Ўзбекистон Республикаси
Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

Мирзо УлуҒбек номидаги 
Ўзбекистон Миллий университети

С. СидиҚов

ТупроҚларни агрокимёвий хариталаш ва ўҒитлардан дифференциал фойдаланиш

Ўқув қўлланма

Тошкент
“Университет”
2011

 Ўқув қўлланмада тупроқларни агрокимёвий текширишнинг барча босқичларида бажариладиган ишларининг мазмуни тўлиқ ифодаланган. Текширишнинг тайёргарлик босқичи, дала ишлари, лаборатория анализ-лари, агрокимёвий хаританома тузиш ва расмийлаштириш тартиби ҳақида маълумот берилган. Хаританома асосида ўғитлардан фойдаланиш режаси-ни тузиш ва улардан унумли фойдаланиш учун тавсиялар ишлаб чиқил-ган.
Ўқув қўлланма «Тупроқшунослик», «Агрокимё ва агротупроқшунос-лик» таълим йўналишлари бўйича таҳсил олаётган талабаларга мўлжал-ланган.

Тақризчилар: б.ф.д., проф. Турсунов Л.Т.
                        	     қ.х.ф.д., проф. Қурвонтоев Р.

Кириш

Қишлоқ хўжалигида кимёлаштириш жадал суръатда ривожланаётган бир пайтда, хўжаликлар ва мутахассислар олдига минерал ва органик ўғитлар, шунингдек, ерларни кимёвий мелиорациялаш воситаларидан оқилона ва унумли фойдаланиш вазифалари қўйилмоқда. Ўғитлардан мақ-садга мувофиқ равишда фойдаланиш, кимёвий мелиорация тадбирларини илмий асосланган ҳолда ўтказиш, кўп жиҳатдан хўжалик тупроқ шароит-ларини ҳар томонлама ўрганишга боғлиқдир.
Тупроқ хариталарида асосан, уларнинг унумдорлигини баҳолашда муҳим ҳисобланган тупроқларнинг морфологик ва генетик хусусиятлари акс эттирилган бўлади. Бу харита тупроқларнинг типлари, типчалари, турлари, гранулометрик таркиби, чиринди қатламининг қалинлиги, маданийлашганлик даражаси ва бошқа бир қатор хоссалари ҳақида фикр юритишга имкон беради. Бироқ бу кўрсаткичлар агрономик нуқтаи назардан кўпгина масалаларни ҳал қилишда жумладан, ўғитларни қўллаш тизимини ишлаб чиқишда етарли бўлмайди.
Ўсимликларнинг алоҳида ўғит турларига бўлган талабини аниқлаш учун тупроқ ҳайдалма қатламидаги асосий озиқ элементлари-азот, фосфор ва калийнинг ўсимликлар ўзлаштира оладиган, ҳаракатчан шаклларининг миқдорини билиш керак.
Оҳаклаш талаб қилинадиган кислотали тупроқларнинг кислоталилик даражаси, гипслашга муҳтож шўрхок ва шўртоб тупроқларнинг шўрлан-ганлик даражаси ва улардаги сингдирилган натрий миқдорини билиш керак. Айрим ҳолларда, агрокимёвий текшириш ишлари тупроқларнинг ишқорийлик даражаси ва микроэлементларнинг ҳаракатчан шаклларини аниқлаш бўйича ҳам ўтказилади. Қумли ва қумоқ, кислотали тупроқлар учун асосий кўрсаткич, осон ҳаракатланувчи магний миқдори ҳисобла-нади.
Юқорида санаб ўтилган барча кўрсаткичларни аниқлаш учун хўжа-ликда тупроқларни агрокимёвий текшириш ва хариталаш ишлари бажа-рилади.
Тупроқларнинг агрокимёвий хаританомалари минерал ўғитлар ва кимёвий воситалардан жадал фойдаланадиган хўжалик тупроқларининг ўғитларга бўлган эҳтиёжини аниқлашда зарурдир.
Тупроқларни муфассал равишда агрокимёвий текшириш ишлари ҳайдалма қатламдан аралаш тупроқ намуналарини олиш, уларнинг бир қатор агрокимёвий кўрсаткичларини  анализ қилиш ва олинган натижалар асосида, агрокимёвий хаританомалар тузишни ўз ичига олади. Агрокимё-вий хаританома хўжаликнинг ердан фойдаланиш харитаси асосида тузила-ди. Унда тупроқларнинг алоҳида озиқ элементлари бўйича таъминлан-ганлик даражаси шартли белгилар тарзида ифода этилган бўлади. Йирик масштабли агрокимёвий хаританомалар ўғитлардан илмий асосланган ҳолда фойдаланиш учун муҳим ҳужжат бўлиб ҳизмат қилади. Агрокимё-вий хаританомалар агроном ва фермерларга ўсимликларнинг ўғитларга бўлган талабини аниқлаш ва ўғит меъёрини белгилашда, агрокимёвий анализ натижаларидан кўргазмали ҳолда фойдаланиш имконини беради. 
Мамлакатимизда тупроқларни агрокимёвий текшириш, фермер хўжаликлари учун агрокимёвий хаританомалар тузиш ишларини зонал агрокимёвий лабораториялар ягона қабул қилинган услубият асосида амалга оширади.
Тупроқларни агрокимёвий текшириш ва хариталаш қуйидаги бўлим-ларни ўз ичига олади:
1. Агрокимёвий текширишга тайёргарлик ишлари.
2. Далада бажариладиган текшириш ишлари.
3. Лаборатория шароитларидаги аналитик ишлар.
4. Агрокимёвий хаританома тузиш ва расмийлаштириш.
5. Хаританома асосида ўғитлардан дифференциал фойдаланиш режа-сини тузиш.

Синов саволлари:
1.	Тупроқларнинг агрокимёвий хаританомалари нима?
2.	агрокимёвий хаританомалар ким томонидан тузилади?
3.	Тупроқларни агрокимёвий текшириш ва хариталаш қандай бўлим-ларни ўз ичига олади?

I БОБ. Агрокимёвий текширишга 
тайёргарлик ишлари

Хўжалик тупроқларида агрокимёвий текшириш ўтказиш ва агро-кимёвий хаританома тузиш учун хўжалик экин майдонларининг чегараси туширилган ердан фойдаланиш режаси бўлиш керак. Ана шу режа асосида, текшириш объекти (алоҳида алмашиб экиш майдонлари бўйича ҳайдалма ерлар, боғлар, ўтлоқлар, яйловлар ва ҳоказо), бажариладиган иш ҳажми ва намуна олиш тартиби белгиланади.
Агар хўжаликда илгари тупроқларнинг йирик масштабли текшириш ишлари олиб борилган бўлса ҳамда тупроқ харитаси ёки бошқа материаллар мавжуд бўлса, улар батафсил ўрганиб чиқилади. Шунингдек, далаларнинг тарихий китоби, ўғит қўллаш ва кимёвий мелиорация ўтказиш маълумотлари, кейинги 3-4 йил давомида амалга оширилган агротехника ва олинган ҳосилдорлик тўғрисидаги маълумотлар билан ҳам танишиб чиқиш керак.
Хўжаликнинг тупроқ тавсифи бўйича тарихи, ўғитларнинг қўллани-лиши ва шу кабилар тўғрисидаги маълумотлар «Агрокимёвий текшириш-нинг дала кундалиги» деб номланувчи махсус дафтарга ёзилади. Кунда-ликда қуйидагилар қайд қилинади: вилоят, туман ва хўжаликнинг номи, бўлим ёки биригада рақами, алмашлаб экиш тури, алмашлаб экиш даласининг рақами ва майдони, текширилаётган майдоннинг жойлашган ўрни, унинг йўллар ва рельефга нисбатан жойлашиши, даланинг тупроқ қоплами, унинг гранулометрик таркиби, тошлилиги, эрозияга учраганлик даражаси, майдоннинг ҳолати (ҳайдалма ерлар учун: ўзлаштирилган муддати, ҳайдалма қатлам қалинлиги, унумдорлигининг тавсифи, ўсим-ликларнинг турлари; ўзлаштирилмаган майдонлар учун: ўсимлик дунёси, жойнинг маҳсулдорлиги), ердан фойдаланиш тарихи, кейинги йиллардаги экинларни навбатлаб экиш, ўғит ва кимёвий мелиорация тадбирларини қўллаш. 
Бир вақтнинг ўзида дала ишларини бажариш учун картографик асос тайёрланади. Бунинг учун, янги тузилган ердан фойдаланиш режасидан тупроқ контурларини ифодалаган ҳолда, нусҳа кўчириб олинади. Чизиб олинган картографик асос бир неча нусҳада кўпайтирилади. Шулардан бир нусхаси дала ишларини ўтказишда ишлатилади, қолганлари эса озиқ элементларининг ҳаракатчан миқдори ва чиринди бўйича агрокимёвий хаританома тузиш учун зарурдир. Шундан сўнг агрокимёгар ердан фойдаланиш режасидан кўчирилган нусҳа ва агрокимёвий текширишнинг дала кундалигини олиб, агроном билан биргаликда хўжаликнинг тупроқ намунаси олинадиган ерларини кўздан кечириб чиқади, яъни текширила-диган майдон рекогносцировик кўрикдан ўтказилади. Бунда картографик асосда алмашлаб экиш майдонлари доирасидаги алоҳида экин турларининг чегаралари аниқланади, янги пайдо бўлган ориентирлар (қурилишлар, йўллар ва ҳоказолар) белгиланади. Дала кундалигида алмашлаб экиш далалари, рельеф, далаларнинг шудгорланганлиги ва эрозияга учраганлиги, экилган экин турлари, уларнинг ҳолати ва бегона ўтлар билан ифлосланганлик даражаси тўғрисидаги кузатиш натижалари ёзилади.
Майдонлар рекогносцировик кўрикдан ўтказилгач, агрокимёвий текшириш ишларининг раҳбари йиғилган барча маълумотларни ўрганиб чиқади ва шу асосида дала ишларининг календарь режасини тузади, алоҳида майдон ва алмашлаб экиш далалари учун агрокимёвий текшириш ўтказиш тартиби, рельеф, тупроқ қоплами ва хўжалик шароитларига боғлиқ ҳолда алоҳида майдонлардан олинадиган тупроқ намуналарининг сонини белгилайди. 
Шундан сўнг, дала ишларини ўтказиш учун картографик материал тайёрлашга киришилади. Бунинг учун рекогносцировик кўрик натижалари бўйича, аниқликлар киритилган картографик асосдан нусха кўчириб олинади. Бу харита нусхаси ишчи харита дейилади. Ишчи харитадаги агрокимёвий текшириш ўтказиладиган ҳудуд элементар участкалар деб номланувчи катакчаларга бўлиб чиқилади. Участкаларнинг шакли имко-ниятига кўра, тўғри тўртбурчак ёки квадрат кўринишида бўлгани мақсадга мувофиқдир.
Сўнг ҳар бир элементлар участка тартибли равишда рақамлаб чиқилади. Текшириш ишларида қулай бўлиши учун, бутун хўжалик ҳудуди бўйича ягона умумий рақамлашни қабул қилиш керак. Харитада рақамни ифодаловчи сон элементар участканинг ўнг томондаги юқори бурчагига ёзилади. Участканинг тартиб рақамига кейинчалик шу участкадан олинадиган ўртача тупроқ намунасининг рақами мос келиши керак.

Тупроқ намунасини олиш тартиби

Текшириладиган тупроқ хоссалари тўғрисида тўғри тасаввурга эга бўлиш учун тупроқ намуналарини тўғри олиш керак. Бунда намуна олинадиган вақт, намуна олинадиган элементар участканинг юзаси, намуна олиш чуқурлиги, ўртача намунани ташкил қилувчи алоҳида хусусий намуналар сони ва уларни олиш тартибини аниқлаш катта аҳамиятга эга. 
Тупроқ намунасини олиш вақти. Ўғит ишлатилмайдиган ёки ўғит меъёри соф озиқ элемент ҳисобида гектарига 45-60 кг гача тавсия қилинган майдонлар-дан тупроқ намунаси вегетация даврининг исталган вақтида олиниши мумкин. Чунки, бундай тупроқларда илмий текшириш ишларининг натижаларига кўра, мавсум давомида ҳаракатчан озиқ элементларининг миқдори кескин равишда ўзгармайди.
Гектарига 80-120 кг ва ундан юқори меъёрда ўғит қўлланиладиган майдонлардан тупроқ намуналари ўғит солингандан 1,5-2 ойдан кейин олинади. Органик ўғит, масалан, гўнг солинган тупроқлардан намуна бутун вегетация даври мобайнида олиниши мумкин. Намуна олиш вақти-да тупроққа берилган ўғит олинаётган намуна таркибига тушиб қолмасли-гига қаттиқ риоя қилиш керак.
Тупроқ намунасини олиш чуқурлиги. Намуна олиш чуқурлиги текширилаётган майдоннинг агротехник ҳолатига боғлиқ. Ҳайдалма ерларда, тупроқ намунаси ҳайдалма қатлам чуқурлигидан олинади. Суғориладиган майдонларда ва профили ҳар хил тузилишга эга бўлган тупроқларда, намуна ҳайдалма ости қатламидан ҳам олинади. Бундай намуналар сони ҳайдалма тупроқдан олинган умумий намуна сонининг 15% дан ошмайди. Ўтлоқ ва яйловларда тупроқ намуналари биологик фаоллиги юқори бўлган тупроқнинг устки, 15-16 см қалинликдаги қатла-мидан олинади. 
Тупроқ намунаси олинадиган участканинг юзаси. Аралашган ўрта-ча тупроқ намунаси олинадиган элементлар участканинг юзаси тупроқ қопламининг ҳар хиллиги, ҳайдалма ерларнинг ўғитланганлик даражасига боғлиқ. 
Ўғитлардан жадал фойдаланувчи, сабзавотчилик ва картошкачи-ликка ихтисослашган хўжаликларда битта ўртача тупроқ намунаси ҳар 2-4 га майдондан олинади. Ҳудуди майда контурлардан иборат хўжаликларда эса намуна юзаси 5 га дан катта бўлмаган участкадан олинади. 
Суғориладиган деҳқончилик шароитида суғориладиган майдон-нинг ўлчамларини ҳисобга олган ҳолда ўртача ҳар 2-3 га ердан 1 та ўртача тупроқ намунаси олинади. Хўжалик майдонлари катта бўлмаган ва турли тупроқ комплексларидан иборат тоғли ҳудудларда ҳар  0,5-3,0 га ердан 1 та ўртача тупроқ намунаси олинади. Техник экинлар етиштиришда, шунингдек, боғдорчилик ва узумчиликка ихтисослашган жадал равишда ўғит ишлатиладиган хўжаликларда тупроқ намунаси олинадиган майдон юзаси 1,5 марта камайти-рилади.
Бир элементар участка доирасида ўртача тупроқ намунаси нисба-тан катта майдонни эгаллаган тупроқ хилидан олинади. Агар элементар участкада икки хил тупроқ тенг миқдордаги майдонни эгаллаган бўлса, у ҳолда 2 та тупроқ намунаси олинади ва бу тўғрида ишчи харита ва ёрлиқ-да белгилаб қуйилади. Элементар участка майдонининг  рельефи бир хил бўлмаган ҳолда эса, ўртача тупроқ намунаси ҳар бир рельеф элементидан алоҳида олинади. 
Ўртача тупроқ намунасини участканинг турли нуқталаридан олин-ган маълум миқдордаги ҳусусий намуналар ташкил этади. Уларнинг сони ўрганилаётган агрокимёвий кўрсаткичларнинг (ҳаракатчан фосфор, калий ва бошқаларнинг) бир элементар участка доирасида учраш даражасига (бир текис ёки ҳар хил миқдорда) қараб белгиланади. Асосий озиқ эле-ментларининг участкада бир текисда учраши ёки учрамаслиги асосан тупроқ типи ва ўғит қўллашга боғлиқдир.
Кўпчилик текшириш ишларида ўртача тупроқ намунасини 10 та хусусий намуна ташкил этади. Намуналар олишнинг 2 хил усули мавжуд: элементар участканинг диагонали бўйича ва йўналиш чизиғи бўйича олиш. Ҳар 2 усулда ҳам элементар участка майдони, намуна олиш йўнали-ши бўйича 10 та қисмга бўлинади ва уларнинг ҳар биридан 30-40 гр миқдорда хусусий намуналар олинади. Олинган хусусий намуналар бирлаштирилиб, бир элементар участка учун 300-400 гр миқдордаги ўртача тупроқ намунаси  ташкил қилинади.
Тайёргарлик босқичининг якунида, дала ишлари учун зарур бўлган асбоб-анжомлар (белкурак, компос, намуна солинадиган халтача, эккер, ўлчов лентаси ва ҳ.к.) тайёрлаб қўйилади.

