ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

Тошкент Молия институти

Т. С. Маликов., Н. Ҳ. Ҳайдаров

Давлат бюджети

ўқув қўлланма

Тошкент 
“IQTISOD–MOLIYA”
2007

Маликов Т.С., Ҳайдаров Н.Ҳ.  Давлат бюджети. Ўқув қўлланма / Тошкент Молия институти. – Т.: “IQTISOD–MOLIYA”, 2007. 84 бет.

Иқтисод фанлари доктори, профессор А. В. Ваҳобовнинг
 умумий раҳбарлиги ва таҳрири остида

Ўқув қўлланмада Давлат бюджетининг моҳияти, функция-лари ва аҳамияти, Давлат бюджети даромадлари ва харажатлари, бюджет дефицити ва уни молиялаштириш масалалари ўз аксини топган. Унда ўз ифодасини топган масалаларнинг мазмун-моҳия-тини тўғри тушуниш ва уларни осонроқ тарзда ўзлаштириб олиш мақсадида баҳс-мунозара ёки назорат шаклида саволлар келтирил-ган. Қўлланмада турли чизмалар шаклида келтирилган материал-лар ҳам худди шу мақсадлар учун хизмат қилади.
Қўлланма талабалар,  магистрантлар, аспирантлар, иқтисодий йўналишдаги олий ўқув юртларининг профессор-ўқитувчилари, мамлакатнинг молия-бюджет-солиқ тизимида фаолият кўрсатаёт-ган амалиётчи мутахассислар ва Давлат бюджети муаммолари би-лан қизиқувчи барча китобхонларга мўлжалланган.

Ўқув қўлланма Тошкент Молия институти илмий-услубий кенгашининг 2007 йил 25 августдаги 3-сонли қарорига мувофиқ нашрга тавсия этилган.

Тақризчилар:      и. ф. д., проф. О. О. Олимжонов,
                               и.ф.н., доц. Х. Н. Жамолов

© “IQTISOD–MOLIYA”, 2007

Кириш

Ҳозирги пайтда Давлат бюджети жаҳондаги ҳар бир давлат-нинг энг муҳим  институтларидан бири ҳисобланади. Унинг сама-рали фаолият кўрсатиши иқтисодий ўсишнинг сифатига ва ижти-моий фаровонликнинг даражасига бевосита таъсир кўрсатади. Худ-ди шунинг учун ҳам кейинги йилларда Давлат бюджети масала-ларига (муаммоларига) катта эътибор билан қаралаяпти. 
Давлат бюджетида аккумуляция қилинаётган (тўпланаётган) маблағлар давлат ҳокимият органлари ва маҳаллий ўз-ўзини бош-қариш органлари фаолиятининг молиявий асосини ташкил этиб, улар давлат ва маҳаллий ҳокимият органлари томонидан тегишли функциялар ва вазифаларнинг бажарилишини таъминлайди. Давлат бюджетининг мақсади ресурсларни тақсимлаш ва қайта тақсимлаш натижасида ижтимоий йўналтирилган жамиятни барпо этишдир.
Давлат бюджетининг барқарорлиги  мамлакат иқтисодиёти ва энг аввало, унинг социал соҳаси ҳолатини характерлайдиган  энг муҳим кўрсаткичлардан биридир.
Бизнинг мамлакатимизда замонавий Давлат бюджетини барпо этиш мустақиллигимизнинг дастлабки кунлариданоқ бошланган эди. Бу нарса мамлакат иқтисодиёти олдида турган жуда кескин ўзгариш-ларни амалга ошириш шароитида  содир бўлиб, улар ўз навбатида, Дав-лат бюджетининг олдида турган биринчи даражали вазифаларни ҳам аниқлаб берди. Уларнинг орасида Ўзбекистон иқтисодиётини хўжалик юритишнинг бозор шароитларига мослаштириш, иқтисодий барқарор-ликни таъминлаш ва миллий иқтисодиётда инвестицион фаолликни рағбатлантириш алоҳида ўринни эгаллайди.
Истиқлолимизнинг тарихий нуқтаи-назардан қисқа йилларида Давлат бюджети масалаларида жуда катта ютуқларга эришилганига қарамасдан, ҳамон бу ерда талайгина муаммолар мавжуд. Давлат бюд-жети даромадларининг жуда катта қийинчиликлар эвазига шаклланти-рилаётганлиги, ҳамма вақт ҳам бюджет маблағларидан оқилона фой-даланилмаётганлиги, бюджет дефицити даражасини белгиланган меъёр-лар даражасида ушлаб туришнинг зарурлиги ана шундай муаммолар қаторига киради. Мамлакатнинг бюджет тизими ҳам такомиллашти-ришга муҳтож. Бюджет жараёнининг шаффофлигини таъминлаш за-рур ва ҳ. к.
Бунинг учун, энг аввало, Давлат бюджетининг моҳияти, функ-циялари ва аҳамияти, Давлат бюджетининг даромадлари ва хара-жатлари, бюджет дефицити ва уни молиялаштириш масалалари хусусида фундаменталь билимларга эга бўлмоқ лозим. Қўлингиз-даги “Давлат бюджети” деб номланган ўқув қўлланма ана шу мақ-садларга хизмат қилади. Унинг биринчи қисмида Давлат бюджети-нинг маъно-мазмуни, моҳияти, функциялари ва аҳамияти, қисқача тарзда ёритилган. Қўлланманинг иккинчи қисми Давлат бюджети-нинг даромадларига бағишланган. Давлат бюджетининг таркибий қисми сифатида унинг харажатлари қўлланманинг учинчи қисмида ўз ифодасини топган. Ва ниҳоят, унинг тўртинчи қисмида бюджет дефицити ва уни молиялаштириш масалалари баён этилган. 
Қўлланманинг ҳар бир бобидан сўнг унда акс эттирилган фикрларнинг энг асосийлари ва энг диққатга сазоворлари  ўзига хос бўлган оригиналь чизмаларда келтирилган. Муҳокама этилаётган масалаларнинг моҳиятини идрок этишда бундай ёндошув, бизнинг фикримизча, ўқувчининг фикрлаш қобилиятини чархлайди, унинг мустақил фикрлаш имкониятларини кенгайтиради. Ҳар бир боб-нинг охирида келтирилган ўнлаб саволлар ҳам худди шу мақсад-ларга хизмат қилади.
Ушбу ўқув қўлланма иқтисодий йўналишдаги олий ўқув юрт-ларининг илм толиблари, айниқса, молия ва кредит,  солиқлар ва солиққа тортиш, суғурта иши, бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳ-лил ва аудит, бошқарув йўналишларида таҳсил олаётган талаба-ларга мўлжалланган. Қўлланма, шунингдек, юқоридаги йўналиш-ларда дарс берадиган профессор-ўқитувчилар, илмий изланиш олиб бораётган магистрант ва аспирантлар, молия-бюджет-солиқ тизи-мида фаолият кўрсатаётган амалиётчи мутахассислар учун ҳам фойдали бўлиши мумкин.
Қўлланманинг сифатини оширишга (яхшилашга) холисона хизмат қиладиган фикрларнинг барчасини муаллифлар мамнуният билан қабул қиладилар.

