлом турмуш тарзини тартиб этиш эгаллайди. Шу сабабли биринчи навбатдаги вазифа болаларни ҳар томонлама тўлиқ ривожланишига ёрдам  бериш,   саломатлигини   мустахкамлаш,   ҳаётга   ва   мехнатга тайёрлаш, етук шахс бўлишига ҳисса қўшишдир.
Ўқувчиларни жисмоний тарбиялашнинг турли хил шаклларидан фойдаланиш мактабда нафақат жисмоний тарбия ўқитувчисининг вазифаси, балки бошлангич синф ўкитувчиларининг, мактаб жамоатчилигининг ва мактаб ёшлар уюшмаси фаолларининг ҳам бевосита вазифасидир. Аммо кўпгина мактабларда жисмоний тарбия давлат дастурида кўзда тутилгандек ташкил қилинмайди. Бунинг биринчи сабаби мактаб ўқитувчиларининг жисмоний тарбия масъул бўлганларнинг барчасида жисмоний тарбия назариясига ва методикасига оид билимлар етарли эмас. Бу муаммоларни ҳал қилишга қаратилган, методик адабиётлар ва қўлланмалар ҳам жуда кам.
Биз тавсия қилаётган ўқув қўлланма, маъруза матнлари  асосида тузилиб жисмоний тарбиянинг мақсад ва вазифалари, хилма-хил воситалари ва шакллари билан биргаликда мактабда айниқса бошлангич синфлардан бошлаб мустаҳкам "Саломатлик" пойдеворини қуриш учун зарур бўлган усуллари, методлари баён қилинган.

1998 йил - "Оила йили". 1999 йил "Аёллар йили", 2000 йил Соғлом  авлод йили, 2001 йил "Оналар ва болалар" йили деб аталган. Бу эса Ўзбекистон фуқароларига кўрсатилаётган давлатимизниннг катта ғамхўрлигидир.
Жамиятимиз асоси - оила, моддий ва ижтимоий жиҳатдан мустаҳкамланмоқда. Биз Республикамизнинг ижтимоий асосларини мустаҳкамлашда, унинг барқарорлигида, мамлакатимизнинг эртанги тақдири билан боғлиқ бўлган жисмоний соглом, маънавий жиҳатдан етук ёш авлодни тарбиялашда оиланинг муҳим ўрин тутишига катта аҳамият берилиши ва амалга оширишда ўз ҳиссамизни қўшишни бахт деб биламиз. Озодсан, улуғсан, иймонинг пок Ватаним маним Истиқболинг порлоқ эл бўл, Мард бўл, Ўзбекистоним!*1
(И.Каримов)

2000 йил "Соглом авлод" йили деб аталган. Маълумки, соғлом ота-онадан соглом фарзанд тугилади. Шу боисдан бизнинг энг муҳим вазифаларимиздан бири ҳар бир ёш, бўлажак ота-оналарга жисмоний тарбия ва спорт бўйича минимал  педагогик таълим беришимиз лозим.

I. БОБ Жисмоний маданият назарияси ва методикаси ўқув  фан сифатида.
Жисмоний тарбия назарияси (умумий асослари) ўқув фан  сифатида жисмоний тарбия, жисмоний маданият ва спорт бўйича мутахассисларни тайёрлашда ҳамда махсус билим олишда асосий фан  бўлиб ҳисобланади. Педагогика институт ва Университетларида жисмоний тарбия факультетларининг ўқув режаларида бу фан жисмоний тарбия назарияси жисмоний маданият ва спорт ҳақида билимларнинг тўла тизимида ўтиш курсини таъминлайди.
Унинг  мазмунини  жисмоний маданият назариясининг асослари, жисмоний тарбия, академик лицей ва касб-ҳунар коллежларда, катта ва қари ёшдаги кишиларни жисмоний тарбияси ҳамда спорт машғулотларини ташкил қилади.  Жисмоний тарбия ижтимоий ҳодисаларга тааллуқлидир.
Бу ҳодисаларни   характерлаш   учун   талаблар:   жисмоний тарбиянинг келиб   чиқиш   сабаблари;   унинг   жамият   ҳаётида  тутган   ўрни; жисмоний   тарбиянинг  тарихий   характерлари мавжуд.

___
*1
Президентимиз ўзларининг "Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда» номли китобида, «Маънавият ҳақида гап кетар экан, мен аввало инсонни руҳий покланиш ва юксалишга даъват этадиган, инсон ички оламини бойитадиган, унинг иймон-иродасини, эътиқодини мустаҳкамлайдиган, виждонини уйғотадиган қудратли кучни тасаввур қиламан»*2 деганлар. Мен шу кенг қамровчи, чуқур илмий ғоя янгича фикр, таълим тарбияни янгича методик асосни бошлаб берувчи йўналишлардан биридир. Жисмоний тарбиянинг ривожланишида меҳнат фаолиятининг мазмуни   ва   характери,   фан   ютуқлари   ва   бошқа   факторларнинг аҳамияти  кабиларни  англаб   олишлари   шарт.   Шуни   қайд  қилиб ўтиш керакки,  бу факторлар жисмоний тарбияга алоҳида-алоҳида эмас, балки мураккаб богланган ҳолда таъсир кўрсатади. Жисмоний тарбиянинг моҳиятини тушуниш учун энг аввало унинг махсус мазмунини аниқлаш лозим.
Жисмоний тарбия ҳар хил яъни, ижтимоий, табиий фанлар томонидан ўрганилади: жисмоний тарбия назарияси, спорт физиологияси, спорт психологияси, жисмоний машқлар биомеханикаси ҳамда спорт турларининг назарияси, унинг методикаси ва ҳ.к/.
Жисмоний маданият назарияси - педагогик фандир. У инсоннинг баркамоллигини бошқаришнинг умумий қонунларини, шунингдек бу қонуниятлар асосида Ўзбекистон фуқароларининг жисмоний тарбияси вазифаларини, методларини ва иш мақсадларини аниқлайди; Жисмоний тарбия назариясининг мазмуни жисмоний камол топтирадиган ва Ватан мудофаасига тайёрлайдиган тарбия тўғрисидаги билимларни ташкил қилади.
Жисмоний маданият  назарияси жисмоний тарбия амалиётидаги ҳамма турларини, ҳамда аралаш фанларнинг далилларини умумлаштиради. Буни ўрганиш ҳамма спорт - педагогик мутахассисларига умумназарий асос бўлади. Чунки тарбияни аввало инсоннинг ўзига қаратилганлиги Президентимиз томонидан ишлаб чиқилган, ҳозирги кунда амалга оширилаётган "Ўзбек моделида" аниқ кўрсатилган - ўзлигини англаш биринчидан, унинг озод, эркин, нодир, улуғ сиймолигини англаш ва ўзида унга амал қилиш сифатларини шакллантириб бориш бўлса, иккинчидан унинг ўзига  хос миллий-инсоний сифатларини очиб берувчи этник, маънавий - инсоний асосларини англаш ва уларга амал қилишдан иборатдир. Жисмоний маданият назарияси ва методикаси фанининг бўлимларида жисмоний маданиятнинг умумий таълим ҳамда касб амалий тайёргарлик этиш тузилишида ва кундалик турмушда хусусиятлари ўрганилади. Шунингдек, спорт жисмоний тарбиянинг асосий компонентларидан бири ҳамда спорт фаолиятининг мухсус  шакли сифатида таҳлил қилинади.
Шундай қилиб жисмоний маданият назарияси ва методикаси курси жисмоний тарбия ва спорт бўйича мутахассисларни тайёрлашда махсус касб - ҳунар таълимотининг илмий фундаментига киритувчи кенгайтирилган билимлар мажмуасини ўз ичига олди. Унинг аҳамияти фақат бу  билимлар қиймати билан ифодаланмайди, у бўлғуси мутахассисга жисмоний 
___
*2
маданиятининг бутун соҳаларида касбий-фаолият мазмунининг тўлиқ тушунишига имконият беради, унинг дунёқарашини ўзгартиради, жамият соҳасидаги бошқа ишчиларнинг умумий ишлари билан боғлайди ва шу янги типдаги билим, методларни эгаллашни, зарур бўлган кенг касбга нисбатан дунёқарашини шакллантиришга ёрдам беради. Жисмоний маданият назарияси ва методикаси - бу инсон жисмоний камолотини бошқаришнинг умумий қонуниятлари ҳақидаги фандир. Бу фанни эгаллаш жисмоний тарбиянинг барча бўғинларига  тегишли масалаларни ҳал қилишга  тўғри ёндашиш имконини беради.

ЎЗБЕКИСТОНДА ЖИСМОНИЙ  ТАРБИЯНИНГ 
РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИ.
Қазилмалар натижасида топилган ҳар хил уй-рўзгор буюмлари, турли  ёдгорликлар, қоялардаги  расмлар  ва  тасвирлар, авлоддан авлодга ўтган достон ва афсоналар қадимги авлодларнинг маданияти, жумладан жисмоний маданияти ҳақида фикр юритишга  олиб келади.
«Қадимги қабилаларнинг ҳаёти ҳозирги вақтгача сақланиб келиши бизлар учун қизиқ ахборотларни беради.
Ўрта Осиё халқлари тўғрисида гапирилганда улар ўзларининг кўп асрлик тарихлари давомида иқтисодий ва ижтимоий тараққиётининг барча асосий босқичларини босиб ўтганлар.
Ўзбекистон ҳудудидаги маданият ўчоқлари жуда қадимий даврларга бориб тақалиб Самарқан, Бухоро, Тошкент, Термиз каби қадимий маданий ўчоқларга эга. Энг қадим даврда бу ерда яшаган аҳолининг асосий машғулоти кўпчилик бўлиб ов қилишдан иборат бўлган.
Жисмоний тарбия билан шуғулланиш тарихи шуни кўрсатадики, жамоада овчилик билан шуғулланиш учун инсондан чаққонликни, эгилувчан ва жисмонан соғлом, тез ҳаракат қилишни талаб қилиш эканлигини билдиради.
Меҳнат қилиш ва турли хил ҳарбий урушлар инсондан ўз-ўзидан жисмоний тайёргарликни, жисмоний машқлар билан шуғулланишни талаб этган, чин инсон ов қилиш, меҳнат қилиш, урушлар учун махсус жисмоний машқлар билан тайёргарлик кўрган. Шундай қилиб, жамият ҳодисаси бўлиб, жисмоний тарбиянинг вужудга келиши ва дастлабки ривожланишида меҳнат фаолиятлари, яъни йиғилишлар ва ов қилишлар катта аҳамиятга эга. Бундай меҳнат фаолият жараёнида жисмоний маданият ва тарбия алоҳида ўрин олган. Бу ҳақда қадимий Скарта, Афросиёбдаги ёдгорликлар, археология қазилмалар маълум қилади.
Бу ёдгорликлар ўзларида жисмоний маданиятнинг турли элементларининг изларини сақлаб, улар қадимий элатлардаги маданият ва тадбирлар белгилари билан боғиқдир.
Қадимий ҳалқнинг жисмоний кучи, мардлиги, чаққонлиги, жасурлиги, чидамлиги ҳақида ўзбек ҳалқининг бир қатор асарлари "Фарҳод ва Ширин", "Гўр ўғли", "Тоҳир ва Зуҳра", "Алпомиш" ва бошқаларида айтиб ўтилган.
Маълумки, бизда олдинги авлодлар, ота-буваларимиз, илгари даврда ҳам Ўзбекистон халқи тарихида ўзлигини намоён этиб келган. Номи тарих сахифаларида зархал ҳарфлар билан ёзилган ватанпарвар, жисмонан бақувват қаҳрамонларимиз эл юрт шоншухрати учун, ўз халқининг юзини ерга қаратмай баходирлик намуналарини кўрсатиб келганлар. Пахлавон Махмуд, Махмуд Таробий, пахлавон Мухаммад, Алпомиш, Амир Темурлар эл юртимиз фахри хисобланади.
Буюк  Сохибқирон Амир Темур кучли шахматчи ва чавандоз, ёйандоз ҳамда полвон бўлганлиги тўғрисида тарихий асарларда ёзилган. Ўша даврда Амир Темур қўшинида ҳар бир навкар “Мингаскар” деган спорт тури билан шуғулланганини айтиб  ўтади.
Манна шундай ватанпарварлик, жасурлик, қаҳрамонлик ва бошқа баҳосиз инсон фазилатлари авлоддан авлодга ўтиб биз давримизга буюрган.
Ўзбекистон фуқаролари жисмоний тарбия ва спортга ката эхтиёж билан қарайдилар ва унинг ривожланишига ўз хиссаларини қўшиб келмоқдалар, айниқса Ўзбекистон Республикасининг мустақиллик даврида.
Муҳтарам Президентимизнинг «Ҳеч бир нарса мамлакатни спорт каби тезда дунёга машхур қила олмайди»*1 ва «Спорт одамни мард, матонатли, бардошли қилиб тарбиялайди», деб таъкидлашлари бежис эмас. Даврнинг ўзи келажагимиз бўлган ёшларни баркамол авлод даражасида тарбиялаш йўлида спортнинг қанчалик оламшумул аҳамиятга эга эканлигини кўрсатиб турибди.
Халқаро майдонда тарихан қисқа давр ичида обрў орттиришга улгурган Мустақил Ўзбекистон дунёга нафақат қадимий маданият, буюк мутаффакирлар, олимлар шоир ва саркардалар тухфа этган юрт, балки халқаро спорт ҳаракатида улкан муваффақиятларга эришган давлат сифатида ҳам Дуне ҳамжамиятида танилди. Жаҳон Бирон бир қитъа ёки бирор бир йирик спорт анжумани йўқки, унда спортчиларимиз шарафига Ўзбекистон мадҳияси янграмаган ва байроғимиз кўтарилмаган бўлса.
2006 йил 1-чорак мобайнида Ўзбекистон Республикаси Маданият ва спорт ишлари вазирлиги Ўзбекистон Республикасининг «Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида»ги*2 қонун, Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармонлари, Вазирлар Маҳкамасининг Қарорлари «Ҳомийлар ва шифокорлар йили» Давлат дастури тадбирларини бажаришга асосий эътибор қаратди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси томонидан тасдиқланган 2006 йил Оммавий спорт тадбирларининг тақвим режасига биноан фақат жорий йилнинг 1-чорагида спортчиларимиз 39 халқаро мусобақаларда иштирок этдилар, ҳамда 89 та республика мусобақалари ва 15 та ўқув машғулот йиғинлари ўтказилди. 
_______
*1
*2
Мазкур тақвим режа Ўзбекистон спортчиларининг 2006 йил Доха шаҳрида бўлиб ўтадиган Осиё ўйинларига, Турино шаҳрида (Италия) ХХ қишки ва 2008 йил Пекин шахрида (Хитой) ХХIХ ёзги Олимпия ўйинларига муносиб қатнашиш учун етакчи спортчилардан саралаб Ўзбекистон терма жамоаси ташкил топган бўлиб тайёргарлик кўрмоқдалар. Бу энг мухим босқич ҳисобланади. Доха шахрида ўтган Осиё ўйинларида спортчилар қатнашдилар. Шулардан аёллар, шу жумладан ўзбек аёллари. 2006 йилда Доха шахрида ўтказилган Осиё ўйинларида Ўзбекистон спортчилари олтин, кумуш, бронза медалларига эга бўлдилар:
 Осиё ўйинларининг ғолиблари:
2006 йил 1 чорак мобайнида мамлакатимиз спортчилари 39 халқаро мусобақаларида иштирок этиб, жаъми 139 медалларни қўлга киритдилар:

№	Медаллар	2005 йил 1 чорак мобайнида	2006 йил 1 чорак мобайнида	2006 йил 2005 йилга нисбатан фоизда	
1	Олтин	31	47	15,6 %	
2	Кумуш	38	44	11,6 %	
3	Бронза	42	48	11,4 %	
Жами	111	139	12,5 %	

2006 йил 1 чорак мобайнида қуйидаги мусобақларда иштирок этганлар
№	Тадбир номи	2005 йил 1 чорак мобайнида	2006 йил 1 чорак мобайнида	2006 йил 2005 йилга нисбатан фоизда	
1	Республика мусобақалари	38	89	23,4 %	
2	Халқаро мусобақалар	39	39	0 %	
3	Ўқув-машғулот йиғинлари	10	15	15 %	
Жами	87	143	16,4 %	

Мамлакатимиз спортчиларининг халқаро турнирларда муваффақиятли иштирок этишлари учун ҳар томонлама имкониятлар яратишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Бунинг натижасида спортчиларимиз 2006 йилнинг биринчи чораги давомида турли даражадаги турнирларда иштирок этдилар, жумладан: А.Таймазов, С.Тигиев (эркин кураш); Д.Арипов, Д.Здориков (Юнон-рум кураши), С.Бурхонходжаев, И.Кагирова, Р.Туфарова (стол тенниси); Ж.Суванкулов, Ш.Абдурахманов, Б.Хидиров, О.Шоимов (бокс); А.Фокин (спорт гимнастика) яна бир бор нуфузли турнирларда ўз маҳоратларини намойиш қилдилар ва шу кабилар.
Бир қатор миллий йиғинлар ва тантаналар якка кураш, турли ўинлар ва қуроллардан фойдаланган ҳолда олиб борилар эди, ҳамда болаларнинг жисмоний тарбиясига ката эътибор берилар эди. Масалан, отда юриш, камон отиш ва қиличвозлик санъатига ўргатишни энг кичик ёшданоқ олиб борилган. Жисмоний маданият назарияси ва методикаси илмий ва ўқув фани бўлиб кўпгина умумий қонун-қоидаларини билиш, жисмоний тарбия назарияси фанининг турли ва аниқ саволларини тўғри ўрганишга ёндашиш имконини беради. Бу фан  жисмоний тарбия тизимининг мақсадини, вазифаларини, қонун-қоидаларини ўргатади, жисмоний тарбиянинг ақлий, аҳлоқий, нафас олиш ва меҳнат тарбияси билан боғлиқлигини очиб беради, ҳамда жисмоний тарбия воситаларини ўрганишга, ҳаракат малакаларини шакллантиришга, жисмоний сифатларни ривожлантиришга, спорт тренировкасининг умумий асосларини ва жисмоний машқлар билан шуғулланишнинг турли шаклларининг методикасини ишлаб чиқишга, шунингдек, турли муассасаларда ишни режалаштириш, ҳисобга олишга катта эътибор берилади.
Жисмоний маданият назарияси ва методикаси амалиёт билан чамбарчас боғлиқ ҳолда ривожланиб боради. Ривожланиш манбаи бўлиб мамлакатимизда ва қардош давлатларда олиб борилаётган илмий тадқиқотлар ва илғор тажрибалар ҳисобланади.
Ҳар қандай бошқа илмий ўқув фанлари қатори жисмоний маданият назарияси ва методикаси фанини ўрганишда энг аввало фанга тегишли дастлабки тушунчаларни имкони борича аниқ ифодалаш зарурдир, жисмоний маданият назариясини тўғри тушуниш бу кунда жуда муҳимдир, чунки у анча кенгроқ бўлган жисмоний тарбия, жисмоний ривожланиш, жисмоний тайёргарлик, жисмоний камолот, жисмоний маданият, жисмоний таълимот, жисмоний машқлар ва спорт тушунчаларини ўз ичига олади. Тушунчаларни ўзлаштириб олиш махсус адабиётларни ўрганиш, ёзиш вазифаларни бажариш, шунингдек, болаларга раҳбарлик қилиш, ота-оналар билан сухбатлашиш, саводли сўзлаш, гапириш учун зарурдир. Бу дастлабки тушунчаларни билмасдан жисмоний тарбия назариясини ўрганиш мумкин эмас. Жисмоний ривожланиш бу инсон организмида содир бўлаётган шакл ва функцияларнинг ўзгариш жараёнидир. Бу функцияларнинг намоён бўлишининг турларидан бири -жисмоний сифатлардир, яъни тезкорлик, чаққонлик, куч, эгилувчанлик, чидамлилик бўлади.
Масалан 1-4 синф ўқувчиларининг қўл  кучини    ривожланиши: 1-синф ўкувчилари ўртача 10,9кг; II-синф ўкувчилари-13,0кг; III-синф ўқувчилари-16,8кг, бу ўғил болалар бўлса, қиз болаларда қуйидагича: I-синф-9,2кг; II-синф 14,0кг; III-cинф-15,1кг; IV- синф - 15,3 кг. 1-расм. Мактабгача тарбия муассасалари болаларнинг бўйи - 104,3 см; 5 ёшли болаларнинг бўйи-110,3см; 6 ёшли болаларнинг бўйи -116,5см. Қиз болаларнинг   таъна     узунлигининг ўсиши қуйидагича; 3 ёш - 97,5  см;    4-ёш   -  100,2  см; 5 ёш -109,7  см; 6 ёш -113,0см - 2 -расм.
«Жисмоний ривожланиш" атамаси тор маънода антропометрик ва биометрик кўрсатгичлар (бўйи, тана массаси, қўл мускул кучи, кўкрак қафаси айланаси, ўпканинг ҳаётий сиғими ва ҳ.к.) билан  аниқланувчи организмнинг ривожланиш савияси сифатида  таърифланади. Мисол: болалар жисмоний ривожланиши 1-4 синф (жадвал 1-2).