Синов саволлари:

1.	агрокимёвий текшириш ўтказишнинг тайёргарлик босқичи қан-дай вазифаларни ўз ичига олади?
2.	агрокимёвий хаританома тузишда нима асос бўлиб хизмат қила-ди?
3.	Агрокимёвий текширишнинг дала кундалигида нималар қайд қилинади?
4.	картографик асос нима ва қандай тайёрланади?
5.	рекогносцировик кўрик нима?
6.	Ишчи харита қандай тузилади?
7.	Элементар участка нима?
8.	Тупроқ намунасини олиш вақти нимага боғлиқ?
9.	Тупроқ намунасини олиш чуқурлиги қанча?
10.	Тупроқ намунаси олинадиган  участканинг юзаси нимага боғлиқ?
11.	Ўртача тупроқ намунаси қандай ташкил этилади?
12.	агрокимёвий текшириш ўтказиш учун қандай асбоб-анжомлар зарур?

II Боб.  Далада бажариладиган текшириш
 ишлари

Тупроқларни агрокимёвий текширишнинг дала ишлари 2 босқич-дан иборат: а) майдонни элементар участкаларга бўлиш; б) элементар участкалардан ўртача тупроқ намуналарини олиш.
Майдонни элементар участкаларга бўлишда, энг аввало, жойдаги мавжуд ориентир (белги) ларга аҳамият бериш керак. Атрофда кўп миқдорда ориентирлар (симёғочлар, дарахтлар ва ҳ.к.) жойлашган дала ишчи харита асосида элементар участкаларга бўлиб чиқилади. Агар ориентирлар етарли бўлмаса, у ҳолда дала элементар участка ҳажмидаги катакларга бўлиб чиқилади. Бу иш қуйидаги тартибда амалга оширилади.
Дастлаб, даланинг бир томонидаги чегараси  бўйлаб рулетка ёрда-мида ёки қадам билан элементар участканинг жойдаги бўйига тенг бўлган масофаси ўлчанади ва қозиқ қоқилади (1-расм). Сўнгра, биринчи қозиқдан худди шунча масофада иккинчи ва ҳ.к. қозиқлар ўрнатиб чиқилиб, даланинг чегараси бўйлаб АВ тўғри йўналиши ўтказилади. Ўтказилган АВ йўналишининг А ва В нуқталарида эккер ёрдамида тўғри бурчаклар ҳосил қилинади ва текширилаётган дала чегараси бўйлаб АВ йўналишига перпендикуляр бўлган АД ва ВС йўналишлар бўйича қозиқлар ўрнатиб чиқилади. Бунда биринчи қозиқлар А ва В нуқталардан элементар участка энининг ярмига тенг масофага, кейинги қозиқлар эса биринчи қозиқдан 
            
             В       х                 х                 х                  х                 х        С

					
					
            А        х                 х                  х                 х                 х        Д

1-расм. Майдонни элементар участкаларга бўлиш
                          х   қозиқлар
                         →  намуна олувчининг йўналиши

элементар участка энига тенг бўлган масофага ўрнатиб чиқилади. АД ва ВС йўналишлари бўйлаб қарама-қарши жойлашган қозиқлар оралиғидан участкада йўналиш бўйича намуна олувчининг маршрут йўли ўтади. Бунинг учун намуна олувчи АД йўналишидаги биринчи қозиқдан дала-нинг қарама-қарши томонидаги ВС йўналиши ўрнатилган биринчи қозиқ-ни мўлжалга олиб ҳаракатланади.
Элементар участканинг чегаралари даланинг ён томонларидаги АВ ва ДС йўналишлари бўйича ўрнатилган қозиқларга нигоҳ ташлаб, визуал равишда белгиланади.
Ўртача тупроқ намунасини ташкил қилувчи хусусий намуналар олинадиган нуқталар орасидаги масофани аниқлаш учун элементар участ-канинг узунлиги ўнга бўлинади. Рельефи текис бўлган майдонларда наму-на олиш йўналиши майдоннинг исталган томонига параллел қилиб танлаб олиниши мумкин, нишаб жойларда эса йўналиш фақат қияликка кўнда-ланг қилиб белгиланади.
Ўртача тупроқ намунасини олиш техникаси ишлатиладиган бур хилига боғлиқ. Ҳайдалма қатламдан тупроқ намуналари кўп ҳолларда Осипов бури ёки Германияда тайёрланган бур ёрдамида олинади.
Элементар участканинг ҳайдалма қатламидан олинган 30-40 гр оғирликдаги ўнта хусусий намунани халтача, пакет ёки қоғоз қутига солиб бирлаштирилади ва ўртача тупроқ намунаси ҳосил қилинади. Агар бир элементар участка доирасида микрорельефи, тупроқ ранги ва экин тури бўйича кескин фарқланувчи майдончалар мавжуд бўлса, улардан олинган хусусий намуналар аралаштириб юборилмай, алоҳида ўртача намуналар олинади. 
Ҳар бир олинган ўртача намуна ёрлиқ билан бирга идишга солиб қўйилади. Ёрлиқда қуйидагилар кўрсатилади: хўжалик номи, намуна олинган жой (алмашлаб экиш ёки бошқа майдон), вақти, намуна олувчи-нинг фамилияси. Олинган намуналар элементар участка рақамига мос равишда рақамланади. Кундалик дафтарга иқлим, тупроқ қоплами, экин-ларнинг ҳолати ҳақидаги маълумотлар ёзилади.
Олинган тупроқ намуналари даладан келтирилгач, дарҳол қурити-лади. Нам ҳолдаги тупроқ намуналарини узоқ вақт халтача ёки қутичада қолдириш мумкин эмас, чунки тупроқда унинг баъзи агрокимёвий кўрсат-кичларига сезиларли таъсир кўрсатувчи микробиологик жараёнлар фаол авж олиши мумкин.
Тупроқ намуналари қуёш нури тушмайдиган, ҳаво алмашинуви яхши бўлган хонада қуритилади. Бунинг учун тупроқ намунаси қоғоз устига юпқа қатлам қилиб ёйилади ва вақт-вақти билан аралаштириб турилади. 
Қуритилган намуналар ёрлиқ қоғозлари билан бирга яна халтача ёки қутичага солинади ва анализ қилиш учун лабораторияга юборилади. 

Синов саволлари:

1.	Тупроқларни агрокимёвий текширишнинг дала ишлари неча бос-қичдан иборат?
2.	Майдон элементар участкаларга қандай бўлинади?
3.	Ўртача тупроқ намунасини олиш техникаси қандай?
4.	Тупроқ намуналари анализга қандай тайёрланади?

III БОБ.  Лаборатория шароитида бажариладиган
 аналитик ишлар

Барча тупроқ намуналари қуритилгач, майдаланади ва элакдан ўтказилади. Кўпчилик ҳолларда бу ишлар машинада бажарилади. Тупроқ намуналарини майдалайдиган машиналарнинг турли типлари мавжуд, жумладан, немисларнинг "Эмлих" типидаги машинаси, ишлаб чиқариш қуввати-кунига 600-700 та намуна. собиқ ВИУА конструкциясидаги ИПП-1-2 механик майдалагичнинг қуввати эса кунига 200-250 та наму-нани ташкил этади. 
Агар тупроқ майдаловчи ва элакдан ўтказувчи машина бўлмаса, бу ишлар қўлда бажарилади. Бунда тупроқ намуналари чинни косачада чинни ёки ёғоч тўқмоқча билан майдаланиб, тешиклар диаметри 1 мм бўлган элакда эланади. Эланган ва яхшилаб аралаштирилган тупроқ қоғоз қутига солинади ва барча анализлар тугагунча сақланади. Кўп миқ-дордаги тупроқ намуналари анализ қилинганда, намунани тортиш учун ВТК-500 техник тарозисидан фойдаланилади.
Тупроқларни агрокимёвий текширишда, озиқ элементларнинг ҳара-катчан шаклини аниқлаш учун муайян тупроқ типи учун тавсия қилинган ва агрокимёвий текшириш ўтказувчи зонал агрокимёвий лаборатория инструкцияларида баён этилган анализ усулларидан фойдаланилади.
Тупроқларни агрокимёвий текшириш ва шу асосида агрокимёвий харитономалар тузишда қуйидаги анализ турлари бажарилади: 
1.	 Тупроқлардаги чиринди миқдорини Тюрин усули бўйича аниқ-лаш.
2.	 Тупроқларнинг кислоталилик ва ишқорийлик даражасини потен-циометрик усулда аниқлаш.
3.	 Тупроқлардаги ҳаракатчан азот миқдорини Корнфильд усули бўйича аниқлаш.
4.	 Тупроқлардаги ҳаракатчан фосфор ва калий миқдорини Мачигин-Протасов усули бўйича аниқлаш.

Чиринди миқдорини аниқлашнинг Тюрин усули тупроқ органик моддасини 1:1 нисбатидаги концентрланган сульфат кислота ва 0,1 н калий бихромат аралашмасидан иборат кучли кислотали эритмада куйди-риб, ортиб қолган калий бихромат эритмасини фенилантранил кислота индикатори иштирокида Мор тузи билан титрлашга асосланган. Тупроқ-даги органик углерод термостатда 150-1600 С ҳароратда 20 минут даво-мида кўйдирилади.
Тупроқ кислоталилигини аниқлашнинг потенциометрик усули туп-роқ ва 1 н калий хлорид эритмасининг 1:2,5 нисбатидаги суспензиясини ҳосил қилиш ва суспензиянинг рН ни потенциометрда (рН метрда) ўлчаш-га асосланган.
Тупроқларнинг ишқорийлиги эса сувли сўримда аниқланади. 
Тупроқдаги ҳаракатчан азот, фосфор ва калий миқдори муайян туп-роқ типи учун тавсия қилинган усулларда аниқланади.
Ўрмон ва ўрмон-дашт зонаси тупроқларидаги ҳаракатчан фосфор ва калий миқдори Кирсанов усули бўйича 0,2 н хлорид кислота эритмаси-да аниқланади. Бунда тупроқ билан эритманинг нисбати 1:5 қилиб олинади. 
Қора тупроқлардаги ҳаракатчан шаклдаги фосфор ва калий миқ-дори Чириков усули бўйича аниқланади. Бу усулда озиқ элементлар 0,5 н сирка кислота эритмасида аниқланади. Тупроқнинг эритмага нисбати 1:25 қилиб олинади.
Карбонатли, каштан ва бўз тупроқлардаги ҳаракатчан фосфор ва калий миқдори Мачигин-Протасов усули бўйича 1% ли аммоний карбонат эритмасида, тупроқ билан эритманинг 1:20 нисбатида аниқланади.
Ҳаракатчан азот ва фосфор фотоэлектроколориметрда, калий эса алангали фотометрда аниқланади.
Тўғри ва ишончли натижаларга эришиш учун, анализ қилинаётган намуналарнинг ҳар бир партиясида уларнинг 10% и миқдорида такрорий намуналар олиниб, аниқлаб борилиши керак.
                                        
Синов саволлари:

1.	Тупроқ намуналари анализга қандай тайёрланади?
2.	Тупроқлардаги чиринди миқдори қайси усулда аниқланади?
3.	Тупроқлардаги ҳаракатчан азот миқдори қайси усулда аниқ-ланади?
4.	Тупроқлардаги ҳаракатчан фосфор миқдори қайси усулда аниқ-ланади?
5.	Тупроқлардаги ҳаракатчан калий миқдори қайси усулда аниқ-ланади?
6.	Тупроқларнинг рН кўрсаткичи қайси усулда аниқланади?

IV БОБ. Агрокимёвий хаританома тузиш

Барча анализ ишлари тугагач, олинган натижалар асосида агрокимё-вий хаританома тузиш ва уларни расмийлаштиришга киришилади. Бунинг учун дастлаб, агрокимёвий текширишга тайёргарлик босқичида ердан фойдаланиш режасидан кўчирилган тўрт-бешта харита нусхалари элемен-тар участкаларга бўлиб чиқилади. 
Биринчи нусха асосида умумлаштирилган агрокимёвий хаританома тузилади. Бунинг учун анализ натижалари ёзилган журналдан чиринди миқдори, ҳаракатчан азот, фосфор ва калий миқдорлари бўйича кўр-саткичлар қуйидаги тартибда ёзиб чиқилади: элементар участка катакча-сининг юқоридаги ўнг томон бурчагига тупроқ намунасининг рақами, чап томондагисига эса фосфор бўйича анализ натижаси, марказига ҳаракатчан калий миқдори, пастдаги ўнг томон бурчагига ҳаракатчан азот миқдори, чап томондагисига эса чиринди миқдори ёзиб чиқилади (2-расм). 
Умумлаштирилган агрокимёвий хаританомада озиқ элементлар бўйича кўрсаткичларнинг бундай тартибда жойланиши шартлидир. 
Агар чиринди ёки азот миқдори аниқланмай, тупроқларнинг кислотали ёки бошқа кўрсаткичлари текширилган бўлса, у ҳолда харитадаги катакчаларга ана шу натижалар ёзилади. 

Р2О5                                                                  17

К2О

гумус                                           N

2-расм. Анализ натижаларини харитага кўчириш тартиби

Умумлаштирилган агрокимёвий хаританома қуйидаги мақсадларда тузилади:
1.	 Ҳар бир элементар участка тупроқларини асосий озиқ элемент-лари миқдори бўйича тавсифлаш учун;
2.	 Аввалги ёки кейинги агрокимёвий текшириш натижалари билан солиштириб кўриш учун;
3.	 Алоҳида агрокимёвий кўрсаткичлар бўйича агрокимёвий харита-номалар тузиш учун;
4.	 Тузилган агрокимёвий хаританомалар йўқолиб қолган тақдирда уларни қайта тиклаш учун.