1-боб. Давлат бюджетининг моҳияти, функциялари
ва аҳамияти

Давлат бюджетининг моҳияти. Давлат бюджети кишилик жамияти тараққиётининг маълум бир босқичида пайдо бўлган бў-либ, унинг вужудга келиши, энг аввало,  сиёсий ташкилот сифатида давлатнинг вужудга келиши билан бевосита боғлиқдир. Ҳар бир давр ижтимоий тузумига тегишли бўлган ишлаб чиқариш муноса-батларининг асосий белгилари давлат фаолиятининг ва бюджет-нинг тақсимлаш механизми сифатидаги мазмунини белгилаб (аниқ-лаб) беради.
Ҳозирги шароитда  Давлат бюджети ижтимоий (ишлаб чиқа-риш) муносабатлар(и)нинг бир қисмини ифода этиб,  давлатнинг ихтиёрига  мамлакатда яратилган ялпи ички маҳсулот (миллий даромад)нинг  нисбатан каттагина қисмини тўплаш ва уни жамият тараққиёти турли соҳаларининг (иқтисодиёт, маориф, соғлиқни сақ-лаш, фан, маданият, ижтимоий таъминот, бошқарув, мудофаа ва бошқалар) ривожланишига йўналтириш имконини берадиган му-ҳим тақсимлаш инструменти (воситаси)дир. 
Ўзининг моҳиятига кўра, Давлат бюджети мамлакат молия тизимининг таркибий қисмидан иборат бўлиб, шунга мос равишда у молия тизимига тегишли бўлган барча белги (хусусият)ларга эга ва унга тегишли бўлган барча функцияларни бажаради. Бир вақтнинг ўзида, Давлат бюджети фақат ўзига хос бўлган характерли хусусиятларга ҳам эгадирки, улар ўз навбатида, давлат бюджетини молия тизимининг бошқа бўлинмаларидан ажратиб туради ва унда марказий ўринни эгаллашга имкон беради. Унинг ана шундай ху-сусиятларидан бири бевосита давлат (ҳукумат)га тегишли эканли-гидир. Ҳақиқатдан ҳам ҳар бир мамлакатда давлат (ҳукумат) барча молиявий муносабатларнинг ташкилотчиси бўлса-да, унинг бу хис-лати, яъни мамлакатнинг моддий ва молиявий ресурсларини асосий тақсимловчиси сифатидаги роли  фақат бюджетда катта куч билан намоён бўлади.
Ягоналик (бирлик) ва марказлашувнинг юқори даражада экан-лиги Давлат бюджетининг муҳим хусусиятларидандир. Турли маъму-рий-ҳудудий бюджетларнинг кўплигига қарамасдан уларнинг барчаси қуйи бўғинларнинг юқори бўлинмаларга бўйсунишига кетма-кет риоя қилган ҳолда ягона Давлат бюджетига бирлашади. Бир вақтнинг ўзида бюджет ресурсларини шакллантириш ва улардан фойдаланишда де-мократизм ҳам таъминланади. Чунки давлат ҳокимиятининг барча органлари ўзларининг бюджет маблағларига эга бўлиб, бу борада улар ўзларига тегишли бўлган  бюджет ҳуқуқларидан фойдалана-дилар. Давлат бюджетига хос бўлган ана шу охирги икки характер-ли белгилар маблағлар билан манёвр қилиш ва нозик бюджет сиёса-тини амалга ошириш учун кенг имкониятлар яратиб беради.
Давлат бюджетида, молия тизимининг бошқа бўлинмаларидан фарқли ўлароқ, икки тушунчанинг терминологик қўшилиши мав-жуд: 1) бюджет – иқтисодий  (молиявий) категория сифатида; 2) бюджет – мамлакатнинг асосий молиявий режаси сифатида. Айрим ҳолларда Давлат бюджетининг моҳияти фақат мамлакатнинг асо-сий молиявий режаси сифатида талқин этилади. Буни тўғри деб эътироф этиб бўлмайди. Чунки иқтисодиётга тегишли бўлган ҳар қандай режа у ёки бу иқтисодий категориянинг намоён бўлиш шаклларидан бошқа нарса эмас.  Шунга мувофиқ равишда, давлат-нинг асосий молиявий режаси Давлат бюджети (умумдавлат молия-си) категориясининг  намоён  бўлиш шаклидир. Бошқача сўзлар билан айтганда, давлатнинг асосий молиявий режаси сифатида бюджет иқтисодий категория сифатида бюджетга хос бўлган хусу-сиятлар мажмуининг намоён бўлишидир. Иқтисодий категория ва  мамлакатнинг асосий молиявий режаси сифатида уларнинг “Давлат бюджети” деб бир хил номланиши предметнинг моҳиятини ўзгар-тирмайди ва Давлат бюджетини иқтисодий (молиявий) категория-ларнинг таркибидан чиқаришга  ҳеч қандай асос бўла олмайди. Бундан келиб чиқадиган асосий хулоса шундан иборатки, Давлат бюджети дейилганда, энг аввало, икки тушунчанинг қўшилишини тушунмоқ керак:  биринчиси давлат миқёсида ялпи ички (миллий) маҳсулотни тақсимлаш натижасида вужудга келадиган иқтисодий (молиявий) муносабатлар (иқтисодий категория) ва иккинчиси шу категориянинг намоён бўлиш шакли сифатида давлатнинг асосий молиявий режаси.
Ялпи ички (миллий) маҳсулотни тақсимлашнинг молиявий инструменти (воситаси) сифатида Давлат бюджети бошқа хусусият-ларга ҳам эга. Агар молия ёрдамида тақсимлаш қийматнинг шакл-лари ўзгарган шароитда ва кўплаб олди-сотдилар натижасида амал-га оширилса, ялпи ички (миллий) маҳсулотнинг Давлат бюджети орқали тақсимланиши, маълум даражада,  ҳар доим алмашувдан ажралган ҳолда содир бўлади.  Қийматнинг Давлат бюджети орқа-ли ҳаракатланиши моддий маҳсулотнинг ҳаракатидан тўлиқ узила-ди ва соф қиймат характерини касб этади. Фақат Давлат бюдже-тидан ташқарида, бюджет ресурслари сарфланаётганда яна тақсим-лаш ва алмашув операцияларининг қўшилиб кетиши содир бўлади.