Тошкент шаҳар мактабгача ёшдачи болаларнинг жисмоний ривожланиши (ўғил болалар)
Жадвал 1
Ёши	3 ёш	4 ёш	5ёш	6ёш	
Тестлар	м	м	м		
Бўйи/см/	97,6
+0,43	3,91	104,3
+0,43	3,91	110,3
+048	4,16	116,5
+0,6	4,89	
Оғирлиги/кг/	14,9
+0,19	1,74	17,4
+0,23	2,06	18,0
+0,14	1,25	20,3
+0,23	1,91	
Қўллар кучи	Ўнг	3,6
+0,18	1,64	5,0
+0,18	1,65	7,0
+0,22	1,95	8,0
+0,23	1,91	
Қўллар кучи	Чап
Ўнг	2,3
+0,18	1,64	4,9
+0,16	1,44	6,6
+0,26	2,28	6,9
+0,23	1,91	
Кўкрак қафаси-нинг кенглиги	Тинч ҳолатда	53,7
+0,27	1,33	55,0
+0,34	3,09	61,8
+0,43	3,74	60,7
+0,44	3,6	
	Нафас олганда	55,5
+0,29	2,26	56,6
+0,29	2,68	64,0
+0,36	3,12	62,2
+0,39	3,18	
	Нафас чиқар-ганда	53,1
+0,29	2,26	53,7
+0,32	2,28	59,7
+0,31	2,7	57,5
+041	3,39	

Жадвал 2
Қиз болалар
Ёши	3 ёш	4 ёш	5ёш	6ёш	
Тестлар	М+		М+		М+		М+		
Бўйи/см/	97,5 +0,43	4,73	100,2
+0,49	5,38	109,3
+045	4,45	113,0
+0,47	4,54	
Оғирлиги/кг/	15,0
+0,14	1,33	16,3
+0,18	1,99	18,7
+0,2	1,92	19,6
+2,02	2,02	
ЎТС/л/	630
-0,01	0,13	830
+0,02	0,2	830
+0,02	0,16	900
+0,02	0,16	
Қўллар кучи	Ўнг	2,4
+0,09	0,82	3,1
+0,15	1,59	4,8
+0,21	2,02	6,9
+0,15	1,41	
Кўллар кучи	Чап	2,6
+0,09	0,82	3,7
+0,13	1,39	6,1
+0,23	2,23	7,3
+0,19	1,81	
Кўкрак қафаси-нинг кенглиги	Тинч ҳолатда	51,9
+0,2	0,82	53,8
+0,2	2,19	55,0
+0,26	2,43	56,0
+0,28	2,72	
	Нафас олганда	53,8
+0,22	2,05	55,4
+0,24	2,56	57,9
+0,26	2,43	59,0
+0,3	2,92	
	Нафас чиқарганда	51,0
+0,18	1,64	52,6
+0,2	2,19	54,0
+0,27	2,63	54,7
+0,26	2,5	

"Алпомиш ва Барчиной" меъёрлар тўплами бу бирлашган давлатлар,спорт классификациясининг талаблар ҳамда меъёрлари билан аниқланувчи ҳаракат кўникма, малака жисмоний сифатлар савиясидир. Мактабгача ёшдаги болалар учун жисмоний машқларнинг асосий турлари ҳамда уларни бажаришга оид талаблар асосида меъёр кўрсаткичлар. "Боғчаларда жисмоний тарбия дастури" да ҳамда, 9 йиллик умумтаълим мактаб ўқувчилари учун академик лицей, касб-ҳунар коллежлар учун "Жисмоний тарбия дастури"да кўрсатилган.
Жисмоний камолот - бу ҳар томонлама ривожланишнинг ва одамда ҳаракат қилишга тайёр бўлиб туришини тарихий вужудга келган даражаси бўлиб, ишлаб чиқариш ҳарбий турмуш шароитига энг яхши мосланиш имкониятини, юксак иш қобилиятини ва ҳаётий муҳим функцияларнинг нормал ўсишини таъминлайди.
Жисмоний камолот - тўлиқ саломатлик билан характерланиб кишининг узоқ вақт фаол ҳаётий ва бошқа бир қанча кўрсаткичлар - ҳар қандай ташқи мухит шароитида жисмоний ва ақлий иш қобилиятини ҳар томонлама ва юқори даражада жисмоний ва иродавий сифатларни, катта масштабдаги ҳаракат кўникмаларини ва тана шаклини гармоник ривожлантиришдан иборатдир.
Жисмоний тайёргарлик - соғлиқ, жисмоний ривожланиш ҳамда ҳаётга, мактабга ва Ватан мудофаасига жисмоний тайёргарликнинг юқори даражасини ўз ичига олди. Мисол: Жисмоний машқлар ва спорт билан шуғулланган ва шуғулланмайдиганлар билан таққослаш; албатта спорт билан шугулланган ўкувчиларнинг жисмоний тайёргарлиги нисбатан юқори бўлади.
"Жисмоний тарбия" - Жисмоний камолотга эришиш учун йўналтирилган педагогик жараён бўлиб ҳаракат малака ва кўникмаларда ўртача ва жисмоний сифатларни ривожлантиришга қаратилган. Жисмоний тарбия жараёнида ақлий, ахлоқий, нафосат ва меҳнат тарбияси бир вақтда амалга оширилади. Жисмоний тайёргарлик умумий ва махсус жисмоний тайёргарликлардан мавжуд.
Умумий жисмоний тайёргарлик бу ихтисослаштирилмаган жараён бўлиб, унинг мазмунини фаолиятнинг ҳар бир турларида кенг умумий йўналишларга қаратилгандир. Махсус жисмоний тайёргарлик бу ихтисослаштирилган жисмоний тарбия турлари бўлиб чуқурлаштирилган объект сифатида танлаб олингандир. Буларни спорт турларида ёки меҳнатга-касбга йўналтирилган машқларда кузатишимиз мумкин.
Мисол: Қаъла ҳимояси ўйини, узунликка сакраш. Аниқ касб хусусиятига боглиқ равишда жисмоний машқларни ўтказишнинг махсус методикаси, воситалари, вазифалари билан характерланади.
Жисмоний таълимот - махсус билимларни, ҳаракат кўникмаларни ва малакаларини ўз ичига оладиган жисмоний тарбиянинг бир томони.
"Жисмоний машқлар" - жисмоний тарбия вазифаларини ҳал этиш учун восита сифатида танлаб олинган ҳаракатлар, ҳаракат фаолияти, шунингдек ҳаракат фаолиятининг мураккаб турлари (ҳаракатли ўйинлар) киради, ҳаракат фаолияти деб инсон ҳаракат аппаратининг фаоллиги асос бўлган ҳар қандай фаолиятга айтилади.
"Машқ" тушунчаси жисмоний машқларни бир неча марта такрорлаш жараёнининг аҳамиятида ҳам қўлланилади.
Спорт - бу спортнинг шахсий фаолияти бўлиб, мусобақалар жараёнида намоён бўладиган, жисмоний машқларнинг қайси бир турларида юқори натижаларга эришиш учун йўналтирилган махсус фаолият бўлиб ҳисобланади.
"Жисмоний маданият"  атама, умумий "маданият" атамалар каби кўп маънолидир. Замонавий адабиётда "маданият" деганда инсон ("жамият") фаолиятининг айрим турлари, шунингдек унинг шахс ва жамият учун қиммат баҳо бўлган натижасига айтилади.
"Маданият"нинг умумий тушунчасини аниқлашда одатда "табиат" тушунчаси билан таққослайдилар. Маълумки, табиатда табиат қонунлари бўйича инсонга боғлиқ бўлган ҳамма нарса тегишлидир, ҳамда унинг фаолияти натижаси (инсон томонидан яратилган жонли ва жонсиз мавжудотдир). Маданият ҳодисаларига киши (жамият) қайта ишлаш фаолиятининг усуллари ва натижалари, яъни табиатни ўзгартиришга йўналтирилган фаолият тегишлидир.
Маданиятнинг ривожланиш жараёнида фаолиятнинг асосий тури (шакли, усуллари) бўлиб, инсониятнинг такомиллашувига, ўз хусуси табиатини "ўзгартиришга" йўналтирилганлар киради. Маданиятнинг мана шу компонентларига жисмоний тарбия тегишлидир.
"Жисмоний маданият" табиат инъомидан олинган инсоннинг ҳаёти учун зарур сифатлари, имкониятлар ва қобилиятларга таъсир этадики, улар наслдан наслга ўтади, ҳамда ҳаёт, фаолият ва тарбия шароитлари таъсирида авлодлараро ривожланади.
Жисмоний маданият бутун ҳаёт давомида табиий ва морфофункционал хусусиятлар ўзгариш ва шаклланиш ҳолида инсон жисмоний ривожланиш жараёни билан чамбарчас боғланган бўлиб, жисмоний сифат ва қобилиятга асосланади. Жисмоний маданият тарихан инсоннинг биринчи ва муҳим шарти бўлмиш меҳнатга бўлган амалий эхтиёж таъсирида вужудга келган. Техник тараққиёт жараёнида жисм, маданият, касалликни олдини олиш, бузилган функцияларни тиклаш, инсон организмининг қобилиятини сақлаш ва ошириш каби самарали восита бўлади, яъни жисмоний ҳолатини яхшилашдир.
Шундай қилиб, жисмоний маданият умумий маданиятнинг бир қисми бўлиб, инсоннинг жамоа тарихий амалиётида тўпланган моддий ва маънавий бойликлар тўпламидир. Моддий бойликларга спорт иншоотлари (ўйинчоқлар, спорт хоналари, майдончалар, тирлар, хавзалар ва ҳ.к.), жисмоний жиҳозлар, буюмлар, махсус спорт кийимлари, пойафзал ва бошқалар киради. Маънавий бойликларга жисмоний маданият ҳақидаги фан ва санъат асарлари (адабиёт, хайкалтарошлик, графика, мусиқа ва бошқалар) киради.
Жисмоний маданият ривожланишининг ҳар бир босқичида улар бойликларни ташкил этиб, бунда унга ёндашган ҳар бир шахс учун у ўзлаштириш, фойдаланиши, имкони бўлганда келажакдаги ривожланиш фани бўлиб қолади. Бу ерда гап, хусусан, ҳозирги кунда жисмоний маданиятнинг кенг тарқалган, амалий ва бошқа бўлимларига кирган гимнастика, спорт, ҳаракатли ўйинлар, жисмоний машқларнинг кўпгина турлари ва тўпламлари тўғрисида боради.
Ривожланишнинг узоқ йўлида унинг мазмуни ва шакллари жамоат ҳаёти ва фаолиятининг турли соҳаларига татбиқ этиш билан аста дифференциаллашиб бордики, бир қатор қисмлари ва бўлакларининг шаклланишида ўз аксини топди.

ЖИСМОНИЙ МАДАНИЯТНИНГ ШАКЛИ ВА 
ФУНКЦИЯСИГА ХАРАКТЕРИСТИКА.
Ижтимоий фанларда "функция" атамалари математика, физиология ва бошқа фанларга қараганда бошқача маънога эга. Жамиятшуносликда бу атама (яъни "функция") қатнашмоқ, таъсир эмоқ, фаолиятида қатнашмоқ ва шу каби тушунчалар билан чамбарчас боғланган.
Демак, жисмоний маданият фукцияси деганда инсонга ва инсоний муносабатларга бўлган шахс ва жамиятнинг айрим талабларини қондирувчи ва ривожлантирувчи объектив хусусиятларини тушуниш лозим. Бундан шу нарса келиб чиқадики, жисмоний маданият функциялари ўз-ўзидан эмас, балки маданий бойликка боғлиқ равишда фойдаланишга йўналтирилган инсон фаол ҳаракат фаолияти орқали амалга оширилади. Агар бир одам гимнастика ёки бошқа спорт билан шуғулланган бўлса жисмоний маданиятнинг бу компонентларидан фойдаланиш жараёнида унинг таъсирини тўлиқ сезади, ҳаракатдаги табиий талабларини қондиради ва шу билан бирга жисмоний маданият билан шуғулланувчи бошқа одамлар билан у ёки бу муносабатда бўлади. Шундай қилиб, жисмоний маданият функцияларида. ҳаракат жараёнида унинг мазмуни очиб ташланади ва бу билан бирга шахс ҳамда бутун жамият учун аҳамияти кўрсатилади.
Жисмонй маданият функциялари бошқа функциялар каби амалиётда бўладиган маълум шакллардан ажралади. "Шакллар" атамалари, бу ерда жисмоний маданиятни таркибий турларини, яъни таркибий аниқликни билдиради.
Жисмоний маданиятнинг жамиятдаги, инсон фаолиятининг асосий соҳасидаги боғланишда ҳамда ўзаро қонуний муносабатларидаги турларининг бутун йигиндиси бўлиб ижтимоий ҳодиса сифатида жисмоний маданиятнинг умумий таркибини характерлайди.
Жисмоний маданиятнинг ўзига хос функциялари аввало шундай хусусиятларга эгаки, улар инсоннинг ҳаракат фаоллик табиий талабларини қониқтиради. Бу асосида - жисмоний ҳолатини ҳамда соглиқни мустаҳкамлаш қонуниятларига мос равишда организмни ривожлантиради ва ҳаётда зарур бўлган жисмоний қобилиятни таъминлайди. Жисмоний маданиятнинг ўзига хос функциялари мавжуд. Улар қуйидагича фарқланади:
1. Таълимий махсус функциялар - умумий таълим тизимида кўникма ва малакалар билан боглиқ бўлган билимни мунтазам шакллантириш;
2. Амалий махсус функциялар - амалий тизимда меҳнатга ва касбий йўналишга қаратилган;
3. Спорт функциялари - юқори натижаларни кўрсатиш, бор имкониятини ишлата билишга қаратилган;
4. Рекреатив ва согломлаштирувчи - тикловчи махсус функциялар - дам олишда жисмоний машқларни ишлата олиш, тиклаш мақсадда қўллаш;
5. Жисмоний маданиятдан жамиятга фойдаланиш билан боғлиқ бўлган умумий - маданий, тарбиявий ва бошқа ижтимоий функциялар ўзининг жисмоний тайёргарлигини, соғлигини қаноатлаштиришга қаратилган.
Баъзали жисмоний маданиятга биринчи навбатда ўсиб келаётган ёш авлодга таълим бериш ва тарбиялаш тизимига ажратилган жисмоний маданиятнинг фундаментал қисми киритилади. Бу умумий жисмоний тайёргарликнинг базаси - негизи бўлиб ҳисобланади ва асосий жисмоний таълим сифатида кўрилади. Шундай қилиб, бу йўналишда жисмоний маданиятдан фойдаланиш асосида эришилган натижа жисмоний маданиятни негизи асосий шакли - "Жисмоний маданиятнинг мактаби" дейилади. Чунки биринчидан, 11-12 йил давомида турмушда, ҳаётда зарур бўлган ҳаракат кўникма ва малакаларга эга бўладилар; иккинчидан, танлаб олинган яъни махсуслаштирилган спорт турларига, амалий махсус йўналишларга кўмаклашади ва фундаментал негизи бўлиб ҳисобланади. Бундай жисмоний тайёргарликни, спортга йўналишни ва бошқаларни жисмоний маданият негизи амалга оширади ва имконият яратади. Шунинг учун ҳам бу махсус функция дейилади.
2. Спорт - жисмоний маданиятнинг компоненти сифатида.
Олдин айтиб ўтилганга кўра замонавий спорт турларининг кўпчилиги жисмоний маданият махсус элементлари сифатида шакллана борган. Бошқа компонентларга қараганда спорт жисмоний сифатларни ва у билан бевосита боглиқ бўлган инсон қобилиятларини аста ривожлантириш учун кенг имкониятлар яратиб берилган.
Спортнинг махсус функциялари "юқори спорт ютуқларида ва оммавий спортда" бир хил ифодаланмаган. Катта спорт юқори натижаларни кўрсатишга, рекорд натижаларни кўрсатишга, бутун имкониятларини шу натижани кўрсатиш   учун   сарфлайди,   мунтазам   машқ   қилиб   тайёргарлик кўради. Оммавий спорт - оммавийликни оширишига имконият яратади. Жисмоний маданият негизининг асосий қисмларидан бири бу умумий жисмоний тайёргарликни сақлашга ва оширишга қаратилгандир.
3. Касб - амалий жисмоний маданият. У хусусий - касб -амалий ва ҳарбий - амалий жисмоний маданиятга бўлинади.
Касб - амалий жисмоний маданият ва базали жисмоний маданият умумий жисмоний тайёргарликни ташкил қилиш асосида касб - амалий жисмоний тайёргарлик кўрилади.
4. Согломлаштирувчи - тикловчи жисмоний маданият. Жисмоний маданиятнинг бу бўлими жисмоний машқлардан касалликни даволовчи ва касаллик, шикастланиш, чарчаш ва бошқа сабабларга кўра бузилган ёки йўқотилган организм функцияларини тикловчи восита сифатида ажралиб чиқди - даволаш гимнастика, вақтни таркибланган ҳолда юриш, югуриш ва ҳ.к. ҳар хил жисмоний юкланишлар  билан ўтказилиш.
5. Фонли жисмоний маданият. Бунга гигиеник жисмоний маданият (эрталабки гигиеник гимнастика, сайрлар ва бошқа жисмоний машқлар бўлиб катта нагрузкалар билан боглиқ бўлмайди) ва реактив жисмоний маданият (фаол туризм, ов, жисмоний маданият, спорт.ўйинлар ва кўнгил очишлар) киради.
6. Жисмоний - маданият ва бошқа маданият бўлимларининг бирлашган компонентлари:
А) Жисмоний маданият театрлаштирилган шакллари - Жисмоний маданият парадлари, кўргазмали спорт чиқишлари ва ҳ.к..
Б) Жисмоний маданият архитектураси. Жисмоний маданият - жисмоний тарбия назариясининг энг кенг тушунчасидир. У юқорида кўриб ўтилган ҳамма тушунчаларни ўз ичига олади. (китоб 16 бет 3 - расм). Бошқача айтганда уни «Глобус» шаклида кўриб энг катта ўрин ЖМБга ажратмайди, яъни жисмоний тарбия пойдеворини қуриш демакдир.