Умумлаштирилган агрокимёвий хаританома тузиб бўлингач, алоҳида озиқ элементлари бўйича хаританомалар тузишга киришилади. Бунинг учун кўчирилган харита нусхаларининг иккинчи, учинчи ва тўртинчиларига азот, фосфор ва калий буйича анализ натижалари ёзиб чиқилади; агар чиринди миқдори ҳам аниқланган бўлса, унинг кўрсат-кичлари бешинчи нусхага ёзилади.
                                       
Тупроқларни озиқ элементлари билан таминланганлик 
даражасига кўра гуруҳлаш

Агрокимёвий хаританомалар тузиш учун барча тупроқлар, озиқ элементлари билан таъминланганлик даражасига кўра гуруҳларга бўлина-ди. Агрокимёвий хаританомада ҳар бир гуруҳ маълум ранг ёки чизиқлар билан ифодаланади. Масалан, олтита гуруҳ учун қуйидаги кўринишдаги белгилар қабул қилинган: 1-нуқта; 2-пунктир чизиқ; 3-ётиқ чизиқ; 4-тик чизиқ; 5-тўғри катак; 6-қийшиқ катак.
Агрокимёвий хизмат кўрсатиш тармоғида хаританомани бўяш учун ҳар бир гуруҳ учун алоҳида ранг шкаласи қабул қилинган.

Тупроқларни чиринди миқдори бўйича гуруҳлаш

Тупроқлар чиринди билан таъминланганлик даражасига кўра олти гуруҳга бўлинади: жуда паст, паст, ўртача, оширилган, юқори ва жуда юқори даражада таъминланган. Агрокимёвий хаританомада ушбу гуруҳ-лар ягона қабул қилинган услубиятга кўра оч сариқ, сариқ, оч яшил, яшил, жигар ранг ва тўқ жигар ранггача бўялади. Чиринди миқдорининг ортишига қараб ранглар ҳам тўқлашиб боради. 
 Агрокимёвий хаританомада тупроқларни чиринди билан таъминланганлик даражасини ифодалаш учун 1-гуруҳ нуқта; 2- гуруҳ пунктир чизиқ; 3- гуруҳ ётиқ чизиқ; 4- гуруҳ тик чизиқ; 5- гуруҳ тўғри катак; 6- гуруҳ қийшиқ катак кўринишида хам белгиланиши мумкин (1-жадвал).

1-жадвал
Тупроқларни чиринди миқдори бўйича 
гуруҳлаш 

Гуруҳ
номери	Таъминлан-ганлик
даражаси	Чиринди миқдори, %
(Тюрин бўйича)	Харитада белгиланадиган

ранги	
белги шакли

1
2
3
4
5
6
	
Жуда паст
Паст
Ўртача
Оширилган
Юқори
Жуда юқори
	
<0,4
0,4-0,8
0,8-1,2
1,2-1,6
1,6-2,0
> 2,0	
Оч сариқ
Сариқ
Оч яшил
Яшил
Жигар ранг
Тўқ жигар ранг	
Нуқта
Пунктир
Ётиқ чизиқ
Тик чизиқ
Тўғри катак
Қийшиқ катак

Тупроқларни ҳаракатчан азот миқдори
 бўйича гуруҳлаш

Ўсимликлар осон ўзлаштирадиган азот миқдори бўйича агрокимёвий хаританома тузишда тупроқдаги нитрат ва аммоний шаклидаги азотнинг миқдори аниқланади. Бу шаклдаги азотнинг юқори ҳаракатчанлиги ҳисобга олиниб, агрокимёвий текшириш ишлари ҳар йили такрорланиб туриши керак. 
Тупроқ намуналари анализ қилингач, олинган натижалар асосида тупроқлар ҳаракатчан азот билан таъминланганлик даражасига кўра 5 та гуруҳга бўлинади: жуда паст, паст, ўртача, юқори ва жуда юқори. Азот миқдорининг ортиб боришига қараб, ушбу гуруҳларга тегишли контурлар сариқ, оч яшил, ҳаво ранг, оч сиёҳ ранг ва сиёҳ рангларга бўялади ёки тегишли белгилар билан ифодаланади (2-жадвал).

2-жадвал
Тупроқларни ҳаракатчан азот миқдори
 бўйича гуруҳлаш

Гуруҳ
номери	Таъминлан-
ганлик
даражаси	
Минерал азот
миқдори
	Харитада белгиланадиган
	
			ранги	белги шакли

1
2
3
4
5	
Жуда паст
Паст
Ўртача
Юқори
Жуда юқори	
< 20,0
20,1-30,0
30,1-50,0
50,1-60,0
> 60,0	
Сариқ
Оч яшил
Ҳаво ранг
Оч сиёҳ ранг
Сиёҳ ранг	
Нуқта
Пунктир
Ётиқ чизиқ
Тик чизиқ
Тўғри катак	

Тупроқларни ҳаракатчан фосфор миқдори 
бўйича гуруҳлаш 

Муайян тупроқ типи учун тавсия этилган услублардан бири бўйича фосфор миқдори аниқлангач, барча тупроқлар ҳаракатчан фосфор билан таъминланганлик даражасига кўра 5 та гуруҳга бўлинади: жуда паст, паст, ўртача, юқори, жуда юқори. Ҳар бир гуруҳ учун алоҳида ранг белгиланган бўлиб, агрокимёвий хаританомани бўяшда ана шу рангдаги бўёқлардан фойдаланилади.
Одатда, фосфор миқдорининг ортиб боришига қараб хаританомалар оч яшил, яшил, оч ҳаво ранг, ҳаво ранг, бинафша ранглардан фойдаланиб  бўялади.
Тупроқларнинг ҳаракатчан фосфор билан таъминланганлик даражасини хаританомада турли шаклдаги чизиқлар (1-гуруҳ нуқта; 2- гуруҳ пунктир чизиқ; 3- гуруҳ ётиқ чизиқ; 4- гуруҳ тик чизиқ; 5- гуруҳ тўғри катак) билан ҳам ифодалаш мумкин (3-жадвал).

3-жадвал
 Тупроқларни ҳаракатчан фосфор миқдори 
бўйича гуруҳлаш 

Гуруҳ
номери	Таъминлан-ганлик
даражаси	Р2О5  миқдори,
мгкг	Харитада белгиланадиган	
			ранги	белги шакли	

1
2
3
4
5	
Жуда паст
Паст
Ўртача
Юқори
Жуда юқори	
<15,0
15,1-30,0
30,1-45,0
45,1-60,0
> 60,0	
Оч яшил
Яшил
Оч ҳаво ранг
Ҳаво ранг
Бинафша ранг
	
Нуқта
Пунктир
Ётиқ чизиқ
Тик чизиқ
Тўғри катак	

Тупроқларни ҳаракатчан калий миқдори
бўйича гуруҳлаш

Тупроқлардаги ҳаракатчан калий миқдори юқорида кўрсатилган усуллардан бири бўйича аниқланади. Барча тупроқлар ҳаракатчан калий билан таъминланганлик даражасига кўра бешта гуруҳга бўлинади: жуда паст, паст, ўртача, юқори ва жуда юқори. 
Ҳаракатчан калий миқдорининг ортиб боришига қараб, ушбу гуруҳлар харитада оч сариқ, сариқ, зарғалдоқ, жигар ранг ва тўқ жигар ранглардан иборат беш хил ранг билан белгиланади. 
Тупроқларнинг ҳаракатчан калий билан таъминланганлик даражасини хаританомада турли шаклдаги чизиқлар (1-гуруҳ нуқта; 2- гуруҳ пунктир чизиқ; 3- гуруҳ ётиқ чизиқ; 4- гуруҳ тик чизиқ; 5- гуруҳ тўғри катак)билан ҳам ифодалаш мумкин (4-жадвал). 

4-жадвал
Тупроқларни ҳаракатчан калий миқдори
бўйича гуруҳлаш

Гуруҳ
номери	Таъминлан-ганлик
даражаси	К2О миқдори,
мгкг	Харитада белгиланадиган 	
			ранги	белги шакли

1
2
3
4
5
	
Жуда паст
Паст
Ўртача
Юқори
Жуда юқори
	
<100,0
100,1-200,0
200,1-300,0
300,1-60,0
> 400,0
	
Оч сариқ
Сариқ
Зарғалдоқ
Жигар ранг
Тўқ жигар ранг
	
Нуқта
Пунктир
Ётиқ чизиқ
Тик чизиқ
Тўғри катак	

Тупроқларни кислоталилик даражаси
бўйича гуруҳлаш

Оҳаклаш талаб қилинадиган кислотали тупроқларнинг кислоталилик даражасини  аниқлаш учун агрокимёвий текшириш ишлари ўтказилиб, тупроқларнинг кислоталилик даражаси аниқланади. 
Тупроқларни кислоталилиги потенциометрик усулда аниқлангач, барча тупроқлар калий хлорид эритмасининг рН кўрсатгичига кўра олтита гуруҳга бўлинади: жуда кучли кислотали, кучли кислотали, ўртача кислотали, кучсиз кислотали, нейтралга яқин ва нейтрал. Хаританомада ушбу гуруҳлар ягона қабул қилинган услубиятга кўра тегишли бўлган қизил, зарғалдоқ, сариқ, яшил, ҳаво ранг ва кўк ранглар билан белгиланади.
 Тупроқларнинг кислоталилик даражасини агрокимёвий харитада ифодалаш учун нуқта, пунктир, ётиқ чизиқ, тик чизиқ, тўғри катак ва қийшиқ катак кўринишидаги чизиқ шаклларидан ҳам фойдаланиш мумкин (5-жадвал).                                                       

5-жадвал
Тупроқларни кислоталилик даражаси
бўйича гуруҳлаш

Гуруҳ
номери	
Кислоталилик
даражаси	
pH
кўрсаткичи	Харитада белгиланадиган

ранги	
белги шакли

1
2
3
4
5
6	
Жуда кучли
Кучли
Ўртача
Кучсиз
Нейтралга яқин
Нейтрал	
<4,0
4,1-4,5
4,6-5,0
5,1-5,5
5,6-6,0
6,1-7,0	
Қизил
Зарғалдоқ
Сариқ
Яшил
Ҳаво ранг
Кўк	
Нуқта
Пунктир
Ётиқ чизиқ
Тик чизиқ
Тўғри катак
Қийшиқ катак

Тупроқларни ишқорийлик даражасига
 кўра гуруҳлаш

Лаборатория анализлари натижасида тупроқларнинг ишқорийлиги аниқлангач, тупроқлар pH кўрсаткичига қараб олтита гуруҳга ажратилади: нейтралга яқин, кучсиз ишқорий, ишқорий, ўртача ишқорий, кучли ишқо-рий ва жуда кучли ишқорий. Хаританомада ушбу гуруҳлар ишқорийлик-нинг ортиб боришига қараб пушти рангдан тўқ кўк ранггача белгиланади. Гуруҳларни ранглардан ташқари турли белгилар (нуқта, пунктир, ётиқ чизиқ, тик чизиқ, тўғри катак ва қийшиқ катак) билан ҳам ифодалаш мумкин (6-жадвал).

                                                                6-жадвал
Тупроқларни ишқорийлик даражаси бўйича гуруҳлаш

Гуруҳ
номери	
Ишқорийлик
даражаси	
pH
кўрсаткичи	Харитада белгиланадиган	
			
ранги	
белги шакли

1
2
3
4
5
6	
Нейтралга яқин
Кучсиз ишқорий
Ишқорий
Ўртача ишқорий
Кучли ишқорий
Жуда кучли
ишқорий	
7,0-7,5
7,6-8,0
8,1-8,5
8,6-9,0
9,1-9,5
9,5	
Пушти
Тўқ пушти
Ҳаво ранг
Оч кўк
Кўк
Тўқ кўк	
Нуқта
Пунктир
Ётиқ чизиқ
Тик чизиқ
Тўғри катак
Қийшиқ катак	

Агрокимёвий хаританома тузишда бажариладиган ишларнинг
 тартиби ва техникаси

Алоҳида озиқ элементлар миқдори бўйича агрокимёвий харита-номалар қуйидаги тартибда тузилади.
1.	 Дастлаб, кучирилган харита нусхасига  маълум бир озиқ элемен-ти (чиринди, азот, фосфор, калий ва ҳ.к.) бўйича кўрсаткичларни анализ натижалари ёзилган журналдан олиб кўчирилади. Анализ натижалари харитадаги элементар участканинг ўртасига оддий қора қаламда аниқ қилиб ёзилади. Сўнгра, бир хил таъминланганлик даражасига кирадиган катаклар агрокимёвий контур қилиб бирлаштирилади.
2.	 Шундан сўнг 1-5-жадваллардаги маълумотларга асосланиб, тур-ли миқдорда ҳаракатчан озиқ элементлари бўлган ёки кислоталилик дара-жасига эга бўлган майдонлар хаританомада тегишли ранг ёки белгилар билан белгиланади.
3.	 Текширилган майдон контурларга бўлиниб, керакли рангларга бўялгач, хаританоманинг номи, масштаби ва экспликацияси ёзилади. Хаританоманинг юқориги чап томонида вилоят, туман ва хўжаликнинг номлари кўрсатилади. Унинг тагига эса хаританоманинг масштаби ёзиб қўйилади. Хаританоманинг пастки қисмида экспликация жадвали жой-лаштирилади ва агрокимёвий хаританомани тузган ташкилот номи ҳамда тузилган йили ёзиб қўйилади. Экспликацияда гуруҳларнинг рақами, туп-роқларнинг озиқ элементлари билан таъминланганлик даражаси ва уларни ифодаловчи ранг ёки чизиқ шакли, озиқ элементнинг миқдори ва гуруҳлар бўйича майдонларнинг юзаси кўрсатилади. 