Молия тизимининг бошқа барча бўлинмалари ва бошқа иқти-содий (молиявий) категориялар (баҳо, иш ҳақи, кредит ва бошқа-лар) билан чамбарчас боғлиқлик ҳам Давлат бюджетига хос бўлган хусусиятдир.
Давлат бюджетининг моҳиятини очиб беришда у орқали амал-га ошириладиган тақсимлаш жараёнларининг мазмунини кўриб чиқиш алоҳида аҳамият касб этади.
Ялпи ички (миллий) маҳсулотни Давлат бюджети орқали тақ-симлаш, бир вақтнинг ўзида, ўзаро боғланган ва маълум даражада нисбатан мустақил ҳам бўлган уч босқичга эгадир: 
1)	умумдавлат пул фондини шакллантириш (бюджет даро-мадлари);
2)	ҳудудий ва маълум мақсадларга мўлжалланган кўп сонли бюджет фондларини яратиш;
3)	бюджет фондидан фойдаланиш (бюджет харажатлари).
Давлат бюджети орқали ялпи ички (миллий) маҳсулотни тақ-симлашнинг бу уч босқичлари бир вақтнинг ўзида ва узлуксиз со-дир бўлса-да, бу нарса уларнинг нисбатан алоҳидалигини ҳам ин-кор этмайди. Бу босқичларни бўлиш (ажратиб олиш) ва уларни ало-ҳида-алоҳида кўриб чиқиш орқали бюджетли (бюджет орқали) тақ-симлашнинг характери, шакли ва методлари тўғрисида осонроқ ва аниқроқ тасаввур ҳосил қилиш мумкин.
Биринчи босқичда юридик ва жисмоний шахсларга тегишли бўлган пул маблағларининг бир қисмини давлатнинг қўлида кон-центрациялаштириш (тўплаш, жамлаш, олиш) содир бўлади. Ана шу асосда  маблағларни олувчи сифатида давлат билан маблағлар-ни тўловчилар ўртасида молиявий (бюджет) муносабатлар(и) ву-жудга келади. Бу муносабатлар, асосан, мажбурийлик (императив-лик) характерига эгадир. Бу босқичдаги тақсимлаш жараёнлари-нинг характерли хусусияти шундан иборатки, бюджетга тушувчи маблағлар алоҳидалашган (ажратиб олинган) бўлиб, ҳали улар қатъий аниқ  чекланмаган (чегараланмаган). Уларнинг барчаси ҳозирча ягона мақсадга – умумдавлат эҳтиёжларини қондиришга – йўналти-рилган. Давлат пул фондининг алоҳидалигига аниқ мақсадларга мўлжалланган фондларни кристаллизация қилиш бошланганда бар-ҳам берилади.
Бюджет фондини шакллантиришда икки хил тушунчадан фой-даланилади: 
1)	бюджетга тўловлар (солиқлар, ажратмалар, божлар ва бошқалар);
2)	давлат бюджетининг даромадлари.
Бу тушунчалар бир хил маънони англатади. Чунки уларнинг иккаласи ҳам  давлат ва маблағларни тўловчилар ўртасида вужудга келадиган бир хилдаги тақсимлаш муносабатларини ифода этади. Бу ерда фақат маъно жиҳатидан эмас, балки миқдорий жиҳатдан ҳам бир хилликка эришилган. Зеро, уларнинг ҳар иккаласи ҳам мил-лий даромаднинг ягона қисмига тегишлидир. Бироқ бу тушунча-ларнинг икки ёқламалик характерига эга эканлигини ҳам эсдан чиқармаслик лозим.
Давлат бюджетига тўловлар (солиқлар, ажратмалар, божлар ва бошқалар), энг аввало,  тўловчиларнинг харажатларидан иборат бўлиб, уларнинг даромадларидан чегирилса-да, бир вақтнинг ўзида, Давлат бюджетида улар давлатнинг даромадлари сифатида гавда-ланади. Ана шундан, тақсимлаш муносабатларига киришган ишти-рокчилар (томонлар) ўртасидаги манфаатларда баъзи бир фарқли жиҳатлар вужудга келади. Давлат бюджетнинг даромадларини оши-ришдан манфаатдор бўлса, бу нарса у ёки бу даражада тўловчилар-нинг (юридик ва жисмоний шахсларнинг) манфаатдорлигини (қизи-қувчанлигини) пасайтиради.
Шундай қилиб, “бюджетга тўловлар” ва “Давлат бюджетининг даромадлари” тушунчалари юқорида кўрсатилган умумийликка эга бўлсалар-да, бир вақтнинг ўзида, улар ўртасида объектив фарқлар ҳам мавжуд. Бюджетга тўловлар хўжалик юритувчи субъектлар ёки тўловчилар молиясининг таркибий элементларидан  ҳисобланади ва бошқа тақсимлаш муносабатлари билан ўзаро органик боғлиқ-ликда кўрилади; Давлат бюджетида улар даромадлар шаклини ола-ди ва бюджетнинг субъектлар (хўжаликлар) билан бюджет муно-сабатлари кенг соҳаларининг бошқа элементлари билан ўзаро боғ-лиқликда таҳлил қилинади. Бу ҳолда, тақсимланаётган миллий да-ромаднинг ягона қисми  икки хил иқтисодий мазмун касб этади ва молия тизимининг турли бўлинмаларида турли кўринишга эга бўлади.