ЖИСМОНИЙ  МАДАНИЯТ  НАЗАРИЯСИНИНГ 
БОШҚА  ФАНЛАР  БИЛАН  БОFЛАНИШИ.
Жисмоний тарбия - бу инсонни жисмоний камолотга эришишига йўналтирилган педагогик жараёндир. Жисмоний маданият жараёнида ақлий, ахлоқий, эстетик тарбия ва меҳнат тарбияси амалга оширилади. Жисмоний маданият назарияси ижтимоий, таббиий ва педагогик фанлар билан боғлиқдир.
Жисмоний маданият назариясининг ғоявий асоси шахс ҳақидаги фалсафий таълимот ҳисобланади.
Жисмоний маданият назариясининг илмий-табиий асоси (анатомия, физиология, гигиена, биохимия, биомеханика ва бошқалар) фанлар мажмуасидан таркиб топгандир. Табиий фанлар соҳасида эришган янги ютуқлар жисмоний тарбия назарияси томонидан жисмоний машқларни ўргатиш усуллари, воситаларини танлашни асослаш, қўйилган вазифаларни ҳал этишнинг самарали йўлларини ишлаб чиқишда фойдаланилади.
Биомеханика ҳаракат техникасини тадқиқот қила бориб, уни бажарилишни баҳолашга, ҳатоликларни йўқотиш йўлларини белгилашга ҳамда ҳаракат малакаларини шакллантиришда энг яхши натижаларга эришишга ёрдам беради.
Биохимия томонидан жисмоний машқлар бажарилиш таъсирида киши организмида, жумладан, мускулларда бўладиган химиявий жараёнларни ўрганиш натижасида олган маълумотлар уларни ўтказишда методикасини такомиллаштиришга ёрдам беради.
Табиий фанлар асосида эришилган янгиликлар жисмоний тарбия назарияси жисмоний машқларга ўргатишнинг восита ва усулларини танлаш учун, машгулотларни ўтказиш методикасини ишлаб чиқишга имконият яратади.
Жисмоний маданият назарияси педагогика билимлар тизимига киради психиология, педагогика, спортнинг айрим турлари (гимнастика, енгил атлека, спорт ўйинлари, сузиш ва бошқалар) жисмоний тарбия назарияси ва методикаси билан чамбарчас боғланган, жисмоний машқларга ўргатишнинг усулларига таянади.
Ҳаракатга ўргатиш масалаларини ишлаб чиқишда жисмоний тарбия назарияси ўргатишнинг умумий дидактик, принциплари ва методларига, ақлий, ахлоқий, нафосат, меҳнат ва бошқа тарбиялар методларига таянади.

Жисмоний маданият назариясининг тикланиши.
Жисмоний маданият тарихи маданиятнинг бошқа саҳифаларига нисбатан илмий тадқиқот жиҳатидан кечроқ фан сифатида қурилди. Унинг ривожланишини маълум вақтга махсус билимлар тизимини шакллантириш билан умуман боғлиқ бўлмаган деб ҳисоблаш мумкин эмас. Албатта жисмоний маданият шаклланиб, борган, лекин узоқ вақт империк характерга эга бўлган.
Жисмоний ҳаракат амалиётида кенг қўлланиши билан жисмоний маданият жамият ҳаётида мухимроқ ҳодиса бўлиб қолган ҳамда унинг илмий тушиниб олинишида талаб кучайган. Шу билан бир вақтда ҳақиқий имкониятлар оша бошлаган.
Мамлакатимизда жисмоний тарбия назариясининг асослари инқилобгача қадар буюк олимлар ва жамоат арбоблари томонидан илгари сурилган.
Жисмоний тарбия тизимининг тузилиши кўп йиллар давомида унинг илмий асослари авлодларнинг жисмоний ва ҳар томонлама гармоник ривожланиши ҳамда жисмоний таълимнинг ривожланиши учун оптимал шароитларни яратишда кўпгина илмий ва амалий ютуқларни ифодалаб берди.
Жисмоний маданият назарияси ва методикасини умумлаштирувчи қонуниятлар кенгайтирилган, монографик баёнига эга бўлади ҳамда олий жисмоний маданият таълимининг ўқув фани сифатида шакллантирилади.
Жисмоний маданият билан бевосита боғланган махсус фан орасида жисмоний тарбия назарияси умумлаштирувчилардан биридир. Лекин, у жисмоний маданиятнинг умумий назариясини бутунлигича баён эта олмайди, чунки жисмоний маданият фақат жисмоний тарбия шаклида мавжуд эмас.
Жисмоний маданият соҳасидаги яна бир умумлаштирувчи илмий билимларнинг ривожланган бўлимларидан бири "спорт назарияси" дир. Унинг тезкорлик билан ривожланишида айниқса сўнгги бир неча 10 - йилликлар давомида    каттализатор сифатида
Олимпиада ва умуман халқаро спорт сифатида эришиладиган юқори ютуқлар доимийлик бўлиб келади. У ўз ҳолича табиий лаборатория бўлиб инсон қобилиятини аниқлаш ва максимал ривожлантиришнинг янгидан - янги йўлларини аниқлашнинг йирик тадқиқот ресурсларини жалб этади. Бу албатта спорт ҳақидаги илмий билимларни тезкорлик билан тўплашда ўз ифодасини топди.
Спорт назарияси ҳозирги кунда дунёнинг кўпгина мамлакатларида спорт бўйича профессионал мутахассисларни тайёрлашнинг асосий фани сифатида шакллана бошлади. Шу билан бир қаторда жисмоний маданиятдан фойдаланишнинг ижтимоий меҳнатда муҳим, ҳамда анъанавий жисмоний тарбия ва спортга мослаштирилмайдиган компонент ва шакларининг бир қанчаси охирги вақтгача фандан фойдаланиш соҳасида чиқариб ташлангандай бўлади.
Аввало гап инсонни, жисмоний маданиятга мустақил яқинлаштириш шакллари, ишлаб чиқаришдаги жисмоний маданият, маданиятнинг согломлаштирувчи - тикловчи ва айрим бошқа шакллари ҳақида, боради, буларнинг ҳаммаси аҳамиятнинг бўш вақтини, дам олиш ва маданий фаолиятини кўпроқ туғдиради.  Оммавий жисмоний амалиётнинг бу кенгайтирилган бўлимлари муҳим илмий таъминотни талаб этади.
Жисмоний маданият боғлиқ бўлган ҳодисалар ўрганувчи илмий фанлар кўп вақт ичида дифференция йўли билан борилган. Шунинг натижасига жисмоний маданиятнинг айрим томонларига қисман тегишли бўлса ҳам кўпгина хусусий фанлар вужудга кела бошлади. Шуларнинг бир қисми амалиётнинг жисмоний - спорт бўлимида катта ўрин эгаллаб, махсуслаштирилган касбий билимларни ўз ичига олган. Бошқа қисми махсус табиий фанларни ўз ичига олган (анатомия, физиология, биология, биомеханика, тиббиёт, гигиена, психилогия ва ҳ.к.) бўлиб, улар жисмоний маданият соҳасида вужудга келмасдан, балки тармоқ сифатида кенгайтирилган. Шу билан бир вақтда умумлаштирувчи фанлар шакллана бошлаган. Масалан: XX аср циклларида жисмоний маданият собиқ Совет институтларининг биринчи ўқув режаларига жисмоний маданият назарияси ва умумий методикаси, комплекс фани киритилган. Лекин келиб чиқадиган аниқ материалларнинг тўлиқмаслиги ва айрим бошқа сабаблар фаннинг бутун илмий кўринишида шаклланишига ҳалақит берган. Сўнгги 10 йилликларда фаннинг турли соҳаларида информациянинг тез ўсиши билан боглиқ равишда илмий билимларни интеграциялаш оқими кучайиб боради. Гап шундаки, инсон фаолиятининг у ёки бу фаолиятига бўлаклаб таъсир этадиган хусусий илмий маълумотларнинг тўпланиши ўз ҳолича ишнинг мазмунини тўла тушунишга кафолат бермайди, ҳамда амалиётни илмий оптимизациялаш учун етарли асос бўлмайди. Ундан ташқари умумий назария мантиқ жиҳатидан тартибда келтирилмаган хусусий маълумотлар тўпламини бутунлай тушунишдан чеклаш ҳам мумкин. Шунинг учун ҳам замонавий дунё миқёсидаги илмда "информация оқими" хавфи таъсирида таҳлил қилиш йўли билан фойдаланишга ва умумий назарияларни ишлаб чиқаришга эътибор кучайиб, улар кўпгина хусусий маълумотларни интеграллашга, ҳақиқий дунёнинг бир бутунлигини ифодаловчи умумий концепцияга бирлаштиришга олиб келади. Шундай қилиб жисмоний маданият назарияси деб шартли равишда кенг маъноли жисмоний маданият амалиётида назарий ифодаловчи бўлимларнинг ҳамма тўпламига айтилади, ҳамда у ёки бу қонун қоидаларини тушунтиради, уни рационал тарзда бошқаришга хизмат қилади.
Жисмоний маданият назарияси шаклланишининг салмоқли таъсири социология, антопология, ижтимоий психология, ижтимоий жараёнларни ташкил этиш ва бошқариш умумий назарияси, тарбиянинг умумий назарияси ва кўпгина бошқа умумлаштирувчи фанлар ривожланишида сезилади.

ЖИСМОНИЙ МАДАНИЯТ НАЗАРИЯСИНИНГ 
ИЛМИЙ- ТАДҚИҚОТ МЕТОДИКАЛАРИ.
Жисмоний тарбия назарияси - илмий ва ўқув фандир. XX аср интиҳосида дунёнинг қарийб учдан бир қисмида мисли кўрилмаган ҳодисалар содир бўлди. Социализм деб аталган тоталитар тузум, коммунистик мафкура деб аталмиш зўравонлик ва тазйиққа асосланган мафкура таназзулга учради. Жаҳонга, Ер юзига ҳоким мутлоқликни даъво этган ва собиқ иттифоқ жамият сифатида ҳам, давлат сифатида ҳам парчаланиб кетди. Унинг таркибига кирган иттифоқдош республикалар мустақил давлат мақомини олдилар.
Мустақиллик - тенглик сари қўйилган биринчи қадам. Чунки тенглик бўлмаган жойда ким кимгадир тобе бўлади. Мустақил бор жойда ҳукмронлик, ўзгалар ҳисобига яшаш каби иллатлар пайдо бўлади. Биз сўнгги бир ярим аср мобайнида бошимиздан ўтказган мустамлакачилик даврида шундай бўлган эдик.
"Тенглик" сўзининг қудрати шундаки, у одамларнинг ўзаро муносабатларидан тартиб, мамлакатлараро муносабатларигача ҳамма нарсани меъёр-мезонга солади, турли камситишлар ёки ортиқча тобеликларга чек қўяди.
Мустақиллик - ўзаро ҳурмат, бир-бирини тан олиш, бир-бирини қадрлаш асосида мамлакат фуқаролари ўзаро муносабатида ҳам, давлатлар ўртасидаги алоқаларда ҳам ана шу умуминсоний қадриятларга таяниш, умумий мезонлар асосида яшаш демакдир.
Мустақиллик - жамиятдан ажралмаган ҳолда дунё муаммолар ва ўз тақдири билан боғлиқ бўлган истиқбол ҳақида ўйлашдир.
Мустақиллик - эркин дунёқараш, эркин тафаккурга суяниб яшаш салоҳиятидир. Мустақил яшашга, мустақил фикрлашга, ўз тақдирини ўзи белгилашга, ўз ҳаётини ўзи изга солишга қодир одам зиддиятларни осонлик билан енгади, дунёнинг шиддатли муаммолар бўрони қаршисида довдираб қолмайди. Ана шу оддий ҳаётий ҳақиқатни давлат мустақиллигига ҳам қиёслаш мумкин.
Тоталитар тузум даврида давлат мамлакат бошқарув тизимидан тортиб алоҳида - алоҳида шахсларнинг кундалик турмушига ва истиқболига дахлдор бўлган ҳар қандай катта-кичик масалаларни ҳал этишни ҳам ўз зиммасига олгани учун меҳнаткаш халқ боқимандалик кайфиятига дучор бўлган эди. У фақат ишлаш ҳуқуқига эга эди, холос.
Меҳнат деб аталган ҳиссиз машинанинг мурувватига айланиб қолган эди. Эртадан-кечгача меҳнат қилсанг, меҳнатингга яраша очдан ўлмасликка етадиган ҳақингни оласан, тамом-вассалом. Бу собиқ Иттифоқда қонун кучига эга бўлган давлат сиёсати эди. Одамзот шунчаки ишлар, шунчаки умр кечиради, холос. Истиқлол бизга ўзлигимизни англаш имконини яратиб берди. Инсон ўзининг бутун моҳиятини, инсонлигини қанчалик чуқур тушунса, яшаш мазмун-моҳиятини ҳам шунчалик чуқур англайди.
Ўзлигини англаган киши оламнинг бутун ранг-баранглиги билан бирга ҳаёт мазмунини, ўзининг шунчалик тириклик ва мавжудлик белгиси эмас, аксинча, табиатнинг бетакрор мўъжизаси эканлигига, шу аснода инсон қадру қимматини тобора теранроқ англай бошлайди. Демак, бевосита ички бир даъват ва илоҳий қувват билан маънавий ютуқликка, комилликка интилади. Бу - мустақилликнинг яна бир мўвжизаси.
Президент И.А.Каримов тинмай-толмай Ўзбекистон Республикасида жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиршига катта ғамхўрлик билан қарамоқдалар ҳамда шу масала юзасидан илмий ўрганишлар, илмий - тадқиқот ишларини олиб бориш учун ҳамма имкониятлар яратилмоқда.
Спорт ва жисмоний тарбия бўйича муҳим амалий ва назарий муаммоларни ҳал этилиши самарадор методлардан ва илмий тадқиқот олиб бориш услубиятларидан фойдаланиш катта ютуқларга эришишга имконият яратади. Шуни ҳам айтиш керак-ки Ўзбекистон Республикасининг мустақиллик даврида илмий - тадқиқот ишларига, айниқса педагогик самарадор методларини ва педагогик илмий тадқиқот ишларини ишлаб чиқаришга имкониятлар яратилмоқда.
Меҳнат махсулдорлигининг ошиши фақат ишлаб чиқаришни  механизациялаштириш ва автоматлаштириш ҳамда технологияни мукаммаллаштиришга боғлиқ бўлибгина қолмай балки кишиларни жисмоний тараққиёти, соғлиғи ва меҳнат қобилиятига ҳам боғлиқлиги ҳаммага аёндир.
Охирги йилларда техник тараққиёт даврида жисмоний ҳаракат борган  сари  камайиб  кетмоқда. Бу эса  XX  асрнинг энг хавфли касалликка олиб келмоқда - "Гиподинамия" - яъни ҳаракатсизликка, қон-томир тизими касалланишига учрамоқда.
Техник тарақиётига биноан меҳнат сифат жиҳатдан янги мазмунга эга бўлмоқда. Автоматлаштириш ва унга боғлиқ ҳолатда меҳнатнинг ҳар томонлама интенсификациялаштириш инсонинг фақат ақлий хусусиятларигина эмас, балки жисмоний хусусиятларига ҳам алоҳида талаблар қуйилмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Олий мажлисининг иккинчи сессиясида давлатимиз раҳбари "Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида"ги Қонунни амалга ошириш баркамол ёш авлодни тарбиялаш ва ҳалқаро миқёсдаги спортчиларни тайёрлашда муҳим ўрин тутишини қайд этди. Ўзбекистон Республикаси Президент спорт халқимизнинг ажралмас қисмига айланиши, давлат фаолияти органлари, депутатлар, кенг жамоатчилик, энг аввало, маҳаллаларнинг доимий эътиборда бўлиши лозимлигини таъкидлади.
Ислом Каримов Ўзбекистон спортчиларининг халқаро мусобақалар, хусусан, Сиднейдаги ёзги Олимпиада ўйинларида муваффақиятли иштирок этиши мустақил Ўзбекистоннинг жаҳондаги обрўси ва нуфузини янада оширишга хизмат қилишини айтди. Шу муносабат билан Президент мамлакатимиз футболини ривожлантириш, "Пахтакор" жамоаси шуҳратини тиклаш зарурлигига эътиборини қаратди.
Олий Мажлис янги таҳрирдаги Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисидаги*1 қонунни қабул қилди. Энди ўзингиз ўйлаб кўринг, наҳотки Э. Саадининг, С. Рўзиевнинг, Р. Риқсиевнинг жаҳон ғолиби,  Э. Шагаевнинг Олимпия ғолиби бўлиши ва уларнинг спортдаги маҳоратлари дарров ўзидан-ўзи келиб қолганми? Албатта йўқ. Бу йиллар давомида ўрганишлар, кузатувлар, илмий тадқиқот, тажрибалар ўтказилишининг маъсулидир. Шунинг учун жисмоний тарбия ва спорт бўйича илмий тадқиқот ишларининг аҳамияти жуда катта. Шу муносабат билан бизнинг юртбошимиз бу масалага юқори эътибор билан қараб ҳамма шароитлар яратилмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг иккинчи сессиясида қабул қилинган "жисмоний тарбия спорт ва тўғрисида"ги қонунни самарадор амалга оширилиши, қўйилган вазифаларга жавоб бериш учун кўп нарсаларни қайта кўриб чиқиб, ўрганиш ва қайта ишлаб чиқилиши лозим: спорт тренировкасининг тузилиши, режалаштириш, машғулот жараёнидаги жисмоний юкланишлар, унинг меъёрланиши, жисмоний тарбия воситалари, методлари, спорт турлари билан шуғулланиш учун иқтидорли, қобилиятли болаларни саралаш усуллари ва шу кабилар.
Жисмоний тарбия ғоят ранг-баранг ходисадир ва табиий фанлар учун ҳам, ижтимоий фанлар учун қизиқарлидир. Жисмоний тарбия учун ўзига хос ғоя инсон жисмоний ривожланишининг мақсадга мувафиқ бошқаришдир.
Инсон биологик ривожланишни ўрганадиган табиий фанлар, ёшга хос бўлган ўзгаришларни жисмоний машқлар ва ташқи муҳит таъсирида физик ва биологик қонунларни кўринишини ўрганади.
Бу фанлар жисмоний фанлар физиологияси, динамик анатомияси, биомеханика, жисмоний машқлар биохимияси, жисмоний машқлар гигиенаси, тиббиёт назорати, даволаш жисмоний маданияти киради.
Жисмоний тарбияни ривожланишининг ижтимоий Қонуниятларни, жисмоний маданият тарихи, жисмоний тарбияни ташкил этилишини, жисмоний машқлар таъсирида инсон психикасида содир бўладиган 
_____
*1