Даланинг тупроқ-агрокимёвий паспорти

Ҳозирги вақтда агрокимёвий хизмат тармоқлари кенг кўламда электрон ҳисоблаш техникаларидан фойдаланиш ва тупроқларни агро-кимёвий текшириш натижаларини умумлаштиришнинг ягона тизимини яратишга ўтмоқдалар. Агрокимёвий текшириш ишларига электрон-ҳисоблаш машиналарининг татбиқ қилиниши, агрокимёвий хаританома-лардан далаларни паспортлашга ўтишни тақозо қилмоқда. Бундай ҳол, агрокимёвий кўрсаткичлар тўғрисидаги маълумотларни машиналар ёрдамида ишлаб чиқиб, уларни электрон-ҳисоблаш машинаси хотирасида жамлаш имконини беради. сўнгра ушбу маълумотлардан ўғит қўллаш режаси, мелиорация ишлари, лойиха-смета ҳужжатларини тузиш ҳамда далаларни комплекс агрокимёвий маданийлаштиришда кўп маротаба фойдаланилади. 
Тупроқ-агрокимёвий паспорти-тупроқлар, уларнинг гранулометрик таркиби, реакцияси, чиринди, макро ва микро элементларнинг миқдори ва бошқа кўрсаткичлар ҳақида маълумот берадиган ҳужжатдир.
Қишлоқ хўжалик экинлари экилган майдон тупроқларини паспорт-лашда, хўжалик ҳудуди паспортлаштирилган контурларга бўлинади. Пас-портлаштирилган контур - тупроқ-агрокимёвий кўрсаткичлари яқин, бир хил рельефли экин майдонининг бир қисмидир. Бундай контурлар бир хил экин тури ёки шудгор билан банд бўлган майдон бўлиши керак. Ҳар бир паспортлаштирилган контур рақамланиб чиқилади ва унинг паспорти тузилади. Контурларнинг чегаралари уларнинг нима билан банд эканли-гига қараб, турли рангдаги чизиқлар билан белгиланади. Масалан, шудгорлар-қизил, пичанзорлар-яшил, яйловлар-жигар ранг, кўп йиллик дарахтлар-кўк рангли чизиқлар билан чегараланади. Суғориладиган майдонлардаги контур чегаралари экин турларига қараб, турли рангдаги пунктир чизиқлар билан белгиланади.
Паспорт тузишда, дала ишларига тайёргарлик, тупроқларни далада текшириш ва лаборатория анализлари худди агрокимёвий хаританома тузишдаги каби бажарилади, фақат агрокимёвий хаританома ўрнига дала-нинг тупроқ-агрокимёвий паспорти тузилади. 
Далалар паспортини тузишда, ер қурилиши режаси ва тупроқларнинг агрокимёвий текшириш натижалари ёзилган журнал асосий ҳужжат ҳисобланади. Журналга хўжалик тўғрисидаги маълумотлар ва тупроқ анализининг натижалари ёзилади. Ушбу журнал тупроқларни агрокимёвий текшириш натижаларини электрон ҳисоблаш машинаси ёрдамида қайта ишлашда асосий ҳужжат ҳисобланади.
Олинган натижаларни ЭҲМ да қайта ишлаш учун журналнинг алоҳида графалари кодланади. Масалан, хўжалик типи, маҳкама, тупроқ зонаси ва вилояти графалари уларнинг ягона қабул қилинган кодлари билан тўлдирилади. Аниқланган агрокимёвий кўрсаткичлар ва уларни аниқлаш услублари ҳам кодлар билан белгиланади. Шунингдек, экин майдони, алмашлаб экиш, тупроқ эрозияси, шўрланиш типлари, механик таркиби ҳам тегишли кодлар билан белгиланади. 
Кўрсаткичларни кодлаш учун, Москвада 1982 йилда чоп этилган, ”Методические указания по агрохимическому обслуживанию почв сельскохозяйственных угодий” китобидан фойдаланиш мумкин.
 Тупроқларни агрокимёвий текшириш натижалари ёзилган жадвал-лар журналнинг асосий қисми ҳисобланади. Унинг шакли ва ёзилиши агрокимёвий хаританома ва дала паспорти тузиш учун эмас, ЭҲМ да қайта ишлаш учун ҳам қулай бўлиши керак.
Дала паспортининг шакли. Паспорт 3 қисмдан иборат: манзил, тупроқ агрокимёвий ва амалий қисми. Паспортнинг манзил қисмида вилоят, туман, хўжалик номи, бўлим ёки бригада рақами, экин тури, алмашлаб экиш ва дала рақами, унинг майдони ҳақидаги маълумотлар ёзилади. Тупроқ-агрокимёвий қисми ўз ичига, тупроқларнинг хиллари, гранулометрик таркиби, эрозияси, озиқ элементлар миқдори ва бошқа маълумотларни олади. Паспортнинг амалий қисмида ўғит қўллаш, мелио-рация ишлари, маданий экинлар ва уларнинг ҳосилдорлиги тўғрисидаги маълумотлар ёритилади.
Дала паспортидан ташқари паспорт ведомости ҳам тузилади. У дала паспортидан майдонларнинг тупроқ агрокимёвий тавсифига оид барча маълумотларнинг алоҳида қаторларга ёзилиши билан фарқ қилади. Маълумотларнинг бундай тартибда ёзилиши мелиоратив ишлар лойиҳа смета ҳужжатлари, тупроқларни комплекс агрокимёвий текшириш ишлари ва ўғит қўллаш режаларини ЭҲМ да ишлаб чиқишда қулайлик яратади.

Синов саволлари:
1.	агрокимёвий хаританома тузиш ва расмийлаштириш қандай тар-тибда бажарилади?
2.	умумлаштирилган агрокимёвий хаританома нима ва у қандай тузилади?
3.	Умумлаштирилган агрокимёвий хаританома нима мақсадда тузи-лади?
4.	Тупроқлар чиринди билан таъминланганлик даражасига кўра неч-та гуруҳга бўлинади?
5.	Тупроқлар ҳаракатчан азот, фосфор ва калий билан таъминлан-ганлик даражасига кўра нечта гуруҳга бўлинади?
6.	Тупроқлар кислоталилик ва ишқорийлик даражалари бўйича қан-дай гуруҳланади?
7.	Агрокимёвий хаританома тузишда бажариладиган ишларнинг тар-тиби ва техникаси қандай?
8.	Даланинг тупроқ агрокимёвий паспорти нима?

V БОБ. ТупроҚларни агрокимёвий текшириш материалларидан амалда фойдаланиш

Тупроқларни агрокимёвий текшириш материаллари, экин майдон-ларининг жойланиши, органик ва минерал ўғитлар ҳақидаги маълумотлар ва бошқа ташкилий хўжалик шароитлари асосида хўжаликда ўғитлардан унумли фойдаланиш учун тавсиялар ишлаб чиқилади.
Муайян тавсиялар тузишда хўжаликда ўғитлардан фойдаланиш тажрибаси ўрганилади ва умумлаштирилади. Ўғит меъёрини белгилашда хўжалик ҳудудида ёки яқин атрофдаги тажриба станцияларида ўткази-лаётган дала тажрибаларининг маълумотларидан фойдаланилади. Тупроқ-ларнинг агрокимёвий анализ натижалари эса ана шу белгиланган ўғит меъёрини тупроқ унумдорлигига мос ҳолда ўзгартириш учун ҳизмат қилади. 
Озиқ элементларнинг ҳаракатчан шакллари миқдори бўйича тузилган агрокимёвий хаританомалар алоҳида майдонлар, ҳатто уларнинг айрим қисмлари бўйича минерал ўғитларни дифференциал тақсимлаш имконини беради, яъни озиқ элементлари билан паст даражада таъминлан-ган майдонларда ўғитлар нисбатан юқори меъёрда, юқори таъминланган жойларда эса камроқ меъёрда ишлатилади. Натижада ўғитларнинг агро-техник ва иқтисодий самарадорлиги ортади, тупроқларнинг агрокимёвий хусусиятлари яхшиланади, ўсимликларнинг озиқ элементларига бўлган талаби тўлиқ қондирилади.
Ўзбекистонда ҳозирги кунда суғориладиган майдонларда навбат-даги тур агрокимёвий текшириш ишлари ўтказилди, барча фермер хўжа-ликлар агрокимёвий хаританомалар билан таъминланди. Шунга қарамай хўжаликлар ўғитлардан жуда ёмон фойдаланмоқдалар, ўғитларнинг меъё-ри ошгани билан ҳосилдорлик кўтарилмаяпти. Бунга олиб келган кўпгина сабаблардан айримлари қуйидагилар: пахта якка ҳокимлиги, органик ўғит-ларнинг кам қўлланилиши, ғўза экилган майдон тупроқларида чиринди миқдорининг жуда озлиги, тупроқларнинг зичланишга мойиллиги ва уларнинг юқори қисмида қатқалоқ ҳосил бўлиши ҳоллари. Ғўза-беда алмашлаб экиш ва шудгорлашда органик ўғитларни мунтазам ишлатиш тупроқларнинг чиринди ҳолатини сезиларли даражада яхшилаш имконини берган бўлар эди.
Шундай қилиб, тупроқ ва агрокимёвий текшириш ишлари натижа-ларии қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришига кенг тадбиқ этиш, ўғитлардан тупроқ ва агрокимёвий хаританомалар асосида фойдаланиш бир қатор салбий ҳолатларни бартараф қилади ва суғориладиган деҳқончилик шароитида  ўғитлардан юқори, ижобий самара олиш имконини беради.

Ўғитлардан фойдаланиш режасини тузиш

Хўжаликларнинг агрономлари ҳар йили агрокимёвий хаританома-лар ва тупроқларни озиқ элементлари билан таъминланганлик даражасига кўра, белгиланган ўғит меъёрлари асосида ўғитлардан фойдаланиш режа-сини тузади. Бу режада ҳар қайси майдон бўйича барча экинларга берила-диган турли шаклдаги ўғитларнинг миқдори, ишлатиш муддати ва усул-лари акс эттирилади. Ўғитлардан фойдаланиш режаси ҳар бир бригада учун алоҳида-алоҳида тузилади.
Режада ўғитлар меъёри физик тукларда, яъни ўғит таркибидаги озиқ элементнинг соф оғирлигида келтирилади. Саноатда ишлаб чиқари-ладиган минерал ўғитлар эса туз холида бўлади. Минерал ўғитларнинг туз холидаги меъёри 8-жадвалда келтирилган коэффицентлардан фойдаланган холда, кўпайтириш йўли билан ҳисоблаб топилади. 
8-жадвал
Озиқ моддалар меъёрини туз холатига ўтказиш 
коэффициентлари

Ўғит шакли	Коэффициенти
	
Аммиакли селитра
Мочевина
Аммоний сульфат
Суперфосфат (20% Р2О5)
Суперфосфат (15% Р2О5)
Аммофос
Калий хлорид
Калийли туз	2,94
2,17
4,88
5,00
6,67
2,17
1,66
2,50	

Шунда бир вегетация даври мобайнида бир гектар экин майдонига бериладиган минерал ўғитнинг туз холатидаги меъёри келиб чиқади. Ўғитнинг ҳисобланган йиллик меъёрни муддатлар бўйича тақсимланади.
Қуйида, асосий қишлоқ хўжалик экинларидан бири ғўза учун, ўғит-лардан фойдаланиш режасини тузиш тартиби келтирилган.

Азотли ўғитлардан фойдаланиш режаси

Ғўза ўсимлиги учун азотли ўғитлардан фойдаланиш режаси олин-ган маълумотлар, экинларни жойлаштириш режаси, экин майдонларининг тузилиши ва тупроқ харитаси асосида тузилади.
Азотли ўғитнинг йиллик биологик меъёри қуйидаги формула ёрда-мида аниқланади: 

                                                   (В-в)  5100
А = 
                                                          40

Бунда: А-азотли ўғитнинг биологик меъёри, кгга
            В-пахта ҳосилдорлиги, цга
в-тупроқнинг унумдорлиги ва илгари солинган ўғитлар ҳисобига олинадиган ҳосилдорлик, цга (ҳосилдорлик гектаридан 20-30, 30-40, 46-50, 50-60 центнер бўлганда, уларга мос равишда 5-10; 10-12,5; 12,5-15 ва 15-20 центнер бўлади).
5-1 ц пахта ҳосили олиш учун азот сарфи, кг
    40-ғўзани азотли ўғитдан фойдаланиш коэффициенти, %
  100-константа.

Пахтанинг ҳосилдорлиги гектарига 30 ц бўлганда, азотнинг биоло-гик меъёри гектарига 250 кг ни  А= (30-10) 12,5=250  ташкил қилади. 
Азотнинг биологик меъёри аниқлангач, уни 10 ва 11-жадвалларда келтирилган тузатиш коэффициентлари ёрдамида, тупроқ типлари ва агро-техник фонлар бўйича дифференцияланади.
Эскидан суғорилиб ғўза экилиб келинаётган ерларда тупроқдаги ўзлаштириладиган азот миқдори турлича бўлиши мумкин. Шунга кўра, бундай ерларда ишлатиладиган азотли ўғитларнинг меъёрлари тупроқдаги ҳаракатчан азот миқдорига қараб дифференцияланади. Бунинг учун 12-жадвалда келтирилган тузатиш коэффициентларидан фойдаланилади. 

10-жадвал
Суғориладиган ерларда тупроқ типлари бўйича азотли ўғит меъёрини дифференциялаш учун тузатиш коэффициентлари

Ярим саҳро зона тупроқлари
	
Саҳро зона тупроқлари	

Типик бўз тупроқ пояси	
Коэффи-циент	
Оч тусли бўз тупроқ пояси	
Коэффи-циент	
Жанубий, ўрта, шимолий зоначалар	
Коэффи-циент	
Типик бўз тупроқлар ва ўтлоқи бўз тупроқлар

Ўтлоқи
тупроқлар

Тўқ тусли ўтлоқи тупроқлар

Кам қувватли, яхши ривожлан-
маган, эрозияга учраган тупроқлар	1,0

0,8

0,7

1,2
	Оч тусли бўз тупроқлар ва ўтлоқи-бўз тупроқлар

ўтлоқи тупроқлар

Ўтлоқи, ўртача ва кучсиз шўрланган, мунтазам ювиладиган тупроқлар

Кам қувватли, яхши ривожлан-маган, эрозияга учраган тупроқлар	1,1

0,9

1,1

1,3	Тақирли, ўтлоқи-тақирли, шўри ювилган ва кучсиз шўрланган ерлар
Шўри ювилган ўтлоқи ва кучсиз шўрланган ерлар
ўтлоқи, ўртача ва кучсиз шўрланган, мунтазам ювиладиган ерлар
Юпқа қатламли, эрозияга учраган, шағалтош қатламли тупроқлар	1,2

1,0

1,2

1,4	

11-жадвал
Агротехник фонлар бўйича азотли ўғит
меъёрини корректировка қилиш

Агрофон	
Ҳосил-
дорлик,
цга	
Азот меъёри,
кгга	
Тузатиш
коэф-
фициенти	
Азотнинг диф-
ференциялан-
ган меъёри, кгга

Маккажўхоридан кейин 
Ҳайдалган бедапоя
Бедапоя ҳайдалгандан кейинги:
-иккинчи йили
-учинчи ва ундан кейинги  йиллар
	
30

30

30
30	
250

250

250
250	
1,2

0,6

0,8
1,0	
300

150

200
250	

12-жадвал
Азотли ўғит меъёрини тупроқдаги  ҳаракатчан азот миқдори
 бўйича дифференциялаш

Тупроқларнинг таъминланганлик
даражаси	Ҳаракатчан
азотнинг миқдори, мгкг	Пахтадан 30-35 цга ҳосил олиш учун азот меъёри, кгга	

Жуда паст
Паст
Ўртача
Юқори
Жуда юқори	
<20
20-30
30-50
50-60
60	
250
225
200
150
100
	
Азотли ўғитларнинг дифференцияланган меъёрлари аниқлангандан кейин, ғўзага азотни муддатлар бўйича солишни тақсимлашга ўтилади. Азот ўғитлар одатда бўлиб-бўлиб солинади: экишгача, экиш билан бирга ва ўсиш  даврида.
Экишдан олдин солинган азотнинг самарадорлиги ўзгариб туради ва зонанинг иқлим, тупроқ ва агротехник шароитларига боғлиқ бўлади. Масалан, типик бўз тупроқли ерларга азот эрта баҳорги бороналаш пайти-да тупроққа солинади. Бунда, азотли ўғитлар, эрта баҳорги ёғингарчилик туфайли, 30-50 см чуқурликка сингади ва ёш ўсимликлар ундан максимал фойдаланади. 
Шўри кузги шудгордан кейин ювиладиган ерларда азот экишдан олдин  чизел билан солинади. Ерни ҳайдашдан олдин шўр ювиш ишлари ўтказиладиган жойларда ўғит баҳорги ер ҳайдаш пайтида солинади. Чигитни ундириб олиш учун қўшимча суғориладиган ерларда, азот чигит экиш билан бир вақтда солинади. Агар баъзи сабабларга кўра, экишга қадар азотли ўғитлар солинмаган бўлса, бу тадбир экиш вақтида бажари-лади. Бунда, азотли ўғит меъёри гектарига 20-25 кг дан ошмаслиги керак.
Ўсув давридаги озиқлантириш миқдори, азотнинг йиллик меъёри ва тупроқ шароитига боғлиқ. Одатда, 2-3 марта озиқлантириш қуйидаги муддатларда ўтказилади: 2-3 та чинбарг чиқарганда, шоналаш ва гуллаб, кўсак ҳосил қила бошлаган даврда. 
Азотнинг йиллик меъёрига қараб, биринчи эртаги озиқлантиришда гектарига 50-75 кг, иккинчи ва учинчи озиқлантиришда эса гектарига 50-100 кг атрофида ўғит солинади.
Ғўзани озиқлантиришни ўз муддатларида тугаллаш катта аҳамиятга эга. Озиқлантиришни тугаллашнинг максимал муддатлари, пахта экилади-ган шимолий зоналарда 10-15 июль, ўрта зоналарда 15-20 июль ва жану-бий зоналарда эса 20-25 июль ҳисобланади.