Давлат бюджетининг даромадлари ўзининг яхлитлиги (ягона-лиги, бирлиги) билан фарқланади ва улар ягона мақсадга – ижти-моий эҳтиёжларни қондиришга  хизмат қилади. Ундириш метод-лари, тўловчиларнинг таркиби, тўлаш муддатлари ва ҳоказоларда катта фарқланишлар бўлишига қарамасдан уларнинг барчаси дав-лат пул фондини шакллантириш бўйича давлат ва тўловчилар ўрта-сида вужудга келган тақсимлаш муносабатларини ташувчилар (ифодаловчилар)дир. Бу нарса, ўз навбатида, маблағларни тўловчи-лар билан давлат ўртасидаги муносабатларнинг барчаси орасидан молиявий (бюджет) категориянинг бир кўриниши сифатида ало-ҳида муносабатларни ажратиб олишга  асос яратиб беради. Агар “мо-лия” иқтисодий категория сифатида эътироф этилган бўлса, “бюджет” бу категориянинг таркибий қисми, кўринишларидан биридир. Ўз нав-батида, бюджет ўзига тегишли бўлган  (бюджетли) категорияларни ву-жудга келтиради. Улар “Давлат бюджети” деб номланган категорияга нисбатан, маълум даражада, бўйсунувчанлик характерига эга бў-либ, унинг таркибий қисмлари сифатида майдонга чиқади. Ана шундай бюджет категорияларидан бири “Давлат бюджетининг да-ромадлари”дир.
“Давлат бюджети даромадлари”нинг бюджет категориялари-нинг кўринишларидан бири сифатида ажратилиши,  уларнинг уму-мий иқтисодий асослари ва характерли белгиларини яхшироқ тушу-нишга имкон яратади. Бюджет даромадлари давлатнинг субъектлар (хўжаликлар ва аҳоли) билан ўзаро муносабатларининг аниқ чегараланган, аниқланган қисмини ифода этади. Бу муносабатлар жуда хилма-хил бўлишига қарамасдан, улар умумий белгиларга эга  ва умумлаштирилган, абстракт ҳолда ишлаб чиқариш (бюджет) му-носабатларининг алоҳида элементи сифатида майдонга чиқади.  Бюджет даромадлари ўзларининг иқтисодий табиатига кўра объек-тив бўлиб, улар давлатнинг субъектлар (хўжаликлар ва аҳоли) би-лан барқарор алоқаларини ифодалайди. Уларнинг объектив зарур-лиги ўзига хос функцияларга эга бўлган давлатнинг мавжудлиги билан белгиланади. 
Кенг маънода даромадлар молия фанининг эмас, балки иқти-сод илмининг  категорияси ҳисобланади. Улар тақсимлаш объекти (масалан, корхонанинг ялпи ёки соф даромади) ёки тақсимлаш на-тижаси (масалан, аҳолининг охирги даромадлари) бўлиши мумкин. Лекин Давлат бюджети даромадларининг фарқланувчи белгиси шундан иборатки, улар доимо тақсимлаш натижаси (бюджетга тў-ловлар) ва  янада тақсимлаш объекти (бюджет ичидаги фондларни шакллантириш ва молиялаштириш) сифатида майдонга чиқади. Демак, Давлат бюджетининг даромадлари аниқ ифодаланган  бюд-жет категорияси бўлиб, уларни шакллантириш ва улардан фойдала-ниш тақсимлашнинг бюджет механизми орқали амалга оширилади. 
Давлат бюджети даромадларининг турли  кўринишларини (қў-шилган қиймат солиғи, акцизлар, даромад солиғи ва бошқалар)  бюджет категорияларнинг навбатдаги кўринишлари сифатида тал-қин қилиш учун асослар етарли эмас. Чунки ўзларининг мазмунига кўра иқтисодий категориялар объектив бўлиб, улар иқтисодий қо-нунларнинг ҳаракатини ифодаласа, уларнинг намоён бўлиш шакли эса, маълум даражада, субъектив бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам даромадларнинг ҳар бир кўринишига тегишли бўлган хусу-сиятлар объектив ҳаракатдаги (амалдаги) иқтисодий категориянинг – Давлат бюджети даромадларининг -  намоён бўлиш, ифодаланиш шаклидир. Бу хулосанинг тўғри эканлигини кўп йиллик амалиёт ҳам тасдиқлайди. 
Давлат бор экан Давлат бюджетига тўловлар ҳам мавжуд бўлади. Лекин бюджетга тўловларнинг шакли маълум бир босқичда жамиятнинг олдига қўйилган вазифаларга мувофиқ равишда ўзга-риб боради. Тарихий тараққиётнинг  маълум бир босқичида бюд-жетга тўловларнинг у ёки бу тури ҳал қилувчи ролни ўйнаши, вақт ўтиши билан  эса улар ўз аҳамиятини йўқотиб, бошқа тўловлар би-лан алмаштирилиши мумкин. Бу эса, ўз навбатида, “Давлат бюд-жети даромадлари” категориясининг намоён бўлиш шаклларининг ўзгариб борганлигига қарамасдан, бу категориянинг сақланиб қол-ганлигини англатади. Демак, бюджетга тўловлар кўринишининг ўз-гариши, бир тўловнинг бошқа бири билан алмаштирилиши бу иқ-тисодий категория мазмунининг эмас, балки шаклларининг эволю-циясидир.
Бироқ бундан молиявий ва бюджет категориялари қатъиян объектив, уларнинг намоён бўлиш шакллари эса субъективдир, де-ган хулоса чиқармаслик керак. Иқтисодий қонунларнинг ҳаракати, иқтисодиётнинг тараққиёт даражаси, ишлаб чиқариш муносабат-ларининг етуклиги ва бошқа омиллар, маълум даражада, Давлат бюджети даромадларининг шаклларини ҳам белгилаб беради. Бо-зор иқтисодиёти (ёки унга ўтиш) шароитида энг асосий иқтисодий вазифа иқтисодий тараққиётга эришиш, иқтисодиётнинг самара-дорлигини таъминлаш, унинг рақобатбардошлигига эришиш ҳисоб-ланса, бу вазифаларнинг бажарилишига бюджетга тўловларнинг шакллари ҳам ўзининг сезиларли ҳиссасини қўшиши керак. Улар бюджет даромадларини фақатгина миқдорий жиҳатдан таъминлаб-гина қолмасдан, балки ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ва молиявий ресурсларнинг  оқилона ва мақсадли тақсимланишини рағбатлантириши ҳам керак. Шундай қилиб, давлат томонидан ўр-натилиши натижасида вужудга келган бюджетга тўловларнинг тур-ли шакллари давлатнинг қонунларида, молиявий бошқарув орган-ларининг норматив ҳужжатларида ўз ифодасини топган объектив омилларга барибир, маълум даражада, боғлиқ бўлади.