ўзгаришларни педагогик таъсир ўтказиш воситалари ва шакллари, услубларини қўлланиш моҳияти ва қонунлари, спортда юксак натижаларга эришиш қонуниятларини ўрганадиган ижтимоий фанлар, жисмоний маданият социологияси, жисмоний тарбия тарихи ва жисмоний тарбияни ташкил этиш умумий педагогика, жисмоний машқлар ва спорт психологияси, жисмоний тарбия назарияси ва услубияти, спорт иншоотлари қурилиши киради.
Жисмоний тарбияни ўрганадиган илмий фанлар умумий фанларни табақалашуви воситаси сифатида пайдо бўлади. Жисмоний машқлар физиологияси умумий физиология шахобчаси, биомеханика, биофизика махсулоти, жисмоний тарбия назарияси ва услубияти ихтисослаштирилган педагогик фандир.
Юқорида   қайд этилганлар тажриба асосида вужудга келади. Мана энди кўз олдидан ўтказиб кўринг, жамиятни ривожланишининг ҳозирги босқичида илмий-тадқиқот ишларининг аҳамиятлари қандай бўлишлигини, албатта катта. Шунинг учун ҳам бу масалаларни ҳал этишга ҳамма имкониятлар яратилган ва янгича жиддий қарашни олимлардан, амалиётчилардан бизнинг юртбошимиз талаб қилади.    Сизнинг эъборингизга биноан Ўзбекистон терма жамоаларида  футбол, енгил атлетика, сузиш, оғир атлетика ва бошқа спорт турлари бўйича, балки айрим гуруҳларда ёки спортчиларда илмий иш олиб борувчи бригадалар тузилган.
Маълумки, ҳар бир Республикада фанлар бўйича илмий текшириш институтлари бор. Масалан Ўзбекистонда: сейсмология илмий текшириш-тадқиқот институти, Ўзбекистон педагогика фанлари илмий-тадқиқот институти  (ЎзПФИТИ), Ўзбекистон Давлат Жисмоний тарбия институти, Низомий номидаги  Тошкент Давлат Педагогика Университети ва шу кабилар.
Илмий-тадқиқот ишларининг амалий натижаси болаларни ва ёшларни саломатлигини мустаҳкамлашга, янада меҳнат қобилиятини оширишга    ва    Ўзбекистон    спортчиларининг  юксак ютуқларга    эришиш    имкониятларини    муваффақиятли    оширишга қаратилиши керак.
Бу илмий ишларни олиб боришда биз кўпинча бошқа методлар билан ҳам фойдаланамиз. Масалан: физиология, антропология, биохимия, социология, психиология, биомеханика ва ҳ/к.
Маълумки, жисмоний тарбия педагогик жараён бўлиб ҳисобланади, шунинг учун педагогик илмий текшириш методларини жисмоний тарбия масалаларини текширишда биринчи навбатда қўлланилади.
Илмий текшириш ишларини кимлар олиб боради?- илмий  ходимлар, педагоглар шифокорлар, тренерлар, ўқитувчилар ва  бошқалар. Илмий иш бу маълумотларни тўплаш, уни ўрганиш объекти, баҳолаш ва таҳлил қилиш ҳамда хулоса чиқариш, амалиётда қўллаш, амалга ошириш, бошқача гапирганда бу аниқ билим.
Жисмоний маданият назарияси ва методикаси фани ўрганадиган масалалар доираси кенг. Шунинг учун тадқиқот олиб бориб фақат педагогик методлардан эмас,  балки аралаш фанлар - социология, тиббиёт психология, физология, биохимияда ва врач назоратида фойдаланиладиган методлар ҳам қўлланилади. Булардан ташқари жисмоний тарбия назариясида назарий таҳлил ва умумлаштириш, педагогик кузатиш ва тажриба-синов методларидан фойдаланилади.
Назарий таҳлил ва умумлаштириш методлари. Ҳар қандай тадқиқот адабий манбаларни ўрганиш, таҳлил ва умумлаштиришдан бошланади. Бунинг учун тадқиқотчи керакли адабиётар билан танишади ва ўзига таҳлил қилиш учун зарур адабий манбаларни танлаб олади, сўнг уларни ўрганиш режасини тузади, ёзиб олиш ва таҳлил қилиш методикасини ўйлаб олади.
Тажриба тадқиқотлар учун адабиётларни ўрганишда қайси масалалар - ўрганиб чиқилган, улар қай даражада ёритилган ва улардан қайсилари янада асосланиши ва тажрибада синаб кўришни талаб қилишни аниқлаш зарур.
Кузатиш методи. У махсус ташкил этилади, аниқ белгиланган кузатиш предметига, шунингдек, кузатилган фактларни ҳисобга олиш тартибга эга бўлади. Бунда тадқиқотчи педагогик жараённинг боришига аралашмайди. У кузатишни режасини олдиндан ишлаб чиқади. Бу режада фактларни ўзгаришларни тўплаш изчиллиги, уларни ҳисобга олиш ва ишлаб чиқиш тартиби кўрсатилади. Бундан ташқари кузатув натижасида тасдиқланган ёки инкор этилиши керак бўлган ишчи фарази /гипотеза/ аниқлаб олинади.
Педагогик кўзатишнинг афзаллиги шундан иборатки, у обьектларни табиий шароитларда ўрганиш имконини беради. Бунда фактлар обьектив бўлиши ва тадқиқотчининг шахсий сифатларигагина боғлиқ бўлмаслиги керак. Кузатишлар жараёнида кузатиладиган нарсани аниқ, қайд этиш зарур.
Тажриба синов методлари
Типик шароитларнинг ўзгариш даражасига кўра табиий ва лаборатория тажрибалари бир-биридан фарқ қилинади. Табиий тажрибаларда машғулотлар одатдаги шарт-шароитдан четга чиқмасдан ўтказилади ёки четга чиқса жуда кам бўлади. Лаборатория тажрибаси махсус шароит яратишдан ва бошқа таъсирларни бартараф қилиш, тасодифий ҳолларга чек қўйиш ва зарур материалларни йиғишни тўхтатмасликдан иборат.
Бундан ташқари тажриба синов олиб борувчи ҳодисалар ўртасидаги алоқалар сабабларини аниқ очиш мақсадида шароитни ўзгартириш мумкин. Зарур холларда, масалан: фактлар етарли бўлган тақдирда экспериментни такрорлаш мумкин. Тажрибалар муайян фактлар ёки улар орасидаги боғлиқларни аниқлаш- мутлоқ /абсолют/ экпериментга эргашиш мақсадида ҳам ўтказилиши мумкин. Айрим тажрибаларнинг мақсади натижаларини қиёслашга қаратилган бўлади. Бундай натижалар қиёсий деб аталади. Тажрибаларни ўтказишдан вазифаларни аниқлаб олиш ва тадқиқот режасини, ишчи фаразини тузиш, тажриба машгулотлари методикаси, фактларни қайд этиш  ва қайта кўриб чиқиш усулларини ишлаб чиқиш зарур.
Математик методлар. Тажриба - синов материаллари тўплангач, таъсир этувчи факторлар асосида ўрганиладиган кўрсаткичларнинг ўзгаришидаги индивидуал натижалар чиқарилган хулосаларининг тўғрилигини аниқлаш мақсадида математик жиҳатдан қайта ишлаш керак. Математик қайта ишлаш маълумотлари, диаграммалар ва график ҳолда келтириш мумкин.

ЎЗБЕКИСТОНДА ЖИСМОНИЙ МАДАНИЯТ 
ТИЗИМИНИНГ РИВОЖЛАНИШИ.
Ўзбекитсонда жисмоний маданият тизимини баён этиш учун биз умумий инқилобгача бўлган даврдан сўнг Улуғ Октябр инқилобининг галабаси билан собиқ Совет Иттифоқида Давлат тизимининг ривожланиш ҳақида гапиришимиз мумкин.
1. Жисмоний маданият тизими деганда биз жисмоний тарбиянинг илмий-методик ва идеологик асосларини тушунамиз. Собиқ Иттифоқ мамлакатида ягона жисмоний тарбия тизими яратилган бўлиб бу тизимининг яратилиши бирлашган халқнинг жисмоний маданият соҳасида олиб борган ишларини самарасидир.
Назария орқали эришилган ва амалиётда тасдиқланган ҳамма қимматбаҳо маълумотлар жисмоний тарбия орқали амалга оширилади. Жисмоний маданият тизими деганда биз жисмоний тарбия звенолари бўйича жисмоний тарбия вазифаларини, воситаларини, иш шаклларини, методларини, машғулотларни ташкил этиш йўлларини ҳамда оиладаги жисмоний тарбияни, кадрлар тайёрлашни ва спорт иншоотларини қурилишини тушунамиз.
Жисмоний   тарбия   назарияси – илмий ва ўқув фан сифатида қуйидаги звеноларига бўлинади: (3-жадвал)
1. Мактаб   ёшигача   бўлган   жисмоний   тарбия;
2. Мактаб   ёшидаги   болаларнинг  жисмоний тарбия;
3.Академик лицейларда ва Касб-ҳунар коллежларда жисмоний тарбия;
4. Олий ўқув юртларидаги   жисмоний тарбия;
5. Ҳарбий   ва   флот хизматидаги жисмоний тарбия;
6. Кўнгилли   жисмоний тарбия ва жамиятидаги жисмоний тарбия ишлари  киради.
Мазкур тизим ғоявий ва илмий методикаси асослар, шунингдек, мамлакатда фуқароларнинг жисмоний тарбиясини амалда оширувчи назорат қилишга қаратилган ташкилотлар ва муассасалар мажмуасидир. Инқилобгача Россия ягона жисмоний тарбия тизимига эга бўлмаган Чор Россияда П.Ф.Лесгафт томонидан яратилган жисмоний таълимотга унча эътибор бермасдан хукумдор синфлариинг жисмоний табияси учун турли чет эл тизмасидан фойдаланганлар. Улуғ Октябрь инқилобининг ғалабаси билан собиқ совет Иттифоқида халқ қизиқишига жавоб берувчи  жисмоний тарбиянинг ягона давлат тизимининг ишлаб чиқиш шароитлари яратилган.
Россияда жисмоний тарбия тизими турли оқими таъсирлари билан курашда шаклланиб борди. Айрим олимлар жисмоний тарбия соҳасидаги ил мазмунини қисқа биологик вазифалар билан чекланишига уриндилар. Бу билан улар кишини психик ва жисмоний томонларини бирлигини, киши тарбиялашда ижтимоий ҳаёт шароитини етакчи роль ўйнашини, жисмоний машқ машгулоти жараёнида шахсни бирлигини инкор этмоқчи бўлдилар.

Жисмоний тарбия назарияси – илмий ва ўқув Фан сифатида

3 - жадвал

Жисмоний тарбия назарияси (умумий асослари) ўқув фан сифатида жисмоний тарбия, жисмоний маданият ва спорт бўйича мутахассисларни тайёрлашда ҳамда махсус билим олишда асосий фан бўлиб ҳисобланади. Педагогик Университетларида ва институтларда жисмоний тарбия факультетларининг ўқув режасида бу фан жисмоний тарбия назарияси, жисмоний маданият ва спорт билимларининг тўла тизимида ўтиш курсини таъминлайди.

Унинг мазмуни

ОЎЮда жисмоний тарбия 

Катта ва қари ёшдаги кишиларни жисмоний тарбияси

Академик лицейларда жисмоний тарбия

Касб-ҳунар коллежларида жисмоний тарбия

Харбий хизмат ва флотда жисмоний тарбия

Жамиятлардла кўнгилли спорт машғулотлари-ни ташкил қилади

Умумтаълим мактабларда жисмоний тарбия

Мактабгача тарбия муассасаларида жисмоний тарбия

Жисмоний тарбия назариясининг асослари

Бу ҳодисаларни характерлаш учун талаблар:

Жисмоний тарбиянинг ривожланиш тарихи

Унинг жамият ҳаётида тутган ўрни

Жисмоний тарбияни келиб чиқиш сабаблари

Собиқ Иттифоқ жисмоний тарбия маданиятигача яратилган ҳамма жисмоний тарбия воситаларини йўқотиб, ўрнига янги машқларни ва спорт асбобларини яратиш кераклигини исботламоқчи бўладилар. Уларнинг фикрича футбол  ўйинини ўйнаш мумкин эмас, чунки у буржуазия томонидан яратилган ва ҳ.к.
Бошқалари бўлса ғарб олдида бўйин эгиб, мустабидлик даври жисмоний тарбия тизимини шаклланиш жараёнини, ҳар хил ғарб тизимига мослаштиришни таклиф этдилар.
Собиқ СССР даврида бу хато йўналишлар йўқотила борди. Мамлакатда халқни жисмоний  тарбиялаш тизими илмий асосланган ҳолда вужудга келди.
Мактабгача ёшдаги болаларни жисмоний тарбиясининг масалаларини илмий асослашда ва мутахассислар тайёрлашда П.Ф.Лесгафт, В.В.Гориневский, Е.А.Аркин каби буюк олимларнинг ҳиссаси катта.
Мактабгача ёшдаги болаларни жисмоний тарбиялаш тизимининг келажакдаги равнақига, педагогика фанлари академиясининг илмий ходимлари А.Н.Бикова, Леви Гориневская, Д.В.Хухлаева, Т.Н.Осокина, Е.Л.Тимофеева, Б.Ч.Вавилова, А.А.Удялова ва бошқаларни, педиятрия ИТИ ҳодими З.С.Умарова, болалар ва ўсмирлар гигиенаси ИТИ ходими Г.П.Юрко ва бошқалар, жисмоний тарбия институтлари, мактабгача педагогик кафефдраларининг ўқитувчилари Ўзбекистон педагогика фанлар илмий татқиқот институти ходимлари ўз хиссаларини қўшганлар.
Ўзбекистон  жисмоний тарбияси ва спортини ривожланиши айниқса Республикамизнинг мустақиллик даврида амалга оширилди. Бунга Ўзбекистон Республикасида қабул қилинган жисмоний тарбия бўйича бир қатор директив ҳужжатлари: Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисидаги қонун 14 январ (1992 йил), Соғлом авлод учун Президент фармонлари (28.Х.1993 йил), Таълим тўғрисидаги қонун ва Кадрлар тайёрлаш миллий дастури (29.08.1997 йил) ва бошқалар исбот бўла олади. Уларда болалар жисмоний тарбиясини янада яхшилаш зурурлиги яна бир бор таъкидланди. Жамият ёш авлодни жисмоний жиҳатдан соглом, бақувват, хушчақчақ бўлиб, меҳнатга ва Ватанни ҳимоя қилишга тайёр бўлиб ўтиришдан жуда манфаатдордир.
Ушбу ҳужжатда жисмоний тарбия учун шароит яратиш тўғрисидаги вазифаси ҳам қўйилган; спорт кунлари, анжомлар билан жиҳозлаш ва бошқалар. Олимлар ва амалиётчиларнинг биргаликдаги ғайрат-шижоати натижасида жисмоний тарбия тизимининг барча бўгинлари /мактабгача тарбия муассасалари, умумтаълим мактаблари ҳамда академик лицейлар, коллежлар ва ўқув юртлари /учун илмий асосланган ягона дастурлар яратилади. Кадрлар тайёрлашни амалга оширувчи педагогик коллежлар, физкультура институтлари, педагогика институларининг жисмоний тарбия факультетлари учун махсус дастурлар ва қўлланмалари, дарсликлар ишлаб чиқилди. Илмий текшириш институларида жисмонйи тарбияни такомиллаштириш борасида ҳамда Ўзбекистон Давлат жисмоний тарбия институтида ва жисмоний тарбия факультетларида тадқиқотлар олиб борилмоқда.