Фосфорли ўғитлардан фойдаланиш
 режаси

Фосфорли ўғитларнинг самарадорлиги тупроқда ҳаракатчан фосфор-нинг мавжудлигига боғлиқ. Шунинг учун фосфорли ўғитлар меъёри агрокимёвий хаританомалар асосида 13-жадвалда келтирилган шакл бўйича аниқланади. Жадвалнинг 1-4 устунларидаги маълумотлар ердан фойдаланиш режаси ва агрокимёвий хаританомалар асосида, 5- устундагилари эса экинларни жойлаштириш режаси асосида тўлдирилади.
Фосфорли ўғит меъёри пахта ҳосилдорлиги тўғрисидаги маълумот-лар асосида аниқланади. Бунда 1 ц пахта учун фосфор сарфи 1,5 кг деб қабул қилинган.
13-жадвал
Ғўза учун фосфорли ўғитлардан фойдаланиш режаси

Брига-
да №	
Контур
№	
Май-
дон,
га	Ҳара-
катчан
Р2О5
мгкг	Ҳосил-
дорлик,
цга	Фосфор меъёри,
кгга	Фосфорни солиш муддати, кгга	
					Биоло-
гик	Диффе-
ренция-
ланган	ерни ҳайдаш вақтида	экиш билан бирга	гуллаш даврида	

1.
2.
3.
4.
5.	
1,2,7,8
3,4,5,6
1-9
10-14
1-12	
60
60
90
50
120	
31-45
46-60
16-30
60
16-30	
35,0
40,0
45,0
30,0
30,0	
52,5
60,0
67,5
45,0
45,0	
160
120
270
45
180	
160
120
225
45
95	
-
-
45
-
45	
-
-
-
-
40

Шу асосда, фосфорли ўғитнинг биологик меъёри аниқланади. Масалан, пахтанинг ҳосилдорлиги гектарига 30 ц бўлганда, фосфорли ўғитнинг биологик меъёри гектарига 45 кг бўлади.
Фосфорли ўғитнинг биологик меъёри аниқлангач, у тупроқдаги ҳаракатчан фосфорнинг миқдорига мувофиқ 14-жадвалда келтирилган тузатиш коэффициентлар ёрдамида дифференцияланади.
14-жадвал
Фосфорли ўғитнинг дифференцияланган 
меъёрини аниқлаш

Ҳосилдорлик,
цга	Фосфорли ўғитнинг биологик меъёри,
кгга	Тупроқдаги ҳаракатчан фосфор миқдори, кгга	Тузатиш
коэффи-
циенти	Фосфорнинг дифферен-
цияланган- меъёри,
кгга	
30
30
30
30
30	45
45
45
45
45	<15
16-30
31-45
46-60
60	5
4
3
2
1	225
180
135
90
45	

Фосфорли ўғитнинг диференцияланган меъёрини ғўзага муддатлар бўйича бериш ҳам тупроқдаги мавжуд ҳаракатчан фосфор миқдорига қараб белгиланади (15-жадвал).

15-жадвал
Фосфорли ўғитларни солиш  муддати бўйича тақсимлаш

Тупроқдаги ҳаракатчан
фосфор
 миқдори, кгга	
Ҳосилдор-
лик, кгга	Фосфорнинг дифферен-
цияланган меъёри,
кгга	Фосфорни муддатлар бўйича
солиш, кгга	
			Ҳайдаш пайтида	Экиш
билан	Гуллаш даврида	

<15
16-30
31-45
46-60
60	
30
30
30
30
30	
225
180
135
90
45	
140
135
135
90
45	
45
45
-
-
-	
40
-
-
-
-	

1 кг тупроқда 15 миллиграммгача ҳаракатчан фосфор мавжуд бўлса, фосфорли ўғитлар уч муддатда солинади: ерни ҳайдаш пайтида, экиш билан бирга ва гуллаш даврида. Агар ҳаракатчан фосфор миқдори 16-30 мгкг атрофида бўлса, фосфорли ўғитлар икки муддатда: ерни ҳайдаш вақтида ва экиш билан бирга солинади. Тупроқларда ҳаракатчан фосфор миқдори 31 мгкг дан ортиқ бўлса, ўғит бир маротаба, ерни ҳайдаш пайтида солинади. 

Калийли ўғитлардан фойдаланиш режаси

Ғўза азот моддасини қанча ўзлаштирса, калий моддасини ҳам шунча истеъмол қилади. Шу сабабли пахта ва бошқа экинлар етиштиришда тупроққа узоқ муддат калийли ўғит солинмаса, ердаги калийнинг заҳираси камайиб кетади. Шу муносабат билан қишлоқ ҳўжалигида калийли ўғитлардан фойдаланиш жуда зарур ҳисобланади. Бу иш агрокимёвий хаританомалар асосида тузилган ўғитлардан фойдаланиш режаси бўйича амалга оширилса, юқори самара беради (16-жадвал).

16-жадвал
Калийли ўғитлардан фойдаланиш режаси

Бригада
№	
Контур
№	
Майдон
га	Ҳосил-
дор
лик, цга	Калийнинг биологик меъёри,
кгга	Тупроқдаги ҳаракатчан калий миқдори,
мгкг	Калийнинг дифферен-
цияланган меъёри, кгга	

1

2

3
	
1-8
9-12

1-7
8-14

1-12
	
80
40

70
70

120
	
30
40

30
35

45	
150
200

150
175

225	
<100
100-200

200-300
400

300-400	
187,5
200

112,5
43,8

112,5	

Жадвалнинг 1-4 устунлари экинларни жойлаштириш режаси ва олинадиган ҳосилдорлик миқдори асосида тузилади. Калийли ўғитлар-нинг биологик меъёри пахта ҳосилдорлиги тўғрисидаги маълумотлар асосида аниқланади. Бунда 1 ц пахта учун калий сарфи 5 кг деб қабул қилинади. Шунга асосан пахтанинг ҳосилдорлиги 30 цга бўлганда, калий-нинг биологик меъёри 150 кгга миқдорида белгиланади.
Жадвалнинг 5-устуни агрокимёвий хаританома маълумотлари асоси-да тузилади ва тупроқлардаги ҳаракатчан калийнинг миқдорига кўра, 17-жадвалда келтирилган тузатиш коэффициентлари ёрдамида калийнинг биологик меъёри дифференцияланади.

17-жадвал
Калийнинг биологик меъёрини дифференциялаш 
коэффициентлари 

Тупроқларнинг таъминланганлик даражаси	Ҳаракатчан калийнинг миқдори, мгкг	Тузатиш коэффициенти	

жуда паст
паст
ўртача
юқори
жуда юқори	
<100
101-200
201-300
301-400
400	
1,25
1,00
0,75
0,50
0,25	

Органик ўғитлардан фойдаланиш режаси

Гумус миқдори бўйича тузилган агрокимёвий хаританома асосида хўжаликлар учун гўнг ва бошқа органик ўғитлардан самарали фойдала-ниш учун тавсиялар ишлаб чиқилади. Гўнг ва бошқа органик ўғитларни фақат чириган ҳолида, ундаги бегона ўтларнинг уруғи нобуд бўлганда ишлатиш керак. Гўнг асосан кузги шудгорлаш пайтида 25-30 тга меъёрдан кам бўлмаган миқдорда тупроққа солинади.
Гўнг ва бошқа органик ўғитларни биринчи навбатда жадал техноло-гия асосида етиштириладиган (сабзавот ва полиз) экинлар майдонига солиш тавсия қилинади. Кейинги навбатда  органик ўғитларни гумус билан паст ва жуда паст даражада таъминланган, капитал текислаш иш-лари ўтказилган майдонларга тақсимланади.  
Гумус билан ўртача таъминланган майдонлар учун гўнг меъёрини гектарига 20 тоннагача камайтириш мумкин.

YI БОБ. ЎҒитларни Қўллаш усуллари, муддатлари ва самарадорлигини ошириш йўллари

Ўғитларнинг тури ва шаклини танлашда, уларнинг меъёри ва ерга солиш усулларини аниқлашда тупроқнинг хоссаларини ҳисобга олиш зарур. Тупроқлардаги озиқ моддалар умумий заҳираси ва ҳаракатчан шаклларининг миқдори, тупроқнинг механик таркиби, сингдириш хусу-сияти, реакция ва буферлиги айниқса катта аҳамиятга  эга.
Таркибида органик моддалар ва озиқ элементлари кам бўлган кислотали тупроқларни оҳаклаш ва юқори меъёрда органик ҳамда мине-рал ўғитлар билан бойитиш зарур. Ушбу тупроқларда, одатда биринчи навбатда азот кам бўлади, шунинг учун бундай тупроқларга ҳосилдор-ликни ошириш учун кўпроқ азотли ўғитлар солинади. Бу тупроқларда фосфор кам бўлади, калий эса учинчи ўринда туради. Қумли ва қумлоқ тупроқларда азот билан бир қаторда калийни ҳам ҳисобга олиш муҳим аҳамиятга эга, торфли ва ботқоқ тупроқларда калий биринчи минимумда туради.
Кислотали тупроқларда физиологик азотли ва фосфорли ўғитлар-нинг ишқорий шакллари яхши самара беради. шунингдек, бундай тупроқларга фосфорли ўғитнинг сувда қийин эрийдиган шаклларини ҳам қўллаш мумкин. Қумли ва қумлоқ тупроқларга калийли ўғитлардан калимагнезия солиш, азотли ўғитлардан аммоний ва аммиакли ўғитлар солиш яхши натижа беради. Бу ўғитлар таркибидаги азот камроқ ювилиб кетади.
Қора тупроқ ва қўнғир-каштан тупроқларда кўпинча биринчи минимумда фосфор туради, шунинг учун бу тупроқларга фосфорли ўғитлар солиш муҳим роль ўйнайди. Оч тусли каштан ва бўз тупроқларда азотли ҳамда фосфорли ўғитларнинг нисбати катта аҳамиятга эга. Калийли ўғитлар эса азот ва фосфорли ўғитлар солингандагина яхши натижа беради. Бу тупроқлар нейтрал ёки ишқорий муҳитли бўлгани учун физиологик кислотали азотли ўғитлар солинади, қийин эрийдиган фосфорли ўғитлар мутлақо солинмайди. 
Ўғитлар таркибидаги элементларнинг ҳаракатланиши, уларни ўсимлик учун лаёқатлиги, тупроқда ушланиб қолиши тупроқнинг механик таркибига боғлиқ бўлади.
Енгил тупроқлар фақат унумдорлигининг пастлиги билан эмас, балки ютиш қобилияти ва буферлик хусусиятининг пастлиги билан ҳам фарқланади. 
Ўғит меъёри ва шаклини, ўғитлаш муддатини ва усулларини аниқлашда тупроқнинг бу хусусиятлари албатта ҳисобга олиниши лозим. Ўғитлаш тизими қишлоқ хўжалик экинларини етиштиришда ҳамма агротехник тадбирларни амалга оширган ҳолда олиб борилади.
Қўлланиладиган ўғитларнинг самарадорлиги агротехника даража-сига боғлиқ ҳолда кескин ўзгариб туради. Агротехникавий тадбирларнинг аҳамияти ҳақида В.Д.Панников «агротехникада йўл қўйилган хатони ўғитларнинг дозасини ошириш билан тузатиб бўлмайди» деб ёзган.
Агротехникавий тадбирлар юқори даражада олиб борилганда, ерларга ўз муддатида сифатли ишлов берилганда тупроқнинг сув режими яхшиланади, бегона ўтлар билан ифлосланиши камаяди ёки бутунлай йўқолади, микробиологик жараёнлар яхшиланади, тупроқда ўсимликлар осон ўзлаштирадиган азотли, фосфорли бирикмалар кўпроқ тўпланади, тупроқнинг зичлиги камайиши билан илдиз тизимининг ўсиши ва унинг ютиш қобилияти яхшиланади.
Агротехникани бузиш ва қишлоқ хўжалик ишларининг бажариш муддатларини кечиктириш билан ўғитлар ўз таъсирини йўқотади ва унга сарфланган ҳаражатлар қопланмайди.
Алмашлаб экишда экинларни ўғитлашда ўтмишдош экинни эътиборга олиш муҳимдир. Энг яхши ўтмишдош бўйича экинларни жойлаштириш юқори ҳосил олиш ва ўғитларнинг самарадорлигини ошириш шароитларидан биридир. Экинларни тўғри навбатлаб экиш тупроқдаги озиқ моддалардан бирмунча унумлироқ фойдаланишни ва органик ҳамда минерал ўғитларнинг самарадорлигини оширишни таъмин-лайди.
Алмашлаб экишда айрим экинларни ўғитлаш олдинги экин турига, унинг ҳосилдорлигига, шунингдек тупроқда қолган илдиз ва анғиз қол-диқларига ҳамда ундаги озиқ элементларига боғлиқ. 
Масалан, тупроқни азот билан бойитадиган, лекин фосфор ва калийни кўп талаб қиладиган кўп йиллик дуккакли ўтлар ва дон-дуккакли экинлардан кейин азотли ўғитларга талаб камаяди, фосфорли ва калийли ўғитларга талаб эса анча ортади.

Ўғитларни тупроқ-иқлим шароитига боғлиқ
 ҳолда қўллаш  

Ўғитларнинг турини танлашга, ўғит меъёри, муддати, қўллаш усули ва самарадорлигига иқлим шароити катта таъсир кўрсатади. Ёғин-сочин миқдори ва тупроқнинг иссиқлик режими, айниқса, вегетация даври давомида муҳим ахамиятга эга. Сув режими яхши бўлган, шунингдек, суғориладиган худудларда ўғитларнинг самарадорлиги анча юқори бўлади ва улар бундай ерларга катта меъёрларда солинади. Намлик етишмаганда, ўғитлашдан олинадиган қўшимча ҳосил миқдори камаяди. Ерга ўғит солинганда, ўсимлик тупроқдаги намликдан тежаб ва унумли фойдаланилади, шунинг учун нам камчил худудларда ҳам ўғитлаш ўсимликларнинг ўсиш ва ривожланишини яхшилайди.
Қурғоқчил худудларда ўғитларнинг самарадорлигини ошириш учун тупроқда максимал даражада нам тўплаш ва уни сақлаш чора-тадбирлари кўрилади. Шу мақсадда қор тўсиш, тупроққа ишлов бериш, ўсимликларни юқори агротехника асосида парвариш қилиш каби тадбирлар яхши самара беради. Бундай ерларга ўғит тупроқнинг сернам ва камроқ қурийдиган қатламига тушиб, яхши аралашиши учун кузги шудгорлаш вақтида фосфорли ва калийли ўғитларни қўллаш айниқса муҳимдир.
Қурғоқчил худудлар ёки қурғоқчил бўлган йилларда ўғитларни тупроққа юза кўмиш уларнинг самарадорлигини кескин камайиб кетишига  сабаб бўлади. Куз-қиш даврида ёғин-сочин кўп бўладиган худудларда сувда осон эрийдиган азотли (енгил тупроқларда калийли) ўғитларнинг таркибидаги озиқ моддалари ювилиб кетмаслиги учун уларни баҳорда экиш олдидан солиш тавсия этилади.