Иккинчи босқичда, юқорида қайд этилганидек, ҳудудий ва маълум мақсадларга мўлжалланган кўпсонли фондларнинг шаклла-ниши юз беради, яъни  умумдавлат пул фондини бўлишнинг мурак-каб тақсимланиш жараёни амалга оширилади.  Ташқи томондан у барча ижтимоий бўлинмалардан ажралган ички бюджет жараё-нидек кўринади.  Ҳақиқатда эса бу тақсимлаш ижтимоий муноса-батларнинг барча соҳаларини қамраб олади. Бу босқичда жамият-даги барча субъектларнинг манфаатлари ўзаро тўқнаш келади. Мамлакатдаги ҳар бир маъмурий-ҳудудий бирлик ўз бюджетига эга бўлганлиги учун бу босқичда ана шу бюджетларнинг (яъни ҳу-дудларга мўлжалланган фондларнинг) умумий ҳажмини тўғри аниқлаш алоҳида аҳамият касб этади. У ёки бу бюджетнинг хара-жатлари жойларда олинган даромадларнинг ҳажми билан мос кел-маслиги оқибатида уларни қўшимча маблағлар билан таъминлаш зарурияти вужудга келади, барча  қуйи бюджетларни баланслаш-тириш зарурдир. Шундай қилиб, мураккаб тақсимлаш жараёни содир бўладики, унда мамлакат маъмурий-ҳудудий бўлинмалари-нинг барчаси иштирок этиб, уларнинг айримлари ўз маблағларини беришса, бошқалари эса бюджет механизми орқали бу маблағларни олади.
Сиртдан қаралганда, ҳудудлараро бюджетли тақсимлаш  бюд-жетларнинг юқори ва қуйи бўғинлари ўртасидаги муносабатлар си-фатидек кўринади. Чунки бюджетли тартибга солиш юқори бюд-жетларнинг маблағлари ҳисобидан амалга оширилади. Бироқ ўз да-ромадлари ҳисобидан қуйи бўғинларнинг бюджет муносабатларини тартибга солувчи ҳар бир бюджет бўлинмаси амалда (ҳақиқатда) бу муносабатларнинг таркибига  юқорида кўрсатилган баланслашти-риш содир бўлаётган кўплаб маъмурий-ҳудудий бирликларни кири-тади. Улар эса, ўз навбатида, бюджетли тартибга солишда хўжалик юритувчи субъектлар ва аҳолидан тушган маблағларни сарфлайди. Демак, бу жараёнда ҳам турли субъектлар ўртасида мураккаб ва кўп томонламали тақсимлаш муносабатлари вужудга келади.
Бир вақтнинг ўзида, бюджет ва унинг барча бўлинмаларида  иқтисодиёт, ижтимоий соҳа, ижтимоий таъминот, марказлашти-рилган инвестициялар, ҳокимият ва бошқарув органлари, мудофаа ва бошқаларнинг эҳтиёжларини қондиришни назарда тутувчи  мўлжалланган мақсадли фондлар шакллантирилади. Бунда, албатта,  иқтисодиёт тармоқлари, ижтимоий соҳанинг бўлинмалари ва ҳока-золар ўртасида маблағларни қайта тақсимлаш содир бўлади.
Бюджет фондлари ўзининг сонига кўра жуда кўп сонлидир. Улар давлат бюджетининг барча бўғинларида ва бўлинмаларида яратилади. Шу билан биргаликда, ташкил этилган ҳар бир йирик бюджет фондлари нисбатан тор доираларга мўлжалланган бошқа фондларга бўлинади. Масалан, “Иқтисодиёт харажатлари” фонди  алоҳида тармоқлар фонди, улар эса, ўз навбатида, яна бир неча фондларга бўлиниши мумкин. Буларнинг ҳаммаси давлат бюдже-тининг асоси сифатида умумдавлат пул фонди турли мақсадларга мўлжалланганлиги, маъмурий ҳудудларга тегишлилиги ва катта ўз-гарувчанлиги билан характерланадиган кўп сонли фондлар конгло-мератидан иборатдир, деган хулоса чиқаришга асос бўла олади. Бу фонд кўп сонли тақсимлаш каналлари орқали, бир томондан, хара-жат қилиниб, иккинчи томондан эса, тўлдирилиб борилади.
Учинчи босқичда бюджет фондлари ҳудудлар ва мақсадга мўлжалланганлиги бўйича харажат қилинади, яъни кўпчилик ҳол-ларда, бир мулкчилик шакли доирасида бюджет маблағларини қай-тарилмаслик тарзида бериш содир бўлади. Уларнинг ҳақиқатда сарфланиши эса бюджетли тақсимлаш жараёнининг охирги бос-қичида бюджет маблағларини олганлар томонидан амалга ошири-лади.
Давлат бюджетининг харажатлари, худди унинг даромадлари сингари, иккиёқламалик характерига эга. Бир томондан, бу дав-латнинг харажатлари, бошқа томондан эса – субъектларнинг ихтиё-рига тушадиган қайтарилмайдиган маблағлар бўлиб, уларнинг да-ромадларига айланади ва улар томонидан турли мақсадларга мўл-жалланган тегишли фондларни шакллантиришда фойдаланилади. Ана шу иккиёқламали характер давлат бюджети харажатларининг якуний эмас, балки тақсимлаш жараёнларининг фақат оралиқ бос-қичи эканлигидан далолат беради. Бу ерда бюджет фондларининг эгаси – давлат ва  пул маблағларини олувчилар – субъектлар ўрта-сида янги тақсимлаш муносабатлари пайдо бўлади. Бу босқичда (биринчисидан фарқли ўлароқ) давлат ва аҳоли ўртасида бевосита тақсимлаш муносабатлари пайдо бўлмайди. Чунки бу босқичда истеъмол мақсадлари учун ажратилган барча бюджет ресурслари тегишли субъектларнинг фондларини (масалан, ижтимоий соҳа ходимларининг иш ҳақи фонди, ижтимоий истеъмол фондлари ва бошқалар) шакллантиришга йўналтирилади.