ЖИСМОНИЙ  ТАРБИЯ  МАҚСАДИ  ВА  ВАЗИФАЛАРИ.
Жисмоний тарбиянинг мақсади жисмонан соғлом, бақувват, Ватан мудофаасига, ҳаётга ва меҳнатга тайёрлашдир. Бу мақсад мамлакатимизда кишиларнинг жисмоний тарбиясини амалга оширувчи ҳамма муассаса ва ташкилотлар учун ягонадир. Кўрсатилган мақсад асосида 1.Соғломлаштириш;, 2. Таълимий  3. Тарбиявий вазифалар ҳал этилади.
Суяк, боғлам, бўгин тизими тана ҳолатини, шунингдек қисмларининг турли йўналишларда ҳаракатланиш имкониятини таъминлайди. Суяк аппарати боғлам ва бўғинларни тўғри ва вақтида ривожлантириш танани меъёрда ушлаб тўришга ҳамда ҳамма орган ва тизимларни ривожлантиришини таъминлайди. Умиртқа поғонасининг қийшайиши, букирлик, ясси оёқлик муҳим органларининг иш шароитларини бузади, бу эса келажакда касаликка олиб келади. Болаларда суяк тизими нисбатан бўш, чунки унда бир қанча найхужайралари бўлади: бўғинлар анча ҳаракатчан, боғлаш аппарати осон чўзилади, пайлари катталарникига қараганда бўш ва калта.
Шу муносабат билан суякнинг қотишини умуртқа поғонаси эгилишларини боглаш - бўгин аппарати осон чўзилишини мустаҳкамлашни тўгри ва ўз вақтида ёрдам бериш зарурияти келиб чиқади. Ундан ташқари тана қисмлари нисбатини тўғри ривожлантиришга, бўйи ва тана массасини бошқаришга имкон бериш зарур.
Мускул тизими тананинг айрим қисмларини маълум-ҳолатда мустаҳкамлайди ва бу ҳолатни ўзгартиради, яъни мувозанатни сақлаган ҳолда ҳаракатни бажаради, шунингдек ҳимоя вазифасини бажаради- суяк тизимини ички органлар урилишлардан, совуқ олдиришдан сақлайди.  Болаларда мускуллар нисбатан бўш ривожланган ва тана массасини 20-22-%ини ташкил этади. Айниқса, янги туғилганларда қўл ва оёқ мускуллари бўш, секин қисқариб узоқ вақт тўгрилана олмайдилар.
Чақолоқнинг биринчи ойларида мускулларнинг эгилиш тонуси тўгриланиш тонусидан юқори бўлади. Болалар мускулларида сув кўп бўлиб, оқсил моддалари ва ёғ кам бўлади. Айрим мускулларининг ривожланиш бир текисда бўлмайди. Мактабгача ёшдаги болаларда мускулларнинг ҳамма гуруҳларини ривожлантириш зарур. Мускулларнинг суст ривожланган гуруҳларини мустаҳкамлашга алоҳида эътибор бериш зарур. Юрак-томир тизими бошқа тизимларга нисбатан олдинроқ фаол кўрсата бошлайди. Бола туғилишида юрак-томир тизими анча етук бўлади. Болаларда қон томирлари катталарникига қараганда анча кенгроқ. Шу муносабат билан қон босими камроқ, лекин, у юрак қисқариш частотаси билан мослашиб боради. Юрак қисқариш ритми осон бузилади. Юрак кучланишли ишдан тез чарчайди ва тез ўзгарувчан фаолиятга бирдан мослаша олмайди. Кичкина болаларда пульс жуда тез дақиқасига 140-160 марта уради. Аста-секин у камайиб боради, 7 ёшга келганда дақиқасига 95-85 га етади. Буларни ҳисобга олган ҳолда юрак мускулларини, шунингдек бутун томирлар, жумладан, мия томирларини ҳам мустаҳкамлашга ҳаракат қилиш керак. Юракка қон оқишини кучайтириб, унинг кисқариш ритмини яхшилаш, бирдан ўзгариб қолувчи нагрузкага тезда мослашув қобилиятини ривожлантириш зарур.
Нафас олиш тизими. Болаларда юқори нафас олиш йўллари нисбатан тор, унинг шилимшиқ қобиғи лимфатик ва қон томирларига бой, ноқулай шароитларда шишиб, нафас олишни кескин бузади. Ўпка ҳужайралари жуда нозик. Кўкрак қафасининг ҳаракатчанлиги чекланган. Қовиргаларнинг горизонтал жойлашуви ва нафас олиш мускуллари суст ривожланган. Саёз нафас олишда ўпканинг яхши ҳаво алмаштириши бўлмайдиган қисмида ҳаво - туриб қолиши рўй беради.
Кўрсатилган хусусиятларга боглиқ ҳолда кўкрак қафаси чуқур нафас олиши, нафас олиш ритимини муқаррар этиш, ўпканинг ҳаётий сигимини ошириш зарур бўлиб қолади. Ундан ташқари болаларни бурун орқали нафас олишга ўргатиш зарур.
Бурун орқали нафас олганда ҳаво бир оз исийди ва намланади. Бурун йўлларидан ўтадиган ҳаво махсус асбоб нуқталарига таъсир этади, натижада нафас олиш маркази қўзгалиши яхшиланади, чуқурроқ нафас олинади. Огиз орқали нафас олганда совуқ хаво нафас олишнинг шилимшиқ кобиғига таъсир этиб, унинг касалланиши, натижада организмга оғриқ берувчи бактериялар тушиши мукин. Агар бола бурин орқали нафас олса, шилимшиқ кобиқдаги қилчалар ҳаводаги чангни ушлаб қолади, шундай қилиб ҳаво тозаланади.
Болаларда айниқса ёш болаларда овқат ҳазм қилиш органлари етарлича ривожланган. Мускул қобиғининг кучсизлиги натижасида ичак ҳаракат фаолияти тез бузилади. Ичакнинг текис мускул тўқималарини мустаҳкамлаш, унинг тўғри ишлашини таъминлаш зарур.
Тери ички органларни ва тўқималарни уларга микроорганизмлар киришидан сақлайди, тер чиқариш органи ҳисобланади, иссиқни бошқариш ва нафас олишда қатнашади. У сезгир асаб охирига бой бўлиб, улар ташқи муҳит таъсирини қабул қилади ва марказий асаб тизимига узатади, юборилаётган сигналларга жавоб реакцияси бўлади. Болалар териси жуда нозик ва тез яраланади.
Шу муносабат билан бола терисини жарроҳатланишдан сақлаш ва унинг функциясини тўғри ривожлантиришга имкон беришга зарур. Бола туғилишда унинг асаб системаси ўзининг бир қанча функцияларини бажаришига тайёр эмас. Вегитатив асаб системаси ривожланган. Болаларга қўзғалиш ва тормозланиш учун текис бўлмаган жараёнлари, кам ҳаракатчанлик, тормозланишишга кўра қўзғалиш юқорироқ эканлиги хосдир. Шу муносабат билан мактабгача ёшда асаб жараёнини такомиллаштиришга, фаол тормозланишини, шунингдек ҳаракат анализаторлари, сезги органларни ривожлантиришга имкон бериш зарур. Мактабгача ёшдаги болаларда иссиқни бошқариш кам ривожланган бўлгани учун организмни ташқи муҳитнинг ноқулай шароитларига, яъни чиниқишини  тавсия этади. Ўзбекистонда мактабгача тарбия концепциясида кўрсатилганига кўра мактабгача тарбияни мақсади болани шахс сифатида оёққа турғазишдир. Олдиндан тўзилган дастурга асосан жамоа мактабгача   тарбия тизими оилавий тарбия билан боғлиқ  ҳолда олиб борилганидагина  жисмоний ҳам тарбиявий  болаларга ёрдам бериш мумкин.
Мактабгача ёшдаги болаларни тарбиялашда этник ва этнопсихологик хусусиятларни ҳисобга олиш зарур. Боланинг психик ва шахсий ривожланишида оиладаги тарбия ўзининг аҳамияти жиҳатидан юқори бўлиши керак. Оиладаги бола биринчи мартта ўз халқининг маданияти ва турмуши билан тўқнашади, миллий одатларини ўзлаштира боради. Оиладаги тарбия бола ҳимоясини амалга оширади - жисмоний ва хиссий қўлайликлар яратади. Шу вазифаларни ўзи жамоат мактабигача тарбия олдига қўйиши керак. Шу нарсани таъкидлаш керакки, собиқ умумиттифоқ дастури Ўзбекистон шароитида оқланмади. Минтақали хусусияти (Жугрофия, йил фаслларининг давомийлиги), жисмоний тарбия тизимига оригинал ёндошишни талаб этади, унинг муваффақиятли бўлишига боланинг психологик соғлиги кўп жиҳатдан боғлиқ бўлади.
Иқлим шароити болалар фаолиятининг кўп қисмини очиқ ҳавода ташкил этишга имконият яратади, (бунга ҳамма амалий машғулотлар киради). Болалар фаолиятини мумкин қадар табиий шаклларга яқинлаштириш боланинг ҳаракатга бўлган талабини ҳисобга олишдир.
Болаларни ўз кучига қараб ишга жалб этиш ҳар доим ҳам эмоционал хиссиётини ҳосил қилади ҳамда фаолликдаги болалар талабини амалга оширади. Мактабгача тарбия муассасаларида ёшлардан бошлаб соғлиқни сақлаш одатга кирита бориш керак. 
Шундай қилиб Соғломлаштириш вазифалари – бола хаётини мухофаза қилиш, соғлигини мустахкамлаш, жисмоний ривожланишини яхшилаш, организм иш қобилиятини ошириш, шунингдек чиниқтириш энг мухим вазифалардандир.
Болани соғлом, чаққон, мард, кучли бўлиши кун тартибига риоя қилиш, ҳаракатли халқ ўйинларини севиб бажариши учун шароит яратиш керакки, унда иродаликни намоён этишга, жисмоний ва психологик характердаги қийинчиликни енгишга интилиш зарур.
Бунда қиз ва ўғил болаларни жисмоний тарбия асосида келажакдаги қиз ва ўғил болаларнинг сифатларини тарбиялаб, ўз хусусиятларини ҳисобга олиш зарур. Жуда кичик ёшдан бошлаб болаларда соғлиқ учун заруркўникмаларни шакллантириб бориш даркор. Гигиеник тарбияларда келажакдаги соғлом турмуш кечиши учун қўйилган йўриқларни шакллантириш учун зарур бўлган озодалик маданияти асосидир. Гигиеник ва Жисмоний согломлаштириш жиҳатдан соғлиқни сақлаш ва халқ таълимининг биргаликда олиб бориладиган ишларга боғлиқдир. Юқорида айтилганларни ҳисобга олиб, Ўзбекистон Давлат жисмоний тарбия ниститути илмий-методик лабораторияси Фарзандингиз  соғлом  бўлишини истасангиз" деб номланган, 3-6 ёшли болаларга мўлжалланган, чунки, жисмоний тарбия бешикдан бошланади. Шу борадан оилада ўтказиладиган жисмоний машқлар қўшимча машғулотлари  ҳақида методик тавсияномалар шунингдек, болаларда жисмоний маданият ва спорт, мустақилликни тарбиялаш соҳасидаги билимларни шакллантириш бўйича ўқув қўлланмасини ишлаб чиқиш лозим.
2. Таълимий вазифалар. Мактабгача таълим ва бошланғич таълм ёшдаги болаларни жисмоний тарбиялаш жараёнида таълимий вазифаларни: ҳаракат малака ва кўникмаларини шаклантириш, жисмоний сифатларни ривожлантириш, тўғри қадди-қомат, гигиена кўникмаларини сингдириб бориш, махсус билимларни эгаллаш, мустақиллик кўникмасини сингдириш кабиларни ҳам ҳал этиб бориш зарур.
Асаб тезлигини эластиклик туфайли ҳаракат малака ва кўникмаларни анча енгил шакллана боради. Кўпгина ҳаракатлар (эмаклаб юриш, югуриш, велосппед учиш ва бошқалар) оддий ҳаётда болалар томонидан кўп фойдаланилади, бу эса атроф-муҳит билан алоқани енгиллаштиради ва уни билиш имконини беради. Эмаклай бошлаган боланинг ўзи уни қизиқтираётган буюм олдига келиб кузата бошлайди. Велосипедда учувчи бола ҳавонинг, сузишни билувчи бола эса сув хоссаларини яхши билиб оладилар. Мустаҳкам ҳаракат кўникма ва малакалари жисмоний кучни тежашга имкон беради. Чунки у осон, кучланиш катта бўлмаган ҳолда бажаради ҳамда машқ бажаришга асаб-мускул энергиясини кам сарфлайди.
Мустаҳкам шаклланган ҳаракат малака ва кўникмалардан фойдаланиш ҳаракат жараёнида, айниқса ўйин фаолиятида кўникмаган ҳолатларда  вужудга  келадиган  вазифаларни  тушуниб олишга имкон беради.
7 ёшгача болаларда шаклланиб олинган ҳаракат малака ва кўникмалари мактабда уни  такомиллаштириб бориш учун фундамент бўлади, мураккаброқ ҳаракатларни эгаллаш енгиллаштиради ва келажакда спорт соҳасида юқорироқ натижага эришишга имкон беради.
Мактабгача ёшдаги болаларда шакллантириб бориш зарур бўлган ҳаракат малака ва кўникмаларни ҳажми "Болалар богчасида тарбия дастури"да берилган, лекин у мактабгача тарбия муассасаларида шароит, болалар тайёргарлигига, тарбиячилар тажрибалари ва билимларига кўра кенгайтирилиши мумкин.
Эрта ёшдан бошлаб болаларда жисмоний сифатларни ривожлантириб бориш зарур. Агар болада у ёки бу асосий жисмоний сифатлар у ёки бу даражада ривожланмаган бўлса, у ҳатто оддий машқларни ҳам бажара олмас эди.
Мактабгача ёшдаги болаларда ўтирган, турган ва югурган вақтда танани тўгри шакллантириб бориш жуда муҳимдир. Тўгри қадди-қомат бутун ички органлар ва бола организми системасининг бир меъёридаги фаолияти учун катта аҳамиятга эга. Боғчада ва оилада шаҳсий ва жамоа гигиенаси малака ва одатларини (қўлларни ювиш, жисмоний машқларни бажаришдан олдин зарур ҳонага бориш, тана, кийим, оёқ кийим, ўйинчоқ жихозлари, хона ва ҳ.к. тозалиги ҳақида ғамхурлик қилиш)ни сингдириб боришга катта эътибор бериш зарур. Болаларнинг соғлиғи кўп жиҳатдан шуларга ҳам боғлиқ.
Мактабгача ёшдаги болалар учун йил давомида жисмоний тарбия билан боғлиқ билимларни (машғулотлар фойдаси, моҳияти, жисмоний машқлар ва жисмоний тарбия сифатларини аҳамияти ва ҳ.к) бериш ва сингдириб бориш мухимдир. Болалар тана қисмларининг номларини, ҳаракат йўналишларини (юқорига, пастга, олдинга, ўнга, чапга), спорт жиҳозларининг номларини билишлари зарур.
3. Тарбиявий вазифалар. Эрта ёшдан бошлаб болаларда кун тартибига қатъий риоя қилиш одатини, кундалик жисмоний машқлар билан шуғулланиш одатларини тарбиялаш ҳолда боғчада ва уйда бу машқлар билан мустақил шуғулланиш кўникмасини ривожлантириб бориш зарур. Болаларнинг ўз тенгдошлари ва кичкинтойлар билан жисмоний машқларни, шу жумладан, ҳаракатли ўйинларни ташкил этиш ва ўтказишни ўргатиб бориш муҳимдир. Жисмоний тарбия жараёнида аҳлоқий нафосат, меҳнат тарбиясини амалга ошириш учун кўпгина имкониятлар мавжуд.
Жисмоний машқлар машгулотлари тўғри ташкил этилганда ижобий хусусиятларини тарбиялаш учун, аҳлоқий сифатларни, шунингдек, иродавий сифатларни намоён этишда кулай шароитлар яратилади.
Яхши йўлга қўйилган жисмоний тарбия кўп жиҳатдан болаларнинг ақлий ривожланишига, нутқни ривожлантиришга имкон беради.
Жисмоний машқлар машғулотларида болаларда ҳамма психик жараёнлар шунингдек, фикрлаш жараёнлари (кузатиш, таққослаш, тақлид қилиш,) ривожланиб боради.
Болалар ўзлари эгаллаган билимларни ва кўникмаларини фаолияти, мустақиллик, фикр юритувчанлик, топқирликларини намоён  этган ҳолда  ижодий  фойдалана  олишларига  интилишлари зарур.
Жисмоний тарбия нафосат тарбиясини амалга оширишга имкон беради. Жисмоний машқларни бажариш вақтида ғўзалликни, қадди-қоматни, ҳаракат ифодасини, кийим, жисмоний тарбия жихозларини, атроф-муҳит ҳолатини қабул қилишга, сезиш, тушуниш ва тўгри бахолаш қобилиятини ривожлантириш, ҳаракат ва сўзларда учраб қоладиган қўпол ҳолатга қарши курашишни ривожлантириш зарур.
Жисмоний тарбия жараёнида меҳнатга тайёрлаш амалга оширилади: болаларда соғлиқ  мустаҳкамланади, ҳаракат кўникмалари шаклланади, меҳнат учун зарур жисмоний сифатлар, ҳаракат  кўникмаларини  ва  меҳнат жараёнларини  тезда эгаллаш қобилияти ривожланади. Ундан ташқари, хона ва майдонни жиҳозлаш (сакраш учун қумли чуқурчаларни қуриш ва ҳ.к) билан спорт жиҳозларини тайёрлаш ва тиклаш, (ирғитиш учун халтачаларни тикиш, ирғитиш учун нишонлар тайёрлаш ва ҳ.к) билан уларни тозаликда сақлаш (гимнастик девор, тўплар, таёқчалар, гардишлар, велосипедлар, гимнастик тушаклар ва ҳ.к чангини артишлари) билан боғланган  ҳолда меҳнат кўникмаларини эгаллайдилар, болаларда катталар меҳнатига ҳурмат тарбияланади.
Халқимизнинг Широқ Тўмарис, Жалолиддин Мангуберди, Амир Темур каби қанчадан-қанча жасур қиз-ўғлонлари Она Ватани ва халқининг ҳимояси йўлида мардлик кўрсатиб, тарихда ўзларининг ўчмас изларини қолдирганлар. Уларнинг номларини асрлар Оша муқаддас билиб, тилга оламиз.
Бу инсонлар дунёга қаҳрамон бўлиб келмаган албатта. Уларни ҳам она туқкан. Оила, жамият тарбиялаган.
Мустақил Ўзбекистон қўлга киритган истиқлолни мустаҳкамлаш ва ривожлантиришда ёшларни ҳар томонлама камол топтириш, хусусан ватанпарварлик руҳида тарбиялаш бугунги куннинг энг мухим муаммосидир. Чунки келажак авлод ҳақида қайғуриш, соғлом, баркамол, ватанпарвар наслни тарбиялаб етиштиришга интилиш бизнинг миллий хусусиятимиздир. Бугунги кунда болалар оила, боғча ва мактабда ватанпарвар қилиб тарбияланмас экан, келажакда жамият ҳам маънавий ҳам моддий, ҳам сиёсий йўқотишларга юз тутиши мумкин.
Мустақиллик шароитида Ўзбекистон ёшларида миллий мафкуравий қараш, миллий тафаккур, миллий ғурур, миллий ва умумбашарий қадриятларга содиқлик ҳиссини тарбиялаш, ҳамда уларни ватанпарвар қилиб тарбиялаш, тарбиявий ишларнинг бош мезони сифатида қаралмоқдаки, буни ҳар бир ота-она таълим муассасалари фарзандларимиз тўғри англаб етиши ва ўзининг ҳаётий дастури сифатида билмоғи керак, Муҳтарам Президентимиз таъкидлаб ўтканидек, мустақил давлатимизнинг бош вазифаларидан бири юртим, деб, элим деб, ёниб яшайдиган ватанпарвар комил инсонни тарбиялашдир.
Маънавий – ахлоқий етукликнинг энг муҳим белгиси – ватанпарварликдир. Ватанпарварлик – туғма ирсий хусусият эмас, балки таълим-тарбия жараёнида шаклланадиган маънавий қадриятдир. Маълумки бундай ҳамма даврларда ҳам долзарб бўлиб келган, бу хусусда кўплаб мутафаккирлар, олиму-фозиллар ўзларининг қимматли фикрларини, таълимотларини ўз асарларида баён этишган. Жумладан, Фаробий, Беруний, Ибн Сино, Юсуф Хос Хожиб, Жалолиддин Девоний, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Бурхониддин ал-Марғилоний, Имом Замаҳшарий, Шайх Нажмиддин Кубро, Ал-Бухорий каби мағрибу-машриқ, дунёсига машҳур бўлган буюк зотларнинг нафақат асарлари, балки ҳаёт фаолиятлари болаларни инсонпарвар, меҳнатсевар қилиб тарбиялашда буюк қадрият сифатида хизмат қилади.
Ватанпарварлик тарбияси оилада бошланади ва ривожланиб, мустахкамланиб боради, айниқса оила тарбиясида ўспирин ёши (16-18 ёш) ватанпарварликни шакллантириш учун энг қулай ёш даври ҳисобланади. Чунки, мазкур  ёшда болалар турмушда ўз ўрнини топиш, , касб-ҳунар эгаллаш, ихтисослик танлаш ва истиқбол режаларини тузиш, келажакда жидий муносабатда бўлиш хусусиятлари кўзга ташланади. Бу ёшнинг характерли хусусиятларидан бири ўспирин ўзига-ўзи баҳо бера бошлайди ҳамда унда одоблилик, вазминлик каби ахлоқий сифатлар қарор топади.
Шунингдек, ўспирин ёшлар Ватанга, халқига, жамиятга фидойи инсон бўлиб, хизмат қилишни олий мақсад деб биладилар. Бундай ёшларнинг кўпчилиги қаҳрамонлик кўрсатишга интилиш, эркин дунёқараш асосида мустақил ҳаракат қилиш, жамоага ва турмуш ходисаларига романтик муносабатда бўлишлари билан бошқа даврдаги ёшлардан ажралиб туради.