Турли тупроқларда минерал ўғитларнинг
 трансформацияси   

Ўғитлар тупроққа солингандан кейин турли хил ўзгаришларга учрайди. Улардан баъзилари тупроққа солинганда, ҳаракати тезлашиб, тупроқнинг пастки қатламларига ювилиб кетади, баъзилари тупроқ билан таъсирлашиб, ўсимликлар қийин ўзлаштирадиган ҳолатга ўтиб қолади.
Азотли ўғитларнинг аммиакли шакллари тупроқда нитрификация жараёнига учрайди. Бунинг натижасида барча аммиакли ўғитлар- аммо-ний сульфат, аммоний хлорид, аммиакли селитра ва суюқ аммиакли ўғитлар (сувсиз аммиак, аммиакли сув, аммиакатлар) нитрификацияловчи бактериялар таъсирида нитрат шаклига ўтади. Бу жараённи схематик равишда қуйидагича ифодаланади:

2NH3 + 3H2O = 2HNO2 + 2H2O       (I босқич)
2HNO2 + O2 = 2HNO3                      (II босқич)       
     
Тупроқ аэрацияси яхши, намлик 60-70%, ҳарорат 25-320С ва рН 6-8 га тенг бўлган шароит нитрификация жараёни учун энг оптимал шароит ҳисобла-нади. Аммиакни нитратга айланиш жараёни схемада кўрсатил-гандан мураккабдир.
Мочевина таркибидаги амид ҳолидаги азот тупроқда уреаза ферменти таъсирида аммоний карбонатга айланади:

CO3 (NH2)2 + 2H2O = (NH4)2 CO3

Аммоний карбонат аммоний бикарбонатга ва аммиакга парчала-нади. Кейинчалик аммиак нитрификацияга учраб, нитрат ҳолига ўтади.
Нитратларни асосий хусусиятлари шундан иборатки, улар тупроққа ютилмайди, гравитацион ва капилляр сув билан ҳаракат қилади. Шунинг учун нитратлар атмосфера ёғин-сочинлари ва суғориш сувлари билан ювилиб кетади.
Нитратлар суғориладиган ва намлик етарли бўлган худудларда, айниқса енгил тупроқларда кўпроқ миқдорда йўқолади ва азотли ўғитларнинг самарадорлиги камаяди. Ўсимликларни азот билан озиқланиш даврийлигини билган ҳолда вегетация даврида уни бўлиб-бўлиб бериш билан тупроқдаги азот режимини оптималлаштириш мумкин.
Азотли ўғитлардаги азотнинг озроқ қисми тупроқда органик шаклга ўтиб қолади. Тупроқ микроорганизмлари ўғит таркибидаги нитрат ва аммиак ҳолидаги азотни ўзлаштириб, ўзининг танасини тузиш учун ишлатади. Ўсимликлар органик ҳолдаги азотни ўзлаштира олмайди, микроорганизмлар ўлиб, микроб массалари парчалангандан кейингина уни ўзлаштириши мумкин.
Аммоний ҳолидаги азотни озроқ қисми гумус кислоталари томони-дан  ютилади.
Ерга аммонийли азотли ўғит солинганда, ундаги аммоний ҳолидаги азот тупроқ томонидан ютилади. Ютилган азотни баъзи олимлар ўсимлик-лар томонидан ўзлаштирилмайди деган хулосага келса, бошқалари ўсимликлар уни қисман ўзлаштириши мумкин дейди. Ўғитлар таркибида-ги азот тупроққа солинганда газ ҳолига ўтиши мумкин. Бу денитрифика-ция жараёни натижасида  содир бўлиб, бунда нитрат азоти қайтарилиб, газ ҳолидаги шаклига ўтади (NO, N2O, N2). Денитрификация жараёни анаэроб шароитида боради. Бундай холат айниқса, шоли экилганда ва суғорила-диган шароитда ортиқча намликнинг тўпланиши натижасида вужудга келади.
Анаэроб шароит сувсиз шароитда ҳам ва тупроқ ҳайдалганда ҳам вужудга келиши мумкин. Денитрификация жараёнида ўғит таркибидаги азотни 20% и газ ҳолида исроф бўлади. Бунинг натижасида ўсимликлар-нинг ўғитлардан фойдаланиш коэффиценти камаяди. Денитрификация жараёни таъсирида азотни йўқотилиши ўғитнинг шаклига ҳам боғлиқ бўлади.
П.М.Смирнов томонидан аммоний сульфат қўлланиб олиб борил-ган тажрибаларда 14 дан 35% гача, натрийли селитра қўлланилганда, 33% дан 42% гача азот йўқолганлиги аниқланган. Азотни газ ҳолида йўқоли-шини олдини олиш учун ингибиторлар қўлланилади.
Фосфорли ўғитлар тупроқ билан таъсирлашуви бўйича азотли ўғитлардан кескин фарқ қилади. Улар қўлланилганда тупроқда нитратлар каби бирикмалар ҳосил қилмайди, газ ҳолида учиб ҳам кетмайди. Тупроқ билан таъсирлашуви натижасида сувда кам эрийдиган бирикмалар ҳосил қилади.
Фосфорли ўғитлар тупроқда кимёвий, физик-кимёвий ва биологик ютилиши натижасида ўзгаради. Суперфосфатни тупроқ билан таъсирлашуви натижасида ундаги фосфор кислотасини ўзлаштирилиши камаяди. Фосфорни кимёвий ютилиши натижасида уни қийин ўзлаштириладиган ҳолатга ўтиш жараёни схематик ҳолда қуйидаги реакциялар орқали ифодаланади :
  Са (Н2РО4)2  Са (НСО3)2  2СаНРО4  2Н2СО 3
   Са (Н 2РО4)2   2Са (НСО3)2   Са3 (РО4)2  4НСО 3
     Са (Н2РО4)2 2СаСО 3   Са3 (РО4)2  2Н2О 2СО2

Кальциймонофосфатни учкальцийфосфатга ўтиш жараёни карбо-натли тупроқларда кучли сезилади.
Суперфосфат билан тупроқда ютилган кальцийни ўзаро таъсирла-шуви натижасида фосфат кислотасининг қийин эрийдиган тузлари ҳосил бўлиши мумкин:
                                       н
(тупроқ) Са  Са (Н2Р4)4    (тупроқ)  2Са НРО 4
                                       н
                                    н
(тупроқ) Са  2СаНРО 4  (тупроқ)   Са3 (РО 4 )2
                                                                           н

Шундай қилиб, кальций монофосфат тупроқ билан таъсирлашиб кальций фосфатга айланади.
Таркибида кўп миқдорда темир ва алюминий бирикмалари бўлган тупроқларда сувда эрувчи фосфатларни қийин эрувчи фосфатларга ўтиши жадал боради:

3Са (Н2РО)4 4АI (OН)2  4АIРО 4  Са3 (РО)4  2Н2О 
Са (Н2РО)4 Fe (OН)2 Н2О  FeРO4  2Н2О СаНРО4   2Н2О
АI (OН)2   Са (Н2РО4)2   АIРО4  СаНРО4  3Н2О 

Фосфорни темир, алюминий ва кальций билан бирикиши тупроқ-нинг хоссаларига боғлиқ бўлади. Кальцийга бой бўлган қоратупроқ, бўзтупроқ ва бошқа тупроқларда кальцийфосфат, кислотали чимли-подзол тупроқларда кўпроқ алюминий ва темирфосфатлар ҳосил бўлади. Кислотали тупроқларга уларни нейтраллаш учун оҳак солинганда темир фосфатларнинг миқдори камайиб, кальций фосфатларнинг миқдори ортади.
Фосфор тупроқда биологик йўл билан ҳам ютилади. Микроорга-низм тупроққа солинадиган фосфорли ўғитлар таркибидаги фосфорни ўзлаштириб, органик бирикма ҳолига ўтказади. Органик фосфатларни ўсимликлар ўзлаштира олмайди. Микроорганизмлар томонидан ютилган фосфор микроблар ўлгандан кейин, органик моддалар парчалангандан кейингина ўсимликлар ўзлаштирадиган шаклга ўтади.
Калийли ўғитларнинг тупроқдаги ўзгариши, ушбу ўғитларни қўл-лашда муҳим аҳамиятга эга.
Тупроқдаги умумий калий ўз таркибида калийли бирикмаларнинг ҳар хил турларини бирлаштиради, уларни қуйидагича тавсифлаш мумкин:
   1. сувда эрувчи калий оддий тузлар бўлиб, тупроқ ва сувни 1:5 нисбатда 5 минут чайқатиб аниқланади (ўсимлик осон ўзлаштиради).
   2. алмашинувчи калий тупроқ сингдириш сиғимидаги катионлар таркибида бўлиб, нейтрал тузлар эритмаси ёрдамида ажратиб олинади (ўсимлик томонидан яхши ўзлаштирилади).
	3. ҳаракатчан калий (сувда эрувчи ва алмашинувчи калий суммаси), у тузли эритма орқали тупроқдан ажратиб олинади (ўсимликларнинг озиқланиш манбаи).
	4. алмашинмайдиган гидролизланувчи (қийин алмашинувчи ёки резервдаги) тупроқдан қайнаб турган кучли кислота (одатда HCl нинг 2 н эритмаси)  сўримида қўшимча равишда ажратиб олинади ва у ўсимликлар озиқланишида яқин резерв ҳисобланади (кислотада эрувчи ва ҳаракатчан калий орасидаги фарқдан топилади);
	5. кислотада эрувчи калий, юқоридаги калийнинг тўрт шаклларини бирлаштиради ва қайнаб турган кучли кислота (HCl нинг 0,2 н ёки 10%) эритмаси билан ажратиб олинадиган калий ҳисобланади;
6. алмашинмайдиган калий (умумий ва кислотада эрийдиган калий ўртасидаги фарқланувчи миқдор).
Ўсимликлар тупроқдаги калийнинг фақат ҳаракатчан шаклларини-гина ўзлаштира олади. 
Калийни тупроқда фиксацияси, яъни алмашинмайдиган шаклда бирикиб қолиши тупроқнинг минералогик таркибига боғлиқ бўлади. Тупроқ таркибида иллит, вермикулит, гидрослюдалар, монтмориллонит каби минераллар кўп бўлса, калий тупроқ билан кўпроқ бирикади. Калийни тупроққа  бирикишида тупроқнинг органик моддаси ҳам иштирок этади.
Калийни алмашинмайдиган ҳолда бирикиб қолиши қора тупроқ ва бўз тупроқларда яққол сезилади. Калийни алмашинмайдиган ҳолда бирикиши тупроқнинг механик таркибига ҳам боғлиқ. Ўртача ва айниқса, оғир механик таркибли тупроқларга қараганда, калий енгил тупроқлар (қумли ва қумлоқ) билан кам бирикади ёки фиксацияланади.
Тупроқнинг навбатма-навбат қуриб ва намланиши калийни тупроқ билан бирикишини тезлаштиради. Шунинг учун калийли ўғитларни тупроқнинг ҳайдалма қатламига чуқурроқ солиш тавсия этилади. Калийли ўғитларни  тупроқнинг юқори қатламига, яъни тез қуриб турадиган қатламига солмаслик керак.
Йирик кристалли ва гранулали калийли ўғитлар қўлланилганда,  тупроқ томонидан калийни алмашинмайдиган шаклда бирикиши  камаяди (тахминан 20-30% га).
Калийли ўғитларнинг шакли тупроқни калий билан бирикиб қолишига таъсир кўрсатмайди, аммо ўғит дозасининг ортиши тупроқ билан калийни бирикиб қолишини оширади.
Калий тупроқда микроорганизмлар томонидан ҳам ютилади. Микроорганизмлар калийни ўзининг ҳаёт фаолияти учун ишлатади. Микроорганизмлар таркибидаги калий улар ўлгандан кейин, органик моддалар парчалангандан кейин ўсимликлар томонидан ўзлаштирилади. 
Шундай қилиб, калийни тупроқ билан алмашинмайдиган ҳолда бирики-ши турли омилларга боғлиқ ҳолда ўзгаради.

Ўғит солиш муддатлари ва усуллари

Ўсимликларни бутун вегетация даври мобайнида озиқ элементлари билан таъминлаш учун ўғитлар тупроққа ҳар хил муддатларда ва турли усулда солинади.
Ўғитлар тупроққа турли муддатларда: кузги шудгор вақтида (асосий ўғитлаш), экишдан олдин, экиш вақтида (қаторларга, уяларга) ва экишдан кейин (ўсимликларни вегетация даврида озиқлантириш) солинади.
асосий ўғитлаш ёки экишдан олдин ўғитлашда органик ўғитларнинг бутун йиллик меъёри, минерал ўғитларнинг кўпроқ қисми (2/3-3/4 қисми) ерга солинади.
Асосий ўғитлашдан мақсад ўсимликларни бутун вегетация лаври давомида озиқ элементлари билан таъминлашдир. Экишгача ўғитлар ўғит сеялкаси ёрдамида (минерал ўғитлар, гипс ёки оҳак), гўнг сочгич (органик ўғитлар) ва бошқа машиналарда сочма усулда солинади. Асосий ўғитлашда ўғитлар тупроқларни чуқур нам қатламларига солинади.
Фосфорли-калийли ўғитларнинг асосий қисми кўпинча, ерларни кузги шудгорлаш вақтида солинади. Бунда ўғит ўсимлик илдизларининг асосий массаси ривожланадиган, сернам ва кам қурийдиган тупроқ қатламига тушади. Ўғитлар чуқурроқ кўмилганда, ўсимликлар улардан яхши фойдаланади ва мўл ҳосил беради.
Фосфорли ўғит солиш чуқурлигига алоҳида эътибор бериш лозим, бу ўғитни 12-15 см чуқурликка, яъни ёш ўсимликларнинг илдизи ривож-ланадиган қатламга солиш тавсия этилади.
Экишдан олдин қўлланиладиган фосфорли ўғитларни ерга чуқур-роқ тушиши муҳимдир, чунки бу хилдаги ўғитлар кимёвий бирикиши натижасида тупроқда ҳаракат қилмайди.
Суғориладиган ерларда, ёғин-сочин кўп бўладиган худудларда, айниқса қумли ва қумлоқ тупроқларда экишгача солинадики азотли ўғит-ларни баҳорда, экишдан олдин солиш зарур. Шундай қилинганда, ўғит-даги нитрат азотини ўсимлик илдизи озиқланадиган қатламдан пастга ювилиб кетишини олди олинади.
Ёғингарчилик кам бўладиган, оғир қумоқли тупроқлар тарқалган  худудларда қаттиқ аммонийли, суюқ аммиакли ўғитларни куз-қиш даври-да, мочевинани эса кузда солиш ҳам мумкин.
Сингдириш қобилияти паст бўлган енгил қумоқли тупроқларда калийли ўғитларни (калий сувда ювилиб кетмаслиги учун) азотли ўғитлар билан бирга баҳорги культивациялаш вақтида, чопиқ қилинадиган экинларга эса шу ўғитлар йиллик меъёрининг ярмини вегетация даврида қўшимча озиқ сифатида ерга солиш мақсадга мувофиқдир.
Ўсув даврининг дастлабки даврида майсаларни озиқ элементлари билан таъминлаш мақсадида асосий ўғитларга қўшимча қилиб экиш вақтида қаторларга ва чуқурларга бир йўла оз меъёрда ўғит бериш керак.
Экиш вақтида бериладиган ўғитлар уруғ экиш билан биргаликда уруғдан 2-3 см чуқурроқ солинади. Бу ўғитлар ўсимликларни бошланғич ўсиш даврида ҳам, илдиз тизими яхши ривожланмаган пайтда ҳам осон ўзлаштириладиган озиқ моддалари билан таъминлайди. Барча қишлоқ ҳўжалик экинлари учун қатор ораларига донадор суперфосфат солиш муҳим аҳамиятга эга, чунки ўсув даврининг дастлабки даврида ўсимлик фосфорли ўғитларнинг танқислигига таъсирчан бўлади.
Донадор суперфосфатни донли экинларга экиш вақтида уруғга аралаштирилган ҳолда ҳам бериш мумкин.
Экиш билан бирга солинадиган ўғит меъёри асосий ўғитлашдаги меъёрдан кам бўлади, чунки ўсимликлар улардан ҳаётининг 2-3 ҳафтасида фойдаланади.