Даромадлар сингари, Давлат бюджетининг харажатлари ҳам объектив иқтисодий (бюджет) категория(си)дир. У категория сифа-тида бюджетли тақсимлаш муносабатларининг маълум бир якуний қисмини абстракт ҳолда умумлаштиради. Уларнинг моддийлашуви бюджетдан субъектларга пул маблағларининг тескари оқими билан характерланади. Бу муносабатларнинг асосида молия тизимининг барча бўлинмаларига хос (тегишли) бўлган тақсимлаш жараёни – пул фондларини шакллантириш ва улардан фойдаланиш – ётади. Лекин бу ерда жараён тескари тартибда содир бўлади:   пул фонд-ларини шакллантириш уларнинг фойдаланишидан олдин содир этилмасдан, бюджет маблағларидан фойдаланиш (сарфлаш) уни олувчиларда фондларнинг шаклланишига олиб келади.
Бюджет маблағларини ола туриб субъектлар ўзларининг пул фондларини ташкил қиладилар. Бу  пул фондлари, ўз навбатида, маъ-лум мақсадларга мўлжалланган кичик фондларга бўлинади. Шунинг учун ҳам давлат бюджетининг харажатлари транзит характерга эга бўлиб, уларни бу ерда том маънодаги харажатлар деб бўлмайди. Бюджет бу харажатларнинг ўлчамини лимитлаштиради (яна тўлиқ даражада эмас), харажатларнинг ўзи эса субъектларнинг ўзи томони-дан амалга ошириладики, бу ерга бюджетдан молиялаштириш тар-тибида пул маблағлари йўналтирилади ва шу ернинг ўзида тақ-симлашнинг янги босқичи бошланади.
Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, харажатлар эмас бал-ки амалда (ҳақиқатда) бюджет ассигнованиялари тушуниладиган Давлат бюджетининг харажатларини иқтисодиёт молияси билан тенглаштириш мақсадга мувофиқ эмасдир. Масалан, маорифга қи-линадиган бюджет харажатларини маориф молияси деб аташ мум-кин эмас. Худди шунингдек, мудофаа харажатларини Қуролли Куч-лар молияси, деб бўлмайди.
Бюджет категорияси сифатида Давлат бюджетининг харажат-лари ўзининг турли кўринишдаги шаклларига эга. Уларнинг шакл-лари қуйидаги кўринишларда бўлиши мумкин:
– сметали молиялаштириш (бунда корхона ёки ташкилот ўз даромадларига эга бўлмасдан давлат бюджетининг маблағлари ҳи-собидан тўлиқ сақланади);
	– давлатнинг корхона ва ташкилотларига маблағ бериш (бунда молиялаштириш объектлари сифатида фақат капитал қуюлмалар, айланма маблағлар ва операцион харажатлар майдонга чиқади);
	– дотациялар (бунда бюджет режали зарарга ишлайдиган корхоналарнинг зарарларини қоплайди) ва бошқалар.
	Бюджет харажатлари бюджет даромадларининг айрим шакл-ларига ўхшаш баҳоларни шакллантириш билан боғлиқ ҳам бўлиши мумкин. Бунда бюджет харажатлари товарларнинг баҳоси унинг ҳақиқий қийматидан паст даражада ўрнатилиб сотилганда вужудга келган зарарларни қоплаш манбаи сифатида майдонга чиқади.
	“Давлат бюджетининг харажатлари” ва “бюджетдан молия-лаштириш” тушунчалари бир-бирига яқин, лекин айнан бир-бирига тенг бўлган тушунчалар эмас. Агар Давлат бюджетининг харажат-лари бюджет категориясини ифода этса, бюджетдан молиялашти-риш эса бу категориянинг субъектларга барча алоқадор тадбирлар билан амалда маблағларни бериш шаклидаги  ифодаланишидир.  Пул фондларини шакллантириш жараёни бюджетдан тегишли субъектларга маблағлар берилганидан сўнг ҳам давом этади. Лекин у эндиликда бюджетдан ташқарида давом этиб, субъектлар (иқти-содиёт, ижтимоий соҳа ва уларнинг тармоқлари, корхоналар ва бош-қалар) молиясининг элементларини ташкил этади. Бироқ маблағларни бюджетдан субъектларга бериш юқорида саналган усулларининг исталган бирини мустақил бюджет категорияси сифатида талқин қилиш мумкин эмас. Чунки уларнинг ҳар бири бюджет категорияси ҳисобланган Давлат бюджети харажатларининг намоён бўлиш шаклидир.
	Шундай қилиб, Давлат бюджетининг иқтисодий мазмуни де-ганда умумдавлат пул фондини шакллантириш, маблағларни бюд-жетлар ичида тақсимлаш ва субъектларни бюджетдан молиялаш-тириш натижасида вужудга келадиган, ўзаро боғланган тақсимлаш муносабатларининг бутун комплекси тушунилади.
	Лекин ишлаб чиқариш муносабатлари ҳар доим буюмлашган тарзда  (хусусда) вужудга келади. Бу муносабатларнинг буюмлаш-ган қатлами бу ерда ялпи ички (миллий) маҳсулот ҳисобланадики, у тақсимлаш жараёнида қиймат шаклида иштирок этади. Бюджетли тақсимлаш муносабатларига, ички жиҳатдан, қатор иқтисодий қо-нунларнинг таъсири остида бўлган молиявий алоқаларнинг кенг доираси характерлидир. Давлат бюджети кўп сонли ва бўлинган тақсимлаш актларининг мажмуи орқали ялпи ички (миллий) маҳ-сулот ҳаракатининг асосий йўналишлари намоён бўлади. Айнан бюджет истеъмол фонди ва жамғариш фондининг шаклланишида,  истеъмол фондининг қисмларга ажралишида, соф даромаднинг дав-лат ва субъектлар ўртасида бўлинишида ҳал қилувчи таъсир кўрса-тади.