Жисмоний тарбия тизимининг асосий хусусиятлари
Жисмоний тарбия тизимининг асосий хусусиятлари бу гоявилик, ҳалқчиллик ва илмийликлар. Жисмоний тарбия тизимининг ғоявийлиги бу унинг йўналишлигидир (ватанпарварлик, ўз ватанини севиш ва бойитиш ва ҳ.к)
Жисмоний машқлар билан шуғулланиш жараёнида ички дунёқараш шаклланиб боради ҳамда жамият аъзоларининг аҳлоқ кодекси руҳида аҳлоқий сифатлар тарбияланиб боради. Бизнинг жисмоний тарбия тизимининг мустақил Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг ҳар томонлама жисмонан ва руҳан қобилиятларини ривожлантиришга хизмат қилади. Жисмоний тарбия тизимининг гояси унинг вазифалари, принциплари, методлари, шунингдек ташкилий асосларида ўз ифодасини топган.
Жисмоний тарбия тизимининг йўналиши: мамлакатимизда бутун фуқаролар учун ягона бўлган жисмоний тарбия тизими тузилган.
Халқнинг жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлик борасидаги муваффақиятлари ишлаб чиқариш махсулдорлигининг ўсишига, демак халқ фаровонлигига таъсир этади. Шунинг учун ҳар бир кишини жисмоний тарбиялаш учун муҳим ишдир.
Жисмоний машқлар билан шугулланиш учун ҳамма зарур шароитлар яратилмоқда; ўйингоҳлар, сув ҳавзалари қурилмоқда, гимнастика хоналари, майдончалар жиҳозланмоқда, спорт анжомлари, кийимлари, пойафзаллар тайёрланмоқда ва ҳ.к. Жисмоний тарбия жараёнида умумий қабул қилинган воситалар билан бир қаторда жисмоний машқлар ва спортнинг миллий турлари қўлланмоқда, тикланмоқда ва ривожлантирилмоқда.
ИЛМИЙЛИК- Жисмоний тарбия тизимининг характерли белгиларидан биридир. Мамлакатимизда тадқиқотлар асосида ягона давлат дастурлари, ўқув қўлланмалар, дарсликлар ва бошқалар яратилмоқда ва такомиллаштирмоқда, ҳар бир ёш даври учун жисмоний   ривожланиш   ва    жисмоний  тайёргарлик кўрсаткичлари меъёрлари ишлаб чиқилмоқда, жисмоний тарбия жиҳозлари ва буюмларига бўлган талаблар аниқланмоқда. Илмий тадқиқот ишлари бир қатор илмий тадқиқот институтларида ва Олий ўқув юртларида олиб борилмоқда. Тадқиқотлар натижасида эришилган ҳамма янгиликлар амалда қўлланилмоқда. Шу муносабат билан давлат муассасаларида, жамият ташкилотларида ва оилада жисмоний тарбиянинг қўйилиши яхшиланмоқда. Педагогик ишчиларнинг малакасини ошириш борасида кўпгина ишлар олиб борилмоқда.
Жисмоний  тарбия  тизимининрг    умумий  принциплари.
Жисмоний тарбия тизимининг умумий принциплари қуйидагилар:
1) жисмоний тарбиянинг меҳнат ва ҳарбий тайёргарлик билан алоқадорлик принципи; 2) шахсни ҳар томонлама ривожлантириш принципи; 3) жисмоний тарбияни соғломлаштириш мақсадига йўналтирилган принципи.
Ҳар қандай мустақил давлатда жисмоний тарбия давлат муассасаларида,жамоатчилик асосидаги жисмоний тарбия ташкилотларида ва оилада амалга оширилади.
Давлат муассасаларида жисмоний тарбия шахсни ҳар томонлама ривожлантиришнинг мажбурий элементи сифатида қаралади. Жамоатчилик асосидаги ташкилотларда жисмоний тарбия ва спорт иши кўнгилли тарзда олиб борилади.
1. Жисмоний тарбиянинг меҳнат ва ҳарбий амалиёти билан боглиқлик принципи.
Жисмоний тарбиянинг меҳнат ва ҳарбий амалиёти билан боглиқлик принципига инсоннинг ҳамма ёш даврида жисмоний тарбиялаш масалаларини ҳал этишда амал этиш керак.
Бу шуни билдирадики, жисмоний машқлар билан шуғулланиш жараёнида таянчлик ва ҳарбий ҳолатларда қўлланиши мумкин бўлган жисмоний сифатларни ва ҳаракат кўникмаларини шакллантириб бориш зарурдир.
Меҳнат ва ҳарбий фаолиятларни бажаришда ҳаракат малака ва кўникмаларини шакллантириш билан бир вақтда ривожлантириб борувчи жисмоний сифатлар муҳим аҳамиятга эга. Меҳнатдаги муваффақиятлар инсоннинг меҳнат жараёнлари эгаллаш қобилиятга боглиқ ҳолда ошиб боради.
Психик жараёнлар ва аҳлоқий - иродавий сифатлар савиясига бажарилаётган турли ҳаракат махсулдорлиги боғлиқдир. Психик жараёнлар ва иродавий сифатларнинг ривожланишига эса жисмоний тарбия кўп жиҳатдан имкон беради. Мустахкам соғлиқ ҳар томонлама жисмоний ривожланиш, атроф муҳитнинг ноқулай шароитларига чиниқиш инсон учун меҳнат ва ҳарбий фаолият муваффақиятлар учун зарурдир.
Техниканинг мустаҳкамланиб бориши учун инсонинг жисмоний тайёргарлигига бўлган талаблар ортиб бордики, бу жисмоний тарбия қўйилишининг узлуксиз такомиллаштириб борилишини келтириб чиқаради.
Меҳнатга мухаббат ва жисмоний тарбия жараёнида эгалланган меҳнат кўникмалари келажак фаолияти учун зарурдир.
2. Шахсни хар томонлама ривожлантириш принципи.
Халқ ҳаётий савияси яхшилаш бўйича ҳамма ишларни  ўз зиммасига олган мустақил давлат учун ҳар томонлама жисмоний ривожланган ҳамда руҳий қобилиятли шахслар керак. Бу вазифани ҳал этишда жисмоний тарбиянинг аҳамияти каттадир. Жисмоний машқларни ўтказишда жисмоний тарбиянинг махсус вазифалари билан бир қаторда инсон яхлит бир бутунлигига шаклланиб (соғлиқни мустаҳкамлаш, ҳаракат малакаларини шакллантириш, ҳаракат сифатларини ривожлантириш ва ҳ.к.) боради, яна бир вақтда психик жараёнлар, фикрлаш, умумлаштириш аҳлоқий сифатлар ривожланиб боради, шунингдек меҳнат тарбияси амалга оширилади. Бу принципга айниқса мактабгача ёшдаги болалар билан иш олиб бориш босқичида катта эътибор бериш керак, чунки  бу ёшда  шахснинг ҳар  томонлама ривожланиш асослари қуйида боради.
3.Жисмоний тарбиянинг согломлаштиришга 
йўналтирилган  принципи.
Мамлакатимизда инсон соглиғини муҳофаза қилиш учун катта эътибор берилмоқда. Жисмоний тарбиянинг соғломлаштиришга йўналтирилган принципида ўқитувчиларнинг ўз тарбияланувчилари соғлиғини сақлаш ва мустаҳкамлаш жавобгарлиги келиб чиқади. Жисмоний тарбия жараёни шундай қўйилиши керакки, у шугулланувчи соглиғига таъсири яхши бўлишини таъминлаши зарур. Бу фақат воситаларни тўғри танлаш ва уни қўллашнинг унумли усулларидан фойдаланилганда, шунингдек, тиббиёт ҳодимининг назорати ўрнатилганда амалга оширилиши мумкин.
Жисмоний тарбия тузилишининг умумий принциплари ўзаро чамбарчас боғлангандир. Жисмоний тарбиянинг меҳнат ва ҳарбий тайёргарлик билан боғлиқ принципи энг муҳим ҳисобланади, чунки у мамлакатимизда жисмоний тарбиянинг мақсадларини белгилаб беради.	Шахснинг ҳар томонлама ривожлантириш принципи мустақил жамиятимизнинг муҳим вазифаларидан бири ҳар томонлама ривожланган қобилиятли инсонларни шакллантиришни ифодалайди.
Агар жисмоний тарбияни амалга оширишда шугулланувчилар соғлиғи ҳақида гамхўрлик намоён бўлса, бунда биринчи икки тамойил қўлланилиши мумкин.

ЖИСМОНИЙ  ТАРБИЯ  ВОСИТАЛАРИ.

Жисмоний тарбия  воситаларига  умумий  характеристика.  XX асрнинг техника тараққиёт даврида жисмоний тарбия ва спортга катта ўрин ажратилмоқда. Айниқса охирги йилларда "Футбол" турини ривожлантиришга қаратилган Ўзбекистон Президентининг фармони ҳаммани қувонтиради. Инсон саломатлиги жисмоний тарбия ва спортнинг ривожланишида ажралмаган ҳол бўлиб қолди.
Чунки, техник тараққиёт даврида инсоният жисмоний меҳнатдан озод бўлиб, энг хавфли касалликка "Гиподинамия"га учрамоқда, яъни ҳаракатсизлик ҳолати ошиб бормоқда.
Бу эса XX асрнинг жуда ҳавфли қон-томир тизимининг касаллигига олиб келади. Шунинг учун, айниқса охирги йилларда севимли, мустақил жумҳуриятимизда Вазирлар Маҳкомаси томонидан "Жисмоний тарбия ва спорт" бўйича чиқарилган қонун ва "Соғлом авлод учун" фармони болаларнинг маънавий ва жисмоний ривожланиши, уларнинг соғлом, меҳнатсевар, бахтли бўлишлари тўгрисидаги ғамҳўрлик қилишни кўрсатади.
Шундай бўлар экан, аҳолининг, айниқса болаларни жисмоний ҳар томонлама гармоник ривожланиши учун қандай жисмоний тарбия воситаларидан фойдаланишимиз мумкин. Жисмоний тарбия воситалари ҳаракат кўникма ва малакаларни амалга ошириш йўлида хизмат қилаётган методларни муваффақиятли амалга оширишда ишлатиладиган жисмоний 
Давлатимизда жисмоний тарбия ва спортга катта ўрин ажратилган ва ажратилмоқда. Шу боисдан 14 январ 1992 йилда қабул қилинган «Жисмоний тарбия тўғрисида»ги қонун, 28 октябр 1993 йилда «Соғлом авлод учун» Президент И.А. Каримовнинг фармони, январ 1996 йилда «Ўзбекистонда футболни ривожлантириш» қарори, 29 август 1997 йилда «Таълим тўғрисида»ги ва «Кадрларни тайёрлаш тўғрисидаги миллий дастур» бунга исбот бўла олади. 
Маълумки жисмоний тарбия қадимдан мавжуд бўлиб инсон  ҳаёти билан ривожланиб келган. Инстон жисмоний тарбия учун қуйидаги воситаларни вужудга келтирган – бу  «гигиеник омиллар», «табиатни соғломлаштириш кучлари», «жисмоний машқлар» инсоннинг жисмоний ривожланишига турли ҳаракатлар ҳам таъсир этади (меҳнат, расм солиш, кийиниш х.к.) шартсиз рефлекс, массаж ва бошқалар.
Улар соғлигини мустахкамлаш, организмни ҳар томонлама ва гармоник ривожлантириш, ҳаётга зарур бўлган ҳаракат, кўникма ва малакаларни ошириш, жисмоний такомиллашувчини юқори поғонага кўтариш мақсадида фойдаланилади. Лкеин, фақат комплекс ҳолда ҳамма жисмоний тарбиянинг умумий вазифаларига тўла жавоб бериши мумкин, чунки ҳар бир восита организмга ҳар хил таъсир этади. 
4-жадвал 

Туризм

Спорт

Даволаш гимнастикаси

Спорт гимнастикаси

Ритмик гимнастика

Бадий гимнастика

Спорт ўйинлари

Ҳаркатли ўйинлар

Сайр, экскурсия ва бошқалар

Волейбол, енгил атлетика, футбол оғир атлетика ва бошқалар

Гимнастика

Жисмоний машқлар (жисмоний тарбиянинг асосий ва махсус воситалари)

Ўйинлар

Жамоат гигиенаси

Шахсий гигиена

Қуёш 

Ҳаво 

Сув 

Гигиеник омиллар

Табиатнинг соғломлаштириш кучлари

Жисмоний тарбия воситалари
машқлар, табиатни соғламлаштирувчи кучлари, гигиеник омиллар воситаларидир.
Маълумки, жисмоний тарбия қадимдан мавжуд бўлиб, инсон ҳаёти билан ривожланиб келган. Инсон жисмоний тарбия учун воситаларини вужудга келтирган - бу гигиеник омиллар, табиатнинг согломлаштириш кучлари, жисмоний машқлар(жадвал 4).
Инсоннинг жисмоний ривожланишига турли ҳаракатлар ҳам таъсир этади /меҳнат, расм солиш, кийиниш, шартсиз рефлекс, массаж ва бошқалар/. Улар соғлиқни мустаҳкамлаш, организмни ҳар томонлама ва гармоник ривожлантириш, ҳаётга зарур бўлган ҳаракат, кўникма ва малакаларни ошириш жисмоний такомиллаштиришувни юқори погонага кўтариш мақсадида фойдаланилади. Лекин, фақат комплекс ҳолда ҳамма жисмоний тарбия воситалари қўлланилса, шундагина, юқорида кўрсатилган вазифаларга тўла жавоб бериш мумкин, чунки ҳар бир восита организмга ҳар хил таъсир этади. Бу воситалар, шунингдек, даволаш ва профилактика мақсадларда ҳам кенг қўлланилади.
сув