Экишдан кейин (илдиз орқали ва илдиздан ташқари)
 озиқлантириш

ўсимликларни ўсиш вақтида озиқ элементларга бўлган талабини қондириш мақсадида экишдан кейин ўғитлаш амалга оширилади. Чопиқ қилинадиган экинлар қатор ораларини культивация қилиш вақтида, ялпи экиладиган экинлар (чопиқ қилинмайдиган экинлар) эса баҳорда ёки кузда қўшимча озиқлантирилади.
Қўшимча озиқлантиришда тупроқ шароитини ҳам ҳисобга олиш лозим. Шағал ёки қум қатлами юза жойлашган тупроққа ўғитларни суғо-риш олдидан солиш ярамайди, чунки ўғит ювилиб кетиб, таъсири камаяди. Бундай ҳолларда ўғитни эгат олишда эмас, балки культивация қилиш вақтида солиш мақсадга мувофиқдир. Озиқлантиришни эгат олиш билан бирга ўтказишда ўғит 10-15 см  чуқурликда, культивация билан ўтказишда эса эгатнинг тубидан 16-18 см чуқурликка солиниши лозим.
Ўғит солиш муддатлари ўғитнинг хоссаларига ва эрувчанлигига боғлиқ. Масалан, фосфорит кукунидаги фосфор қийин эрувчан ҳолатда бўлади, калийли ўғитлар эрувчан бўлади, лекин улар тупроққа яхши сингади, бу ўғитлар ерга барвақт солингани маъқул.
Азотли ўғитлар сувда тез эриб, осон ювилиб кетиши мумкин. Шунинг учун улардан, асосан, ўсимликларни озиқлантириш даврида фойдаланиш зарур.
Ғўзанинг озиқ моддаларга бўлган талаби вегетациянинг турли даврларида турлича бўлади. Ривожланишнинг бошланғич даврида ғўза фосфорга кучли эҳтиёж сезади, чунки бу унинг илдиз тизими яхши ривожланиши ва ҳосил органлари эртароқ шаклланиши учун зарур. Шунинг учун фосфорли ўғитларни тупроқнинг турли қатламларига тушиши катта аҳамиятга эга. Ўғитни чуқур қатламга тушиши учун уни ҳайдаш олдидан, асосий ўғитлаш вақтида; унча чуқур бўлмаган қатламга тушиши учун эса экиш билан бир вақтда ёки қўшимча озиқлантириш даврида (шоналаш ва гуллай бошлаганда) солиш тавсия этилади. Ғўзани шоналаш ва гуллай бошлаш даври энг масъулиятли давр бўлиб, бунда азот кўп талаб этилади. 
Бундан ташқари, азотли ўғитлар билан кеч озиқлантириш пахта етилишини, кўсаклар очилишини кечиктиради, натижада кўсаклар сони камайиб кетади.
Озиқлантиришлар сони, одатда ўғитлаш меъёрига қараб белгилана-ди. Агар ғўзага бериладиган азотнинг йиллик меъёри гектарига 100-150 кг бўлса, у ҳолда ғўза икки марта, ундан юқори (150-250 кг) бўлса, уч марта озиқлантирилади.

Синов саволлари:
1. 	Ўғитларни тупроқ хоссалари ва агротехникавий тадбирларга боғлиқ ҳолда қўллаш қандай амалга оширилади?
2. 	Ўғитлар тупроқ-иқлим шароитига боғлиқ ҳолда қандай қўлланади?
3. 	Суғориладиган ва лалмикор деҳқончилик шароитида ўғит қўллашнинг ўзига хос томонлари нималардан иборат?
4. 	Ўғит меъёрлари, қўллаш муддатлари ва усулларини ғўза ўсимлиги ва буғдой мисолида тушунтириб беринг.