	Давлат бюджетининг турли белгилари ва хусусиятларининг юқорида баён қилинган тавсифларига таянган ҳолда, унинг моҳия-тини аниқлаб берувчи қуйидаги таърифни бериш мумкин: мамла-катнинг асосий молиявий режаси кўринишида қонуний расмийлаш-тирилган, давлат пул фондларини  яратиш (шакллантириш) ва улар-дан фойдаланиш борасидаги иқтисодий (молиявий) муносабатлар мажмуига Давлат бюджети дейилади.
	Давлат бюджетининг моҳиятини очиб беришда унинг бошқа тақсимлаш инструментлари ва молия тизимининг бўлинмалари би-лан ўзаро алоқалари  муҳим роль ўйнайди. Шу боис таъкидлаш жоиз-ки, давлат бюджети жамиятнинг бошқа тақсимлаш  инструментлари (баҳо, кредит, иш ҳақи ва бошқалар) ва молия тизимининг бўлин-малари билан узвий боғлангандир. Бундай ўзаро боғлиқлик, Давлат бюджетининг моҳиятидан, тақсимлаш муносабатлари тизимида унинг роли ва ўрнидан келиб чиқади. Бюджет давлат томонидан марказий тақсимлаш механизми сифатида фойдаланилади, у иж-тимоий-иқтисодий ҳаётдаги  пропорция (нисбат)ларни тартибга со-лишга ёрдам беради.
	Давлат бюджетининг баҳо билан ўзаро боғлиқлиги икки ёқла-малик характерига эга. Бир томондан, бюджет баҳо механизмидан молиявий ресурсларни мобилизация (жалб) қилиш учун фойдала-нади. Масалан, Давлат бюджети даромадларининг бир қисми қў-шилган қиймат солиғи шаклида бўлиб, бу солиқ баҳонинг элемент-лари, аниқроғи соф даромаднинг элементлари таркибига киради. Баҳо бу ҳолда Давлат бюджети томонидан соф даромаднинг бир қисмини давлатнинг ихтиёрига олишда алоҳида механизм ролини ўйнамоқда.
	Бошқа бир томондан эса, Давлат бюджети мол етказиб бе-рувчилар томонидан йўқотмаларни компенсация қилиш йўли билан баҳонинг қийматдан фарқланишида молиявий имкониятлар яратиб, баҳоларни шакллантиришда ҳам иштирок этади. Масалан, мам-лакат аграр сектори учун қишлоқ хўжалиги техникалари ва мине-рал ўғитлар етказиб бериш бу ердаги фаолият кўрсатувчи субъект-ларга уларнинг ҳақиқий қийматидан паст баҳоларда амалга ошири-либ, баҳолар ўртасидаги фарқ Давлат бюджети ҳисобидан компен-сация қилинади (қопланади). Бундай ҳолларда давлат бюджети баҳоларни шакллантириш механизмидан фойдаланган ҳолда аграр секторни билвосита қўшимча молиялаштиради.  Аҳоли учун ижти-моий аҳамият касб этувчи хизматлар баҳосидаги фарқларни бюд-жетдан қопланиши ҳам худди шу механизмга асосланган.
	Давлат бюджетининг узоқ ва қисқа муддатли кредитлар билан ўзаро боғлиқлиги ҳам унча осон эмас. Энг аввало, амалиётда бюд-жет ва кредит ресурсларининг ўзаро алмашувчанлиги таркиб топ-ганлигини эътироф этиш керак. Маблағларнинг кредит ва бюджет манбалари бир-бирини тўлдириб туриши мумкин. Албатта, бундай ўзаро таъсирчанлик (боғлиқлик) объектив равишда ўзининг чегара-сига эга бўлиб, ундан четга чиқиш иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ эмас. Масалан, шундай фаолият соҳалари ва молиялаш-тириш объектлари мавжудки, унда фақат Давлат бюджети ва ак-синча, фаолиятнинг тижорий турларида, асосан,  кредит ҳал қилув-чи ролни ўйнаши керак.
	Давлат бюджети ва кредитнинг ўзаро таъсирчанлиги банк-ларнинг кредит ресурсларини шакллантириш жараёнида ҳам яққол намоён бўлиши мумкин. Давлат бюджети, энг аввало, зарурий ҳол-ларда банклар қатъий пассивларини шакллантиришнинг муҳим манбаи сифатида майдонга чиқади. Улар, ўз навбатида,  узоқ муд-датли кредитлаштириш ( устав фонди, захира фонди, банкларнинг кредит ресурсларини тўлдириш учун махсус бюджет ассигнова-ниялари ва бошқалар) учун жуда зарурдир. Бундан ташқари, бюд-жет ҳисоб-варақларида ва бюджет ташкилотларининг ҳисоб-варақ-ларида  бўлган давлат бюджетининг вақтинча бўш маблағлари қис-қа муддатли кредитлаштириш учун банкларнинг кредит ресурс-ларини тўлдириши мумкин. Шу билан биргаликда, банкларнинг кредит операциялари даромадларни шакллантириб, бу нарса улар даромадининг бир қисмини бюджетга олишда манба бўлиб хизмат қилади.
	Иқтисодий категория сифатида иш ҳақи ҳақи ҳам Давлат бюд-жети билан узвий боғланган. Хусусан, ижтимоий соҳада фаолият кўрсатаётган ходимларнинг иш ҳақи фондини шакллантиришда Давлат бюджетининг маблағлари ҳал қилувчи ролни ўйнайди.
	Давлат бюджети мамлакатнинг молия тизимида марказий ўринни эгаллаб, унинг барча бўлинмалари билан боғланган. Бундай боғланиш икки йўналиш – бюджетга тўловлар ва бюджетдан мо-лиялаштириш –  орқали амалга оширилади.	
	Давлат бюджетининг функциялари. Давлат бюджети мо-лиянинг таркибий қисми сифатида, унинг бошқа бўлинмалари син-гари, икки хил функцияни бажаради:
1)	тақсимлаш;
2)	назорат.