ЖИСМОНИЙ  МАШҚЛАР  ТАВСИФИ.
Тавсифи - бу жисмоний машқларни муайян белгиларига кўра гуруҳ ва кичик гуруҳчаларга тақсимланишидир. Турли жисмоний машқлар кўплаб ўхшаш белгиларга эга. Машқларни гуруҳлашга имкон бериладиган асосий белгини аниқлаш муҳим. Бу белги педагогик жиҳатдан аҳамиятли бўлиши лозим. Турли белгиларга кўра тузилган таснифлар кўплаб амалдаги жисмоний машқлар билан танишишга, улардан зарурларини қуйилган вазифаларга мувофиқ танлашга, дарслик ва қўлланмалардан зарур машқлар таснифини тез топишга ёрдам беради.
Айниқса, умумий таснифларнинг асосида жисмоний тарбия воситаларининг тарихий шаклланган тизими ва методлари ётади: гимнастика, ўйинлар, спорт, туризм. Бу гуруҳларнинг ҳар бири ўзига хос аҳамиятга эга ва улар янада кичик таснифий гуруҳчаларга бўлинади.
Гимнастика жисмоний тарбия тизимида катта ўрин тутади. У соғломлаштириш ёки умумривожлантирувчи турларига бўлинади.
Гимнастиканинг қуйидаги ўзига хос хусусиятлари мавжуд: гавданинг турли қисмлари, айрим бўгимлари ва улар фаолиятининг турли томонлари ва ҳолатига талаб таъсир этиш /мускулларнинг бўшашига, чўзилишига ва бошқалар/: жисмоний юкланишни тақсимлаш имконияти; спорт анжомлари ва спорт иншоатларидан фойдаланиш; машқларни мусиқа жўрлигида ўтказиш; машқларнинг ранг-баранглиги. Гимнастиканинг бу хусусиятлари ундан хилма-хил вазифаларни ҳал этиш учун барча ёшдаги саломатлиги, жисмоний тайёргарлиги турлича бўлган кишилар билан ўтказиладиган машгулотларда фойдаланиш имконини беради.
Ҳаракатли ўйинлар. Бу турли эмоционал ҳаракатлардан иборат мураккаб фаолиятдир. Бу фаолият белгиланган қоидалар асосида тўсатдан ўзгарадиган шароит ва вазиятларда бажарилади. Гимнастикадан фарқли тўлароқ, ўйинларни ўтказишда жисмоний нагрузкаларни тақсимлаш қийин бўлади.
Ҳаракатли ўйинлар бошқа жисмоний машқлардан шугулланувчилар фаолиятини ташкил этиш ва бошқариш хусусиятлари билан фарқланади. Ўйин давомида тўсатдан ўзгарадиган вазиятларда ҳаракат қилиш ва тезкорлик, чаққонлик каби жисмоний фазилатларни намоён қилган ҳолда қисқа муддатда ҳаракат вазифаларини ҳал этиш зарурияти вужудга келади. Бу ҳаракатлар кўникмаларини мустахкамлайди. Ўйин пайтида болалар фаолияти образли, сюжетли ёки ўйин вазифалари асосида ташкил этилади ва бу болаларнинг жисмоний машқларнинг иштиёқ билан ва ўзоқ муддат бажариши учун ижобий хис-туйғулар уйғотади. Бу ўз навбатида уларнинг организмига таъсирини кучайтиради, чидамлиликни ривожлантиришга ёрдам беради.
Ўйин қоидаларига риоя қилиш бир-бирини тақозо этадиган ҳаракатни юзага келтиради, аҳлоқий фазилатлар ўзаро ёрдам, онгли интизом ва бошқаларни тарбиялашга ёрдам беради. Ўйин пайтида болаларга ҳаракат усулларини танлашда мустақиллик кґрсатишлари, зехни саботлилик кўрсатиш имконияти яратилади. Ўйин фаолияти комплекс характерга эга турли ҳаракатлар уйғунлиги кўрилади.
Ўйиннинг юқорида кўрсатиб ўтилган хусусиятлари ундан кичик мактаб ёшидаги болалар билан олиб бориладиган ишда фойдаланиш имконини беради. Спорт жисмоний машқларнинг бирор турида юқори натижага эришишга қаратилган билан тавсифланади, кишининг маънавий ва жисмоний кучларига юксак талаблар  қуяди. Шунинг учун у муаян ёш босқичнинг ривожланиш даражасидагина қўлланиш мумкин. Бу эса жисмоний тайёргарлик соғлигига мувафиқ шароитини талаб қилади. Спорт жисмоний камолот топишга хизмат қилади ва маънавий-иродавий фазилатларни тарб.иялашга ёрдам беради. Шунинг учун спорт билан шуғуланиш айниқса, киши организмининг ҳамда инсон шахсининг шаклланиш даврида фойдалидир.
Жисмоний маҳоратни шакллантириш ва жисмоний тарбиянинг хилма-хил вазифаларини  ҳал  этиш мақсадида ўкувчилар билан "ишлашда турли гимнастика машқлари, спорт ўйин элементларидан фойдаланилади. Бунинг натижасида жисмоний машқлар ва кейинги ёш босқичларида хилма-хил  спорт турлари билан шуғулланиш учун замин яратилди.
Туризм - ҳаракат кўникмаларини мустаҳкамлашга ва табиий шароитларда жисмоний фазилатларни ривожланишига имкон беради. Мактабда болалар билан турли ҳаракат усулларидан фойдаланган ҳолда, шаҳар ташқарисига сайрлар уюштирилади. Сайр чоғида йўл-йўлакай турли машқларни бажариш мумкин; тўсиқлардан сакраш арқончалар билан сакраш, копток билан машқлар, ҳаракатли ўйинлар. Табиатнинг соғломлаштириш кучлари жисмоний тарбия жараёнига икки йўналишда олиб борилади:
1. Жисмоний машқлар машгулотини ташкил этиши ва мувофиқли шароит сифатида ўтказилиши, яъни муҳитнинг табиий омиллари жисмоний машқлар таъсирини кучайтиради.
2. Иккинчи йўналиш организмни чиниқтиришга нисбатан мустақил восита сифатида фойдаланилади қуёш, ҳаво ваннаси, сув тадбирлари, артиниш, чиниқтириш ва ҳ.к. Мисол; касалхоналарда курортларда ва бошқа турли дам олиш ташкилотларида ҳаво ва қуёш ванналари, сув ва чиниқтириш тадбирлари, артиниш, чиниқтириш тадбирлари кенг ўрин эгаллайди. Жисмоний машқлар машғулотида, табиатнинг соғломлаштириш кучларини тўғри ишлата билиш киши организмига жисмоний машқларни ижобий таъсирини оширади.
Табиатнинг соғломлаштириш кучлари /қуёш, ҳаво, сув/  бола организмига жисмоний машқларни таъсир этиш самарадорлигини ошириш.   Очиқ ҳавода, қуёшли кунларда жисмоний машқлар ўтказиш вақтида болаларда ижобий хиссиёт вужудга келади, кўпроқ кислород ютилади, мода алмашинуви орқали, айрим органлар ва организм тизимларининг қувватини имкониятларини оширади. Қуёш, ҳаво, сув организмни чиниқтириш учун, юқори ва паст ҳароратга организмнинг мослашувини ошириш учун фойдаланилади. Натижада иссиқлик бошқарувчи аппарат машқланади ва инсон организмини об-ҳавонинг кескин ўзгаришига ўз вақтида жавоб бериш қобилиятига эга бўлади. Бунда табиатнинг табиий омилларидан жисмоний машқлар мосланиши чиниқиш самарасини оширади.
Табиатнинг табиий кучларидан мусатақил воситалар сифатида фойдаланилади. Сув терининг ифлосдан тозалаш учун, ундаги қон-томирларини кенгайтириш ва торайтириш ва ҳоказо учун қўлланилади. Ўрмонлар, боғлар, истироҳат боглари хавоси алоҳида моддага эга бўлиб микробларни йўқотишга, қонни кислород билан бойитишга ёрдам беради.
Қуёш нурлари тери остида "С" витаминини ҳосил қилишга ёрдам беради, инсонни ҳолатида тетик ва яхши бўлади. Табиатнинг табиий кучларидан уларни мослаштирилган ҳолда фойдаланиш муҳимдир.
Гигиеник омиллар жисмоний тарбия вазифаларини ҳал этишда зарур шарти бўлиб ҳисобланади. Улар жисмоний машқларнинг шугулланувчилар организмига таъсири самарадорлигини оширади. Хоналар, спорт жиҳозлари, ўйинчоқлар, ўқувчилар кийимлари ва пойабзалларининг тозалиги касалликларни олдини олади. Гигиеник талабларни бажариш болаларда ижобий эмоция уйғотади ҳамда жисмоний машқларни ўзлаштириш учун қулай шароит яратади. Гигиеник омиллар шахсий ва жамоат гигиениясини ўз ичига қамраб олади.
Гигиена омиллари мустақил аҳамиятга эга: улар барча орган ва бутун тизимларнинг нормал ишлашига ёрдам беради, боланинг нормал ривожланиш ва ўсишига кўмаклашади. Тўғри ёритиш кўп касалликларининг содир бўлишига йўл қуймайди, ўқвчиларнинг ҳаракат қилишлари учун қулай шароит яратади. Кундалик режимига қатъий риоя қилиш уюшқоқликка, интизомликка ўргатади. игиеник омиллар - шахсий ва жамоат гигиенасини ўз ичига қамраб олади.
1. Шахсий гигиена машғулот тартиби, дам олиш, жойининг тозалиги ўкув ва овқатланиш ҳона гигиенаси, майдонча, кийимлар, спорт жиҳозлари ва анжомлари, бадан ва кийимларнинг тозалиги ва ҳ.к. ларнинг организмга жисмоний тарбия самародаорлигини оширади.
Агарда жисмоний машқлар тоза, ёруғ хоналарда ўтказилса, жисмоний ҳаракат сифатларининг ривожланиши ва бу машқларни ўзлаштириш енгилроқ бўлади, ишчанлик ошиб боради, болалар ижобий эмоционал ҳолатда бўлади. Улар соғлиқни яхшилашда ва киши умрини узайтиришда катта аҳамиятга эга.
Гигиеник омиллар мустақил аҳамиятга эга: ҳамма тизим ва органларнинг нормал ҳолатда ишлашга кўмаклашади. Масалан: сифатли ва мунтазам овқатланиш ҳамма органларга озуқавий моддаларни ўз вақтида етказиб беришни таъминлайди, боланинг тўғри ўсиши ва ривожланишига ёрдамлашади, шунингдек, овқат хазм қилиш тизими шахснинг фаолиятига ижобий таъсир этиб касалланишни олдини  олади. Нормал тинч ухлаш асаб тизимларини ишчанлигини оширади ва дам олишга имкон яратади. Хонанинг тўғри ёритилганлиги кўз касалликлари келиб чиқишининг олдини олади ва болаларнинг фазо сезгирлиги учун қулай шароит яратади. Булар соғлиқни яхшилашда ва киши умрини узайтиришда катта аҳамиятга эга. Спорт билан шуғулланишда, машқ бажариш ва дам олиш, овқатланиш катта аҳамиятга эга.
2. Жамоат гигиенаси: - машқлар бажариш жойининг ёруглиги, тозалиги, спорт анжомлари билан жихозланиш ёки хонанинг гигиеник талабига жавоб бериши ва ҳ.к.
Муҳитнинг табиий факторлари ва гигиеник шароитлар жисмоний тарбиянинг асосий махсус воситалари бўлмаса ҳам, лекин уларнинг таъсири катта аҳамиятга эга.
Жисмоний машқлар - жисмоний тарбиянинг асосий воситаси бўлиб ҳисобланади. Агар табиатнинг соғломлаштириш кучлари, гигиеник омиллар орқали соғломлаштириш вазифаларини хал этилса, жисмоний машқлар эса ҳар бир ҳаракат малакаларига ўргатиш, ҳаракат сифатларини тарбиялаш, кишини жисмоний ва рухий ривожлантиришда асосий вазифаларни ҳал этади. Юқоридаги кўрсатилган жисмоний тарбия воситалари соғломлаштириш ва таълим-тарбия бериш вазифаларини амалга оширишнинг асосий шартидир. Жисмоний тарбия жараёнида ақлий, эстетик, аҳлоқий воситалар қўлланилади, бу эса ҳамма тарбия турларини бирлигини кўрсатади.
Жисмоний машқлар, жисмоний тарбия воситаси сифатида шуғулланувчиларни фаол ҳаракат фаолиятларини ташкил этади. Жисмоний машқлар бажариш хусусиятларини ва яхши натижаларга эга бўлиш йўлини шугулланувчиларнинг онгига етказиш керак.
Жисмоний машқларни онглилик характерини қатор психик жараёнларини йиғиндисида кўриш мумкин. Масалан: баландликка сакраш. Юқорида айтилганлардан қуйидаги умумий хулосани чиқариш мумкин.    Жисмоний машқлар онгли равишда бажариладиган эркин ҳаракат фаолияти бўлиб, жисмоний тарбиянинг қонуниятларига мувофиқ ишлатилади.
Бошқача айтилганда, жисмоний машқлар - бу махсус танлаб олиниб, таълим-тарбия вазифаларини бажарадиган ҳаракатдир. озирги замон жамоат ишлаб чиқаришни ривожлантиришнинг асосий йўналишлари ишлаб чиқаришни автоматлаштириш, комплекс механизация-лаштириш, электроника ва кибернетикадан фойдаланишдир. Бунда жисмоний кучлар қисқаради /камаяди/, узоқ муддатли диққатга, функцияларнинг ҳаракатчанлиги ва асбоблар кўрсатгичини тезда қамраб олиш талаблари ортиб боради. Нозик сезги органлар бу шароитларда катта аҳамиятга эга.  Жисмоний машқлар айрим категорияси одамларда мавжуд бўлган ҳаракат, жисмоний фаолиятнинг камчиликларига қарши курашда ҳам қўлланилади. Бунда улар "компенсациялашган" функцияни бажаради.
Ишлаб чиқаришда жамоатда ва бошқа жойларда ҳаракатларни чегаралаш натижасида жисмоний етишмаслик келиб чиқади. Бу эса кўпгина орган ва тизимларнинг функциясини, психологик функциясини пасайтиради, ташқи салбий таъсир остида тургунлик пасаяди.   Шундай қилиб ҳаёт ўргатган шарт шароитлар ва организмни турли морфологик ва функционал ривожлантиришга зарур бўлган воситалар орасидаги қарама-қаршиликлар мавжуд бўлади. Бу салбий ходисаларга қарши курашда инсоннинг жисмоний ва психилогик қобилиятини оширишда қўлланиладиган жисмоний машқлар муҳим аҳимиятга эга.
Жисмоний тарбия жараёнида ҳамма воситалар иштирок этади, жисмоний машқлар тарбиялаш ва ўргатишда ўзига хос аҳамиятга эгадир. Бунинг сабаблари қуйидагилар:
1. Жисмоний машқлар инсоннинг атроф муҳитга нисбатан ҳаракат тизимини ифодалайди.
2. Жисмоний машқлар ижтимоий-тарихий жараёнда жисмоний тарбия соҳасидаги такрорланиш, қайтарилишдир.
3. Жисмоний машқлар шугулланувчиларнинг танасига таъсир қилиб қолмай, шахс сифатида шаклланишида ҳам аҳамиятлидир.
4. Жисмоний машқларнинг педагогик фаолиятидаги алоҳида аҳамияти тарбияланувчиларнинг жисмоний
такомиллашувига қаратилганлигидадир.
5.Жисмоний машқлар кишининг ҳаракатга бўлган талабини қондирувчи воситадир.

Жисмоний машқлар каердан келиб чиқади.
Машқлар жисмоний тарбия воситаси бўлиб чиқиши қадим замонларга боғлиқ. Қазилмалар натижасида топилган ҳар хил уй-рўзғор буюмлари, турли ёдгорликлар, қоялардаги расмлар ва тасвирлар авлоддан авлодга ўтган, авлоднинг маданияти, жумладан жисмоний маданият фикр юритишга олиб келади.
Жисмоний машқлар меҳнат орқали вужудга келган. Жисмоний машқларни ривожланишига санъат, харбий иш, ҳамда дин ўзининг салмоқли таъсирини кўрсатади. Масалан: миллий кураш.
Лекин жисмоний машқларнинг ривожланишида, моддий талабчанлик ва ҳаёт шароити ҳал қилувчи фактор бўлиб ҳисобланади. Жисмоний машқлар келиб чиқишдан бошлаб, ижобий билим ва малака билан боғлиқ бўлган.
Жамиятни ва жисмоний тарбияни ривожланиши, жисмоний машқларни меҳнат ва ҳарбий ҳаракатлар билан ўзаро боглиқлиги йўқотилиб борди.
Жисмоний машқлар меҳнат ёки ҳарбий ишга боғлиқ бўлмай қола бошлади. Ҳайвонни ушлаб олишда, душманни табиий югуришда қувиб етиш ёки ундан ўзини қутқариш, қисқа, ўрта ва узоқ мкасофаларга югуриш келиб чиқди. Шунга ўхшаш нишонга отадиган бўлдилар. Машқларни алоҳида бўлиб, ажралиб чиқиши энди кишиларни меҳнатга ва ҳарбий ишга тайёрлай бошлади ва бу уларни жисмоний ва руҳий ривожланишларини таъминлади. Жисмоний машқлар бу эркин ҳаракатлардир. Уларни бажариш, тўхтатиш, ўзгартириш киши ихтиёри билан амалга оширилади. Эркин ҳаракатлар ҳақида буюк олимлар И.М.Сеченов ва И.П.Павлов кўп ишлар бажарганлар.
Сеченовнинг фикрича, эркин ҳаракатлар бу ақл ва ирода билан бошқарилади. Лекин бу харакатларни инсон ҳаёт шароити ва тарбия таъсири остида олади. И.П.Павлов эркин ҳаракатларнинг  физиологик механизмларини очиб берди. Унинг фикрича эркин ҳаракатлар бош мия ярим шарларининг умумлашган ҳаракатларининг натижасидир. Бунда кўпгина анализаторларнинг биринчи ва иккнчи сигнал тизими иштирок этади. Лекин асосий ўйинни иккинчи сигнал
тизими хал этади. Мисол: инсон ва ҳайвон.   Эркин ҳаракатларни бажариш ўз ичига шартли ва шартсиз рефлексларни киритувчи мураккаб жараёндир.