VII БОБ.  АГРОКИМЁНИНГ ЭКОЛОГИК МУАММОЛАРИ

Қишлоқ хўжалиги экинларидан юқори ҳосил етиштиришда, маҳсу-лотнинг сифатини яхшилашда, тупроқ унумдорлигини оширишда ўғитлар муҳим аҳамиятга эга. Кўпгина мутахассисларнинг маълумотларига кўра, ҳозирги кунда етиштирилаётган қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг 50-60% қисми минерал ўғитлар қўллаш эвазига олинмоқда.
Айрим тупроқлар таркибида ўсимликлар озиқланиши учун зарур бўлган азот, фосфор, калий, баъзан магний, мис, марганец, рух, молибден, кобальт табиатан кам бўлади. Ундан ташқари тупроқдан ювилиш, газси-мон ҳолда учиб кетиш ёки тупроқ билан мустаҳкам бирикиш ҳисобига ҳам анча миқдорда озиқ моддалар йўқолади.
Тупроқда етишмайдиган озиқ моддалар ўрнини минерал ўғитлар тўлдиради. Илғор хўжаликлар тажрибалари шуни кўрсатадики, минерал ўғит ишлатиш гектарига ғалладан 3,5 ц, пахтадан 4 ц, картошкадан 27 ц гача қўшимча ҳосил олиш имконини беради. Шунинг учун ҳам минерал ўғитлар тупроқ унумдорлигини оширишнинг энг муҳим усулларидан бири ҳисобланади.
Шу билан бирга деҳқончиликда ўғитлар ва бошқа кимёвий восита-ларни қўллаш атроф муҳитга зарарли таъсир кўрсатмоқда. Минерал ўғит-лар таркибидаги турли заҳарли аралашмалар, ўғитларнинг сифатсизлиги ҳамда ўғит қўллаш технологиясини бузиш жиддий салбий ҳолатларга олиб келмоқда.
Табиатни муҳофаза қилиш - қишлоқ хўжалик ходимларининг энг муҳим вазифаларидан биридир. Тупроқшунос, агрокимёгар ва деҳқон ўз фаолияти билан табиатда энг биринчи тартиб ўрнатувчи ва уни сақлов-чидир.
Тупроқ унумдорлигини яхшилаш учун органик ва минерал ўғит-лардан самарали фойдаланиш лозим. Бунинг учун атроф муҳит мувозана-тини бузмаслик, қишлоқ хўжалик экинлари маҳсулотининг сифати, ер уст-ки ва грунт сувлари таркибидаги нитратларнинг миқдори, пестицидлар-нинг миқдори назорат қилинмоғи зарур.
Минерал ўғитлар таркибида асосий озиқ элементлар билан бирга оғир металл тузлари, органик бирикмалар, радиоактив моддалар ҳам учрайди.
Минерал ўғитлар олинадиган хом ашёлар-фосфоритлар, апатитлар, хом калийли тузлар таркибида анчагина аралашмалар бўлади (10-5 дан 5% гача ва ундан кўп). Токсик аралашмалардан маргумуш, симоб, кадмий, қўрғошин, фтор, селен, стронций учрайди ва улар атрофни ифлосланти-рувчи потенциал манбалар ҳисобланади. Буларнинг ичида юқори токсик элементларга симоб, қўрғошин, кадмий ва уларнинг бирикмалари киради. Тупроққа минерал ўғитлар солинганда уларнинг миқдори қатъий ҳисобга олиниши лозим. 
Антропоген омилнинг таъсири натижасида табиатда оғир металлар тўпланади. Оғир металлар тупроқда ҳаракат қилмайди. Уларнинг юқори концентрацияси қишлоқ хўжалик экинлари учун зарарлидир.
Оғир металлар билан ифлосланган худудларда кислотали ёмғир-ларни тупроққа тушиши, оғир металларнинг ҳаракатчанлигини оширади, уларни грунт сувларига тушиш ҳавфини туғдиради ҳамда ўсимлик организмига ортиқча миқдорда ўтишини оширади.
Шаҳарларнинг қурилиши, саноатнинг ривожланиши билан оғир металларнинг қишлоқ хўжалик экинларига таъсири тезлашади, натижада экотизим бузилади ва шу худуддаги ўсимликларнинг ривожланиши ёмон-лашади.
Турли хил ўсимликларнинг ифлосланган тупроқлардан элементлар-ни ютиш қобилияти турлича бўлади.
Техник экинлар, дон экинлари кам ютиш қобилиятига, сабзавот экинлари эса юқори ютиш қобилиятига эга. Кадмий ва никель ўсимлик-ларга осон ўтиб, уларнинг вегетатив массасида тўпланади.
Шуни айтиш лозимки, оғир металлар биосферанинг ажралмас қис-мидир. Темир, марганец, рух, мис, молибден, ваннадий ва кобальт оз миқ-дорда барча ўсимликлар, ҳайвонлар ва инсонлар учун зарурдир. Ҳар қандай озиқ элементнинг ортиқча миқдорда бўлиши токсик бўлиб, тирик организмларнинг ҳаммасига зарар келтиради.
Автомашиналардан чиқадиган газлар билан тупроқ юзасига 250000 тонна қўрғошин тушади. Қўрғошин паст концентрацияда ҳам ўсимлик организмига зарар етказади. Ифлосланмаган тупроқлардаги ўсимликларда унинг миқдори бир килограмм қуруқ массада 2-3 мг ни ташкил этади. Тупроқдаги миқдори 20 мг/кг га тенг. Буғдой донида унинг миқдори фон даражасидан 5-8 марта кўп. Карамни устки баргларида ички баргларига нисбатан унинг миқдори бир неча баравар юқори. Тупроқда унинг концентрацияси 50 мг/кг га тенг бўлганда, инсонлар соғлигига зарар етказади.
Минерал ўғитлар таркибидаги нитратлар, фосфатлар, сульфатлар билан бирга тупроққа маргумуш тушади. Масалан, қўш суперфосфат билан 300 мг/кг, аммиакли селитра билан 60 мг/кг гача маргумуш тупроққа тушади.
Системали равишда органик ўғитларни юқори меъёрларда қўллаш тупроқда микроэлементларнинг умумий ва ҳаракатчан шаклларининг миқдорини оширади.
Ўғитларни ишлаб чиқаришда, ташиш ва қўллаш вақтида уларни исроф бўлиши атроф муҳитни ифлослантиради. Ўғитларни махсус идиш-лар, қопларга солиб юклаш натижасида уларни исроф бўлиши 2,5 марта камаяди. 
Тупроқни, ўсимликларни оғир металлар билан ифлосланиши ва қишлоқ хўжалик экинларида токсикантларнинг миқдорини бошқариб туришнинг энг асосий йўлларидан бири-минерал ва органик ўғитларни илмий асосда қўллашдир.
Инсон фаолияти таъсирида ташқи муҳит кимёвий таркибининг ўзгариши, яъни ҳаво, сув ва тупроқдаги элементлар концентрациясининг ўзгариши органик дунё ва инсонларнинг ўзига салбий таъсир кўрсатади, атроф-муҳитни оғир металлар билан ифлосланишига жиддий хавф туғдиради. Оғир металларнинг таъсири кўп йилларгача давом этади. Уларнинг асосий массаси тупроқнинг юқориги чиринди қатламида тўпла-нади ва пастки қатламларга томон камайиб боради. Оғир металларнинг тупроқда ҳаракат қилиш жараёни яхши ўрганилмаган. Шунинг учун бу муаммоларни ўрганиш долзарб ҳисобланади.
Сув ва шамол эрозияси натижасида тупроқнинг унумдор қисми йўқотилади, натижада тупроқдаги озиқ моддаларнинг миқдори камаяди, тупроқ структураси ва сув режими бузилади. Эрозияга кам учрайдиган тупроқларга ўрмон тупроқлари, ўтлоқ, яйлов, қишлоқ хўжалик экинлари билан банд тупроқлар киради. Шудгорга қолдирилган тупроқлар эрозия жараёнида озиқ моддаларни кўпроқ миқдорда йўқотади.
В.Н.Кудияров ва бошқаларнинг маълумотларига кўра, ҳар йили бир гектар ердан 100 кг N, 5 кг Р2О5, 60 кг К2О йўқолади. Ўрмон тупроқларидан N-18 кг, Р2О5-0,2 кг, К2О-55 кг йўқолади.
Тупроқдан ташқарига чиқиб кетадиган озиқ моддаларнинг миқдори турли омилларга: тупроқнинг физик, механик хоссаларига, солинадиган ўғитларнинг миқдорига, рельефга ва ёғингарчилик миқдорига боғлиқ. Ўғитлар юза солинганда озиқ элементларнинг йўқолиши ортади.
Сув ҳавзаларида озиқ моддаларнинг ўта юқори концентрацияси планктонни (денгиз ва дарёларда яшайдиган ҳайвон ва ўсимликлардан иборат организмлар дунёси), қирғоқ бўйларида ўсадиган флораларни тез кўпайишига сабаб бўлиб, ерларни ботқоқланишига, сувда яшовчи организмларни кислород етишмаслиги натижасида ҳалок бўлишига олиб келади.               
  Азотли ўғитларни, айниқса, физиологик кислотали азотли ўғит-ларни юқори дозаларда қўллаш натижасида тупроқ қатламлари бўйлаб гумин ва фульво кислоталарнинг, кальций ва магний катионларининг ҳаракати тезлашиб, ўсимликларнинг калий билан озиқланиши бузилади. Кальций ва магнийнинг сезиларли миграцияси нитратли, сульфатли ва хлоридли ўғитлар қўллаганда содир бўлади. Бу анионлар тупроқда ушланмасдан ювилиб, эквивалент миқдорда Са, Мg ва бошқа элемент-ларни тупроқдан олиб чиқиб кетади.
Халқаро соғлиқни сақлаш ташкилотининг стандарти бўйича нит-ратли азотнинг (N-N03) ичимлик сувлардаги концентрацияси-10 мг/л га тенг. Европа мамлакатларида- 22мг/л. Ер юзидаги дарё сувларида унинг ўртача концентрацияси  0,04–4,0 мг/л ўртасида бўлади. Кимёвий бирик-малар грунт сувларига баъзан 90-100 м чуқурликкача ўтиши мумкин. Инсон организми учун безарар бўлган нитратларнинг энг юқори концен-трацияси 5 мг/кг ни ташкил этади. Энг юқори хавфни нитратлар эмас, балки улардан ҳосил бўладиган нитритлар ва нитрозаминлар туғдиради. Улар қондаги гемоглобинга зарар етказади ва натижада унинг функцияси бузилади. Ҳашак ва пичанлар учун нитратларнинг токсик концентрацияси 0,2 % га тенг.
Қишлоқ хўжалик маҳсулотлари таркибида нитратларнинг тўплани-ши азотли ўғитларнинг дозасига, ўғит солиш муддатига, ёруғ кун узун-лигига ва ёруғликка ҳам боғлиқ. Кўчатлар қалин экилган, ёруғлик кам тушадиган майдонлардаги ўсимликларнинг таркибида нитратларнинг миқдори кўп бўлади.
Азотли ва бошқа ўғитлар юқори дозаларда бир маротаба солинган-да уларнинг йўқолиши ортади, моддалар айланишига  ўғитдаги азот билан бирга тупроқдаги азот ҳам ўтади, натижада биосфера ифлосланади. N15 изотопи ёрдамида ўтказилган тажрибаларда тупроққа солинган азотни 75% гача йўқолиши мумкинлиги аниқланган (кўпинча 20-25 % йўқолади).
Азот оксиди (N2О) турли хил ёқилғи материалларини ёқиш натижа-сида ҳамда денитрификация жараёнида ҳосил бўлади. У ер юзасидаги ҳамма тирик организмларни ҳалок этувчи ультрабинафша нурларидан ҳимоя қилувчи атмосферадаги озон қатламини бузиш қобилиятига эга. Азот оксиди сув молекуласини бириктириб, азот ва нитрат кислотасини ҳосил қилади. Бу кислота атмосфера ёғин-сочинлари билан ер юзига ва океанларга тушади.
Ўғитларнинг исроф бўлишини, тупроқдаги биоген элементларнинг йўқолишини олдини олишнинг энг муҳим агрономик тадбирларига илмий асосланган алмашлаб экишни тўғри жорий этиш киради. Алмашлаб экишда экинларни илмий асосда навбатлаб жойлаштириш, яъни илдизи чуқурликка кириб борадиган экинларни экиш (кўп йиллик ўтлар ва бошқалар) билан нитратларни ювилиб кетишини камайтириш мумкин. Бу эса чуқур қатламлардаги (2 м гача) озиқ моддаларни яхши ўзлаштиришга имкон яратади.
Тўшамасиз гўнгни тартибсиз равишда қўллаш атроф-муҳитга зарар етказади. Кичик майдонларда тўшамасиз гўнгларни юқори меъёрларда қўллаш ҳам табиий сув манбаларини ифлослантиради, тупроқ унумдор-лигини пасайтириб, тупроқ хоссаларини ёмонлаштиради. Натижада бу майдонлардан олинадиган ўсимлик маҳсулотлари озиқ-овқат ва ем-хашак сифатида ишлатиш учун яроқсиз бўлиб қолади. Органик ўғитларни қўл-лаш технологиясини бузишдаги хатоликлар қуйидагилардан иборат: тўша-мани етарли миқдорда қўлламаслик, гўнг ва компостларни далаларга бир текис солмаслик, қорамоллар сони билан ўғитланадиган майдон ўртаси-даги нисбатни бузиш, тўшамасиз гўнгни далаларга ғалла экинлари хаша-гини майдалаб солиш билан бирга қўллашга амал қилмаслик ва ҳоказо.
Органик ўғитларни қуйидаги қоидаларга риоя қилган ҳолда қўллаш биоген элементларнинг йўқолишини камайтиради:
1. 	Алмашлаб экиш майдонининг ҳар гектарига 200 кг дан ортиқ азот солмаслик.
2. 	Чорвачилик комплекси бўлган хўжаликларда алмашлаб экиш далаларига оралиқ экинлар киритиш (масалан, яшил кўкатларни ҳайвонларга ем-хашак ҳамда яшил ўғит сифатида ишлатиш).
3. 	Кузда тўшамасиз гўнгни майдаланган хашак билан бирга ёки яшил ўғитлар билан бирга қўллаш.
Фосфор биоген элемент сифатида тупроқда кам ҳаракатчан бўлгани учун азотга нисбатан экологик хавф туғдирмайди. Фосфорни йўқолиши кўпроқ тупроқ эрозияси жараёнида содир бўлади. Тупроқни сув билан ювилиши натижасида бир гектар ердан 10 кг гача фосфор йўқолади. Механик таркиби қумоқ ва лойли бўлган тупроқлар юқори ютиш қобилиятига эга бўлгани учун тупроқ профили бўйича фосфорни ҳаракат қилишига йўл қўймайди, айниқса у грунт сувларигача етиб бормайди.
Фосфорни инсон соғлиғига токсиклиги СаО : Р2О5 нисбатига боғ-лиқ. Уларнинг нисбати 1:1 ва 1:1,5 га тенг бўлиши зарарсиз ҳисобланади.
Дунё бўйича бир йилда 30 млн тонна фосфорли ўғитлар ишлаб чиқарилади. Шунча миқдор ўғит билан тупроққа 2-3 млн тонна фтор тушади. Фторнинг ортиқча миқдори фотосинтез, нафас олиш ва ўсиш жараёнларини секинлаштиради. Ассимиляция қилувчи аппаратнинг струк-тураси бузилади. Ичимлик сувлар таркибида фосфорнинг ортиқча концен-трацияси (2 мг/л) инсонлар тишининг эмалини бузади, суяк флюорози касаллигини вужудга келтиради. Бир тонна суперфосфат билан тупроққа 160 кг фтор тушади. Оддий суперфосфатда фтор -20 мг/кг, рух -100 мг/кг, маргумуш -300 мг/кг бўлади. Фосфорит унида 20 мг/кг қўрғошин, 2 мг/кг кадмий бўлади. Бундан ташқари фосфорли ўғитлар билан  тупроққа ваннадий ҳам тушади.
Тупроқнинг юза қисмининг ювилиши билан бир гектар ердан 14-34 кг гача Р2О5 чиқиб кетади. Фосфорнинг тупроқдан йўқолишини эрозияга қарши олиб бориладиган тадбирлар билан камайтириш мумкин. Сувда фосфорнинг тўпланиши сув ўтларининг тез ўсишига (эвтрофикация) сабаб бўлади ва сув юзасини сув ўтлари босиб кетади. Сув ҳавзаларига кўп миқдорда азот ва фосфор тутувчи бирикмалар келиб тушади ва сувдаги ҳайвонларнинг заҳарланишига сабаб бўлади.
Сувда биомассанинг кўпайиши кислородни камайишига сабаб бўлади ва анаэроб жараён кучаяди, олтингугурт ва аммиак тўпланади ва ҳоказо. Оксидланиш-қайтарилиш жараёнлари бузилиб, кислород етиш-мовчилиги содир бўлади, бу эса балиқларни нобуд қилади ва сув  истеъ-мол қилишга, хатто чўмилишга ҳам яроқсиз бўлиб қолади. Шунинг учун ҳам тоза сувларни сақлаш учун курашиш-табиатни муҳофаза қилишнинг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади.
Сувдаги ўсимликларни оптимал ўсиши  фосфорнинг концентрация-си 0,09-1,8 мгл, нитратнинг концентрацияси 0,9-3,5 мгл га тенг бўлганда кузатилган. Ушбу элементлар концентрациясининг камайиши сув ўтлари-нинг ўсишини тўхтатади. Сувга тушадиган 1 кг фосфор 100 кг фитопланк-тонни ҳосил қилади. Сув ўтларининг таъсирида сувни «гуллаши» фосфор-нинг сувдаги концентрацияси 0,01 мгл дан юқори бўлганда кузатилади. Инсонлар саломатлиги нуқтаи назаридан сувдаги нитратлар ва токсик моддаларнинг миқдори стандарт бўйича рухсат этилган концентрациядан (ПДК) ошмаслиги жуда муҳимдир
Кичик майдонларда тўшамасиз гўнгни юқори меъёрларда қўллаш  табиий сув манбаларини ифлослантиради, тупроқ унумдорлигини пасай-тиради ва тупроқ хоссаларини ёмонлаштиради. Натижада бу майдон-лардан олинадиган ўсимлик маҳсулотлари озиқ-овқат ва ем-хашак сифати-да ишлатиш учун яроқсиз бўлиб қолади. 
Калий фосфор каби тупроқда кам ҳаракат қилади, шунинг учун унинг тупроқдан йўқолиши ва сув ҳавзаларини ифлослантириш даражаси нитратларга қараганда пастроқ, аммо, фосфорга нисбатан юқори бўлади. 
Калий тупроқлардан ювилиш ва эрозия жараёнлари натижасида табиий сувларга келиб тушади. Механик таркиби енгил тупроқлардан калий кўп ювилади. Калийни ичимлик сувлардаги руҳсат берилган юқори концентрацияси 1-2 мгл га тенг. Асосий калийли ўғит сифатида калий хлорид ишлатилади. Калий хлоридни энг асосий салбий хусусияти-таркибида хлор бўлиб, у атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатади, туп-роқни хлор билан ифлослантиради. Калийли ўғитларни ўтлоқ ва яйловларда юқори дозаларда қўллаш тупроқда магний, кадмий ва борнинг балансини бузади. Ушбу элементларнинг ем-хашак таркибидаги номутаносиб нисбати уни истеъмол қиладиган ҳайвонларнинг соғлиғига зарар етказади.
Минерал ўғитларнинг атроф муҳитга салбий таъсирини олдини олиш, самарадорлигини ошириш учун ўсимликларнинг ўғитлардан фойда-ланиш коэффициентини ошириш ва уларни йўқолишини камайтириш зарур. Минерал ўғитларни атроф муҳитга салбий таъсирини камайти-ришнинг энг асосий йўли-ўғитлар қўллаш технологиясини мукаммаллаш-тиришдир (ўғит солиш муддати, усули, чуқурлиги ва бошқаларни). 
Суғориладиган деҳқончилик шароитида ўғитлар қўллаш алоҳида ўрин эгаллайди. Суғориш ишлари нотўғри олиб борилганда, тупроқлар шўрланишга учраши мумкин. Суғориладиган деҳқончилик шароитида секин таъсир этувчи ўғитларни қўллаш ҳамда нитрификация ингибитор-ларидан фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга. Азотли ўғитларни бўлиб-бўлиб солиш мақсадга мувофиқдир.
Нитратларнинг ювилишини олдини олиш учун ўғитларни қўллаш муддатлари ва усулларини эрозияга қарши кураш чора-тадбирлари билан биргаликда олиб бориш керак. Табиий сувларни азотли минерал бирикмалар билан ифлосланиши кимёлаштириш таъсирида вужудга келмасдан, балки тупроққа ўғитлар қўллаш технологиясининг  бузиш натижасидир. 
Шундай қилиб, ўғитларни нотўғри қўллаш, уларни тупроққа ўсим-ликларнинг озиқ элементларига бўлган эҳтиёжидан ортиқча миқдорда солиш табиий сув ва ўсимликларда айрим элементларни ортиқча миқдор-да тўпланишининг асосий сабабидир.

Синов саволлари:
1. 	Ўғитларни ташиш, солиш ва сақлаш йўлларини такомиллаш-тиришда нималарга эътибор қаратиш керак?
2. 	Ўғитлар қўллаш технологиясини қандай такомиллаштириш мумкин?
3. 	Ўғитларнинг хоссалари ва сифатини қандай яхшилаш мумкин?
4. 	Ўғитлар тупроқ унумдорлигига қандай салбий таъсир кўрсатади?
5. 	Табиий сувларнинг эвтрофикацияси нима?
6. 	Биоген ва токсик элементларни ўсимлик маҳсулоти сифатига таъсири қандай?

Фойдаланилган адабиётлар

1.	 Аринушкина Е.В. Руководство по химическому анализу почв. Изд. МГУ. 1970.
2.	 Ефимов В.Н. и др. Пособие к учебной практике по агрохимии. Ленинград, ВО Агропромиздат., 1988.
3.	 Методические указания по дифференцированному примению азотных удобрений в хлопководстве. Ташкент, Фан, 1989.
4.	 Методические указания по картографириванию почв Средней Азии на содержание гумуса. Госагропром УзССР, Ташкент, 1988.
5.	 Практикум по агрохимии. М., ВО Агропромиздат, 1987.
6.	 Пособие по проведению анализов почв и составлению агрохимических картограмм. Рассельхозиздат, 1969.
7.	 Руководство по составлению почвенных и агрохимических картограмм. М., Колос, 1964.
8.	 Sattorov J. Agrokimyo. Toshkent, Cholpon, 2011.
9.	 Сидиқов С., Сатторов Ж. Тупроқларни агрокимёвий хариталаш ва ўғитлардан дифференциал фойдаланиш. Методик кўрсатма. Тошкент, Университети, 1993.
10.	 Умаров Х.З. ва бошқалар. Сабзавотчиликда ўғитлардан фойдаланиш. Тошкент, Меҳнат, 1989.
11.	 Юдин Ф.А. Методика агрохимических исследований. М.Колос. 1980.

Мундарижа

Кириш ........................................................................................................
	3	
I БОБ. Агрокимёвий текширишга тайёргарлик   ишлари ..................................................................................................	
4	
Тупроқ намунасини олиш тартиби .........................................................	6	
II Боб. Далада бажариладиган текшириш ишлари ......	8	
III БОБ. Лаборатория шароитида бажариладиган
аналитик ишлар...............................................................................	
11	
IV БОБ. Агрокимёвий хаританома тузиш ..........................	12	
Тупроқларни озиқ элементлари билан таминланганлик даражасига кўра гуруҳлаш ...........................................................................................	
14	
Тупроқларни чиринди миқдори бўйича гуруҳлаш ................................	14	
Тупроқларни ҳаракатчан азот миқдори бўйича гуруҳлаш ...................	15	
Тупроқларни ҳаракатчан фосфор миқдори бўйича гуруҳлаш .............	16	
Тупроқларни ҳаракатчан калий миқдори бўйича гуруҳлаш ................	17	
Тупроқларни кислоталилик даражаси бўйича гуруҳлаш .....................	18	
Тупроқларни ишқорийлик даражасига кўра гуруҳлаш. .......................	19	
Агрокимёвий хаританома тузишда бажариладиган ишларнинг тартиби ва техникаси. ..............................................................................	
20	
Даланинг тупроқ-агрокимёвий паспорти ...............................................	21	
V БОБ. ТупроҚларни агрокимёвий текшириш материалларидан амалда фойдаланиш .........................	
23	
Ўғитлардан фойдаланиш режасини тузиш ............................................	24	
Азотли ўғитлардан фойдаланиш режаси ...............................................	25	
Фосфорли ўғитлардан фойдаланиш режаси ..........................................	28	
Калийли ўғитлардан фойдаланиш режаси .............................................	30	
Органик ўғитлардан фойдаланиш режаси .............................................	32	
VI БОБ. ЎҒитларни Қўллаш усуллари, муддатлари ва самарадорлигини ошириш йўллари ..................................	
32	
Ўғитларни тупроқ-иқлим шароитига боғлиқ  ҳолда қўллаш ...............	34	
Турли тупроқларда минерал ўғитларнинг  трансформацияси .............	34	
Ўғит солиш муддатлари ва усуллари .....................................................	39	
Экишдан кейин (илдиз орқали ва илдиздан ташқари) озиқлантириш.	40	
VII БОБ. АГРОКИМЁНИНГ ЭКОЛОГИК МУАММОЛАРИ ..............	41	
Фойдаланилган адабиётлар .....................................................................	49	
Мундарижа ................................................................................................	50