Жисмоний машқларни организмга таъсири.
Юқорида аётилганидек, жисмоний машқлар одам организмига чуқур ва ҳар томонлама таъсир кўрсатади. Мўлжалланган мақсадда улардан маълум ижтимоий ва биологик муҳитда фойдаланилади. Шунинг учун ҳам жисмоний машқлар машгулотларининг оптимал самарадорлигини ошириш мақсадида қуйидаги факторларни эътиборга олиш керак:
A) Машгулотда қатнашувчиларнинг индивидуал ҳолатлари: ёши, жинси, саломатлик, жисмоний ривожоаниш, тайёргарлик даражаси /ақлий, жисмоний, хиссий/, эмоционал ҳалатлар ва бошқалар хусусиятлари;
Б) Жисмоний машқларнинг хусусиятлари /мураккаблиги, янгилиги, техник характеристикаси/;
B) ташқи шароитлар: ишлаш, ўқиш, яшаш, дам олиш тартиби, ҳаракат фаолиятининг конкрет шароитлари /жойнинг метериологик шроитлари, жиҳозларнинг сифати, машгулот ўтказиладиган жойнинг гигиенаси, жамоатда ўзаро муносабат характери, атрофдаги шахсларнинг таъсири ва бошқалар/.
Тарихий ривожланиш жараёнида жисмоний трабия усулларининг муҳим томонлари ташкил этувчи жисмоний машқлар турли мажмуаси ва тартиби яратилиб борилди.
Жисмоний машқларнинг организмга таъсири кўп қирралидир, лекин асосийлари қуйидагилардан иборат:
а) Киши психикасига
б) Тана шаклига
в) Организмни физиологик функциясига
г) Согломлаштириш аҳамиятига
д) Тарбиявий таъсири.
Масалан, эрталабки гигиеник гимнастика: кўп вақт шуғулланиб борса тана шаклининг ўзгариши, организмда физиологик функцияларнинг ўзгариши, соғломлаштириш аҳамияти ва киши психикасига таъсирини кўрсатишимиз мумкин.
Табиий ва педагогик фанлар соҳасидаги илмий билимларни кенгайтириб бориши натижасида жисмоний қобилиятни ривожлантиришга ҳар томонлама таъсир этувчи жисмоний машқлар тизими яратилди. Тарихий ривожланиш давомида бир қанча турдаги жисмоний машқлардан мақсадга яқинроқларини танлаб олинди ва тартибга туширилади.
Жисмоний машқларни бутун организмга ва унинг айрим орган ва тизимларига таъсир этиш қонуниятларини билиш машқлардан, шунингдек, қўйилган масалаларни ҳал этишда ёрдам берувчи тўғри методик жиҳатдан ишлаб чиқилган мажмуалардан маълум мақсадларда фойдаланишда йўл келади.
У ёки бу жисмоний машқлардан фойдаланиш мақсади уларнинг бир ёки бир нечта асосий белгилар бўйича аниқланади. Бунда машқларнинг бутун организмга таъсирлар йиғиндиси ҳисобга олинади.
Жисмоний ривожланишга йўналтирилган жисмоний машқларни танлаш ва қўллашга илмий ёндашишни уларнинг инсон организмига таъсирини қатъий ҳисобга олиб бориш ҳамда машқлар самарадорлигини таъминловчи керакли шартларни яратишни талаб этади. Бу ерда ташкил этилган методика ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

ЖИСМОНИЙ  МАШҚЛАРНИ  ТАЪСИРИНИ 
АНИҚЛАЙДИГАН ОМИЛЛАР.
Ҳар бир педагог жисмоний машқларни организмга таъсирини билиши ва ҳисобга олиши керак. Бундан у киши организмининг бир бутунлигини унутмаслиги лозим. Агар жисмоний машқлар объектив қонунлар асосида қўлланилмаса, у ҳолда салбий натижага эга бўлиб, зарар етказиш мумкин. Мисол: тайёргарликсиз узоқ масофага югуриш.
Жисмоний    машқларни мақсадга мувофиқ таъсирини аниқловчи умумий омилларга: 1. Машғулотлар устидан тўғри педагогик раҳбарлик; 2. Ўргатиш ва тарбияашда мақсадга мувофиқ методлардан фойдаланиш киради.
Шу билан бир қаторда қуйидагиларга ҳам эътибор бериш зарур:
а) Шугулланувчиларнинг индивидуал хусусиятлари (ёши, жинси, соғлик ҳолати, тайёргарлик даражаси, меҳнат ўқиши, дам олиш тартиби).
б) Жисмоний машқларни хусусиятлари: уни мураккаблиги, янгилиги, жисмоний ҳаракат иши ҳажми, ҳис-хаяжонлиги.
в) Ташқи мухит хусусиятлари (метрологик, жой шароити, асбоб ва анжомларни сифати, шуғулланиш жойининг гигиеник шароити)
Педагог, инсонни иш қобилияти ҳақидаги асосий илмий қоидаларни билиши керак /ишга кириша билиш, дам олиш ва жисмоний ҳаракат иш ҳажмини организмга таъсири, машқ оқибатлари ва бошқалар/.
Жисмоний машқларнинг шакли ва мазмуни.
Ҳамма ходиса ва жараёнларга ўхшаш жисмоний машқлар ҳам ўзининг мазмуни ва шаклига эга. Жисмоний машқлар мазмунига қатор жараёнлар механика, биологик, психологик боғлиқлиги киради. Уларнинг таъсирида ҳаракат фаоляитига бўлган қобилият ўсади. Масалан: узунлика сакрашда югуриб келиш, депсиниш, учиш, қўниш фазалари киради. Жисмоний машқлар шакли - уларни ички ва ташқи тузилишидан иборат.
Ички тузилиши - ҳаракат бажаришда асосий функцияларни таъминловчи жараёнларни ўзаро боғлиқлиги, ўзаро мувофиқлаштириш билан характерланади.
Масалан: югуришдаги тузилишнинг ўзаро боғлиқлиги бошқа, штангна кўтаришда бошқа. Бу жараёнларнинг механик, психологик, биологик боглиқлиги ва мувофиқлиги ҳар хил. Ташқи шакли - машқнинг ташқи кўриниши. У ҳаракат жараёнида фазовий, вақт ва куч муносабати билан характерланади.
Жисмоний машқларнинг мазмуни ва шакли ўзаро боғлиқ ва бирликда сақланади. Бу бирлик қарама-қаршиликни ҳам ўз ичига олади. Мазмун - шаклини ўзгартириш мумкин.
Масалан: 10 марта сакраш, техникасини ўзгартирган. Баландликка сакраш. Масалан: ҳаракат сифатларини яхшилаш натижасида машқ шаклини ўзгартиради. Шакл ҳам мазмунни ўзгартира олади.
МАСАЛАН: баландликка сакрашда - сакраш усули ўзгариб, унинг мазмунини ҳам ўзгартиради.
Жисмоний     машқларнинг туркумларга    бўлиниши.
Жисмоний машқларни туркумларга бўлиш - уларни бир-бирига боглиқ бўлган гуруҳчаларга ажратиш ва бу гуруҳлардаги машқларнинг баъзи хусусиятлари умумий бўлиши лозим.
Жисмоний тарбиянинг тарихий таҳлили шуни кўрсатадики, жамият тараққиётининг турли босқичларида тарбиянинг маълум амалий вазифаларини ҳал қилиш учун рационал деб топилган жисмоний машқ турлари танлаб олинган ва туркумларга бўлинган. Булар - Қадимий Грецияда пенталон - беш кураш: Гутс-Мутс тизимидаги табиий харакатлар: XVIII ва XIX асрларда Песталоцциянинг ва Шипснинг оддий ҳаракатлари: снарядлар билан ва снарядларсиз машқлар : гуруҳли машқлар : жанговор "сокол" тизимидаги ва ҳоказо.
Бу туркумлар жисмоний тарбиянинг бутун тарихан мужассамлашган воситаларини ўз ичига олмайди. Эбернинг француз тизимида машқлар асосан фойдаланиладиган воситаларнинг тор амалий белгиларига кўра /югириш, сакраш, тирмашиб чиқиш, оғир нарсаларни кўтариш машқлари, улоқтириш, сузиш, ҳимояланиш ва хужум қилиш туркумлаштирилган эди. Австрия педагоглари К.Гаульгофер ва М.Штрейхер томонидан қилинган жисмоний машқлар туркумланиши "педагогик мақсадлар" билан тузилган бўлиб, жисмоний машқларнинг қуйидаги асосий гуруҳларини назарда тутар эди:   1. Тенглаштирувчи машқлар; 2. Шакллантирувчи машқлар; 3. Етукликка оид машқлар; 4. Ҳаракатларни чиройли бажариш машқлари.
П.Ф.Лесгафт мактаб ёшидаги болаларнинг жисмоний тарбияси мақсадларига мувофиқ келадиган жисмоний машқларнинг ажойиб туркумланишини ишлаб чиқди. Унинг туркумларининг асосий гуруҳлари қуйидагилардир:
1. Оддий машқлар. 2. Мураккаб машқлар ёки кучланиш ортиб борадиган машқлар. 3. Мақсади фазовий муносабатларни ўрганиш ва вақтга кўра ишни тақсимлашдан иборат бўлган машқлар. 4. Мураккаб ҳаракатлар кўринишидаги мунтазам машқлар.
Кўриб чиқилган барча туркумланишлар, аслини олганда, гимнастиканинг турли тизимларидаги машқларгагина тааллуқли бўлиб, мактабда ўқувчилар билан олиб бориладиган машгулотларда қўлланилар эди. Улар жисмоний тарбиянинг тарихий қатор топган барча воситаларни қамраб олмас эди.
Жисмоний машғулот машқларининг етарлича илмий равишда асосланган туркумлари ҳозиргача хали тузилгани йўқ. Махсус адабиётлар тахлилида кўпроқ гимнастика, спорт, ўйин ва тузим турларига деярли эътибор берилади. Ундан ташқари улар яна гуруҳчаларга бўлинади. Лекин бундай туркумлаштириш етарлича аниқ эмасдир. Етарли даражада жисмоний тарбия воситалари ва методлари тўла ўзаро бирикувини ҳисобга олмайди. Ҳозирги даврда кенг тарқалган ва амалиётда синалган жисмоний машқлар тўплами жисмоний сифат ва қўшимча белгиларни бажаришга қўйилган талабларнинг ютуқлари бўйича ажратишдир. Уларга мос ҳолатда қуйидагиларга ажратилади:
1. Максимал кучни шиддатлилиги ва қувватини характерловчи машқнинг тезкор-кучли кураши.
2. Циклик характердаги машқларда чидамлиликни чиқариб келтирувчи машқлар тури /қисқа ва узун масофаларга югуриш, чанғида югуриш, юриш, сузиш ва ҳоказо/.
3. Қатъий тартиблаштирилган дастур шартларида қўйилган координациялаштирувчи ва бошқа қобилиятларнинг ҳосил қилишини талаб этувчи машқлар тури.
4. Ҳаракат фаолиятининг, характердаги содир бўладиган шакл ва ситуацияларнинг узлуксиз ўзгариш режими шароитларида жисмоний сифатларини комплекс мавжудлигини талаб этувчи машқлар тури.
5. Шу билан бир қаторда хусусий туркумлаштириш қўлланилади. Биомеханика машқларни циклик ва комбинациялаштирилган    машқлар    кўпроқ    қўлланилади,    ундан ташқари илгарилама айланма ва мураккаб фазовий машқлар.
6. Физиологияда  эса  қувватнинг  турли  зоналарида бажариладиган машқлар: максимал катта ва меъёрий.

ЖИСМОНИЙ МАШҚЛАР ТЕХНИКАСИ.
Ҳаракат вазифалари мақсадга мувофиқ содда ҳал этилишига ёрдам берадиган ҳаракат фаолиятининг усуллари жисмоний машқлар техникаси дейилади. Масалан: "оёқни букиб" сакраш усули билан, югуриб келиб узунликка сакраш.
а) Техника тушунчаси бу харакатларнинг ташқи шаклидир. Жисмоний машқлар техникаси бетўхтов ўзгаради ва такомиллашади.
Жисмоний машқлар техникаси, техниканинг асоси, аникловчи звеноси ва деталларини ўз ичига қамраб олади. (жадвал 5)
б) Техниканинг асоси, негизи - бу ҳаракат вазифаларини аниқ рационал йўл билан ҳал қилиш учун керакли ҳаракатларнинг йиғиндисидир. Масалан: воллейболда хужумкор уруш-тананинг кетма-кетлик ҳаракати; югуриб келиб узунлика сакраш - югуриш; депсиниш; учиш ва қўниш фазаси элементларидан иборат.
в) Техниканинг аниқловчи звеноси - бу ушбу ҳаракат асосий механизмининг энг муҳим ва ҳал қилувчи қисмидир.

г) Техник деталлари - ҳаракатнинг асосий механизмига халақит бермайдиган, унинг иккинчи даражали хусусиятидир. Бу спортчининг индивидуал хусусиятига боғлиқ. Масалан: уч сакрашда учиш фазаларининг ўзига хос муносабати:

Жисмоний машқлар техникаси

5-жадвал 

Техника – ҳаракат фаолиятини 
бажаришнинг умумлироқ 
 усулидир. Улар: 

Техниканинг шахсий (гуруҳлар) ҳусусиятлар

Техниканинг асосий, негизи

Техникани аниқловчи звеноси

Индивидуал (гуруҳлар) ҳусусиятлари 

Техниканинг деталларини ташкил қилади

Жисмоний машқлар шакллантиришни такомиллаштириш жараёнида ҳаракат фаолиятларини ижро этишда самарадор усулларини излайдилар. Бунда энг асоси жисмоний машқлар техникасига тегишли ва таъминлайдиган қонуниятларни англаш лозим. 

Циклик ҳаракатларда уч фазани ажратиш мумкин:
1. Тайёрлов фазаси;  масалан, ирғитишда қўлни ва танани орқага тебраниш
2. Асосий фаза; ирғитишда буюмни қўйиб юбориш.
3. Якуний фаза; масалан: ирғитишда мувозанатни  сақлаб қолиш,  ўзини  тўхтатиш.
Лекин уларнинг ҳар биттаси алоҳида ўзининг аҳамиятига эга. Фазовий - вақт, ритмик, динамика характеристикаларини бир-биридан фарқлайдилар. Жисмоний машқлар техникасига кинематик, динамик ва ритмик ҳаракат характеристикаси киради. Кинематик характеристикага: фазовий, фазовий вақт ва вақт характеристикасилардан иборат. Бу ҳаракат характеристикалари бир-биридан фарқлайдилар. (жадвал 6)
Жисмоний машқлар техникасига кинематик, динамик ва ритмик ҳаракат характеристкаси киради. Кинематик характеристикага; фазовий, фазовий, вақт ва вақт характресткаси киради. Бу ҳаракат характеристикалари бир биридан фарқлайдилар. Фазовий характеристика ўз ичига "дастлабки ҳолат, тана ҳолати, ҳаракат йўналишни қамраб олади. Дастлабки ҳолат - машқларни тўғри бажаришга энг қулай шароитлар ва имкониятлар яратади, ҳамда кейинги машқларни муваффақиятли бажаришга имкон беради. Дастлабки ҳолатини ўзгартириб ва тана ҳолати қисмларини кетма-кетлиги ўзгартириб организмга таъсир этувчи нагрузкаларни тўғри бошқариб олиб боришга ҳам имконият яратади. Тана ҳолати - ҳар хил спорт турларида, ҳар хил махсус эстетик талаблар қуйилади. Масалан, фигурали учиш, спорт гимнастикаси, бадиий гимнаститкада бош ҳолати, оёқ учларини узатилиши, қадди-қоматни тўғрилиги ва бошқалар.

Жисмоний машқлар техникаси ва ҳаракатлар тавсифи
6 – жадвал

Гимнастика 

Спорт 

Ўйинлар 

Туризм 

Жисмоний машқлар техникаси

Жисмоний машқларни қўллашда восита ва методлар тизими

Ҳаракат вазифасини мақсади самарали мувофиқ равишда бажариш услублари

Техниканинг асоси

Техникани аниқловчи звеноси, негизи

Кинематик характеристика  

Техниканинг қисимлари (деталлари)

Техниканинг ҳусусиятлари

Динамик ҳарактеристика

Фазовий ҳарактеристика

Вақт ҳарактеристикаси
Давомилиги, тезлиги

Ички куч

Ташқи куч 

Гавда - ҳолати

Ҳаракат траекторияси

Шакли 

Йўналиши 

Амплитуда тебраниш кенглиги ҳолатлари орасидаги масофа.

Фазовий вақт ҳарактеристикаси

Ҳаракат тезлиги

Ҳаракат ритми (ҳаракатларнинг ритми)

Ритмик ҳарактеристика (ҳаракатлар бир маромда)

А) Тенг ҳаракат операциясининг пассив кучлар мускулларнинг чўзилувчанлиги
Б) ҳаракат аниқлашининг тортиши
В) Реактивкучлар тезлашган

А) Ўз гавдасининг оғирлик кучи
Б) Таянч рекцияларинг кучи
В) ташқи муҳит-нинг қаршилик кучи (сув ташқи оғирликлар, интерцион кучлар  ва х.к)

Ўзгарувчан 

Бир меъёрда

Тана қисми ёки буюмни ўтиш йўлини троектория /йўналиш/ деб аталади. Троекторияда шакл, йўналиш ва амплитудалар мавжуд.
А) Шакли бўйича ҳамма ҳаракатлар тўғри чизиқли ва эгри чизиқли йўналишда бўлади. Боксда ва қиличвозликда тўғри чизиқли ҳаракатларни учратиш мумкин. Қолган ҳамма машғулотларда, спорт турларида фақат эгри чизиқли ҳаракатларни кўриш мумкин. Ҳаракат вазифалари муваффақиятли бажариш учун, буюм ёки тана ҳаракати.
Б) йўналиши катта аҳамиятга эга, ҳамда айрим мускулларнинг ривожланишига жисмоний машқларнинг таъсирчанлиги каттадир.
В) ҳаракат амплитудаси, бу тана қисмининг ўтиш йўлининг катталиги, бурчак /градус/, чизиқли /қадам узунлиги/, ўлчамларда ҳар хил бўғимлар,  тана белгилар  билан белгиланиши мумкин.
Фазовий вақт характеристикага - тезлик ва тезланишлар киради. Ҳаракат тезлиги - йўлнинг босиб ўтиш учун кетган вақтга нисбати билан аниқланади. Агар ҳаракат тезлиги йўлнинг ҳамма нуқталарида бир хил бўлса, ҳаракат текис ҳаракат дейилади. 
Вақт характеристикаси.  Вақт характеристикасига машқ ва уларнинг элементларини бажариш, айрим статистик ҳолат ҳамда ҳаракат тезлигининг узунлиги киради. Техниканинг айрим элементлари турли вақтда бажарилади.
Темп дейилганда ҳаракат даври ёки ҳаракат миқдорининг вақт бирлигидаги такрорланиш тезлиги частотаси тушунилади.
Ритимик характеристика. Ритм - мускул кучланиши ва бўшашининг навбатма навбат алмашувидир. Ўзлаштирилган ҳаракатларда ритм турғун характерга эга. Ритмик ҳаракатлар осон бажарилади, шунинг учун ҳам чарчов ҳосил қилмайди.
Динамик характеристика. Жисмоний машқларни бажаришда жуда кўп омиллар, жумладан ички ва ташқи кучлар таъсир этади.
Ички кучларга таянч ҳаракат аппаратининг суст кучлари, ҳаракат аппаратининг фаол кучлари, реактив кучлар киради. Ташқи кучларга инсон танаси ташқаридан таъсир этувчи кучлар: ўз танасининг огирлик кучи, таянчининг реактив кучи. ташқи муҳит /ҳаво, сув, қум, ер/нинг ва табиат жисмлари /буюмлар, жуфт машқлардаги рақиблар/нинг қаршилик кучи, спорт анжомлари, инерция кучи киради.