Давлат бюджетининг тақсимлаш функцияси орқали унинг мо-ҳияти намоён бўлади. Бу нарса давлат бюджети томонидан амалга оширилаётган тақсимлаш муносабатларининг мазмунидан яққол кўринади. Давлат бюджети орқали амалга ошириладиган тақсим-лаш бу жараённинг иккинчи (оралиқ) босқичидир. Шунинг учун ҳам Давлат бюджетининг тақсимлаш функцияси ўзига хос бўлган хусусиятга эга бўлиб, у тақсимланган ялпи ички (миллий) маҳсу-лотни қайта тақсимлаш учун фойдаланилади. Агар тақсимлашнинг биринчи босқичида бюджет маблағлари (бюджетга тўловлар) мил-лий даромадда давлатнинг улуши сифатида майдонга чиқса, унинг иккинчи босқичида эса ана шу улуш қисмларга бўлинади ва кўп сонли каналлар орқали турли тадбирларни молиялаштиришга ва фондларни шакллантиришга йўналтирилади.
Аҳолининг бюджетга тўловлари ҳам қайта тақсимлаш харак-терига эга. Уларнинг бюджетга турли солиқлар шаклида (кўрини-шида) келиб тушиши  иккинчи тақсимлаш актидан иборатдир. Айниқса, ижтимоий соҳада фаолият кўрсатаётган ходимлар томо-нидан турли кўринишдаги солиқларнинг бюджетга тўланиши ҳам бу маблағларнинг кўп сонли тақсимлаш босқичларидан ўтишини тақозо этади. Чунки жуда кўп ҳолларда бу маблағлар анча олдинроқ бюджет ёрдамида тақсимланиш босқичидан ўтиб, ижтимоий соҳага улар бюджет ассигнованиялари шаклида етиб борган бўлади.
Демак, кўриниб турибдики, мамлакатда яратилган ялпи ички (миллий) маҳсулот (миллий даромад)нинг алоҳида олинган  бир қисми тақсимлашнинг бюджет механизми орқали бир неча марта тақсимла-ниши (қайта тақсимланиши) мумкин. Бу Давлат бюджети тақсимлаш функциясининг биринчи характерли хусусиятидир.
Амалга ошириладиган операциялар кўламининг кенглиги (ма-сштаблиги), пул оқимларининг кенглиги ва ташкил топадиган мақ-садли фондларнинг хилма-хиллиги давлат бюджети тақсимлаш функ-циясининг иккинчи хусусияти ҳисобланади. Ялпи ички (миллий) маҳ-сулот (миллий даромад)нинг каттагина қисмини тақсимлаб, бюджет турли мақсадларга мўлжалланган кўп сонли фондларни шаклланти-ради. Давлат бюджети билан иқтисодиёт ва ижтимоий соҳанинг барча бўлинмалари бевосита ёки билвосита боғлангандир.
Давлат бюджети тақсимлаш функциясининг учинчи харак-терли хусусияти шундан иборатки, бунда тақсимлашнинг асосий объекти бўлиб жамиятнинг соф даромади (қўшилган қиймат соли-ғи, фойда ва бошқалар) майдонга чиқади. Лекин бу нарса миллий даромад, ялпи ички (миллий) маҳсулот ва миллий бойлик бошқа элементларининг ҳам қисман тақсимланиши мумкинлигини инкор этмайди. Бюджет орқали  солиқлар шаклида жисмоний шахслар-нинг даромадлари ҳам қайта тақсимланади. Шунингдек, бюджет механизми орқали хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида ҳам маблағлар қайта тақсимланиши мумкин.
Бюджет каналлари бўйича қийматнинг жамғариш ва истеъмол фондлари томон ҳаракати содир бўлади. Иқтисодиётга харажат-ларнинг маълум бир қисми, марказлаштирилган инвестицияларни молиялаштириш ва ижтимоий соҳани сақлаш билан боғлиқ бўлган харажатларнинг асосий қисми бюджет маблағлари ҳисобидан амалга оширилади. Давлат моддий резервлари ўсган қисмининг барчаси ҳам тўлиқ равишда бюджетдан молиялаштирилади. Давлат бюджети ижтимоий истеъмол фондларини шакллантиришнинг асо-сий манбаи бўлиб хизмат қилади, ижтимоий соҳа ходимлари учун истеъмол фондининг яратилишини таъминлайди.
Бюджет орқали тақсимлаш жараёни кўп босқичли амалга оширилади. Агар унинг биринчи босқичи иқтисодиёт соҳаларида (бирламчи тақсимлаш) амалга оширилса, бюджет орқали ялпи ички (миллий) маҳсулотнинг иккиламчи тақсимланиши (қайта тақсим-ланиши) содир бўлади. Унинг учинчи босқичи (бюджетдан молия-лаштириш) иқтисодиёт соҳаларини ва ижтимоий соҳанинг бўлин-маларини қамраб олади. Бироқ тақсимланаётган ялпи ички (мил-лий) маҳсулотнинг айрим элементлари бюджет орқали кўп марта-лаб ҳам ўтиши (тақсимланиши) мумкин. Масалан,  ижтимоий соҳа ташкилотларининг ижтимоий суғурта фондига тўловлари бюджет-ли тақсимлашнинг маҳсулидир. Чунки бу соҳа ташкилотларида иш ҳақи фонди бюджетдан молиялаштириш асосида вужудга келади. Лекин  тақсимлашнинг иккинчи босқичидан ўтиб, улар яна бюд-жетга ижтимоий суғуртага ажратмалар шаклида келиб тушади.
Шундай қилиб, Давлат бюджетининг тақсимлаш функцияси тақсимлашнинг кўп марталиги билан характерланади, у ижтимоий муносабатларнинг барча соҳаларида намоён бўлади, жамият томо-нидан иқтисодиёт, соғлиқни сақлаш, маориф, маданият, фан, са-нъат, мудофаа ва аҳолининг турмуш тарзини яхшилашда ундан фойдаланилади. Фақат Давлат бюджетидагина ялпи ички (миллий) маҳсулотни тақсимлашнинг ана шундай хилма-хил шакллари ва методлари тақдим этилган.
Давлат бюджетининг назорат функцияси ҳам ўзига хос бўлган хусусиятларга эга. Бюджетнинг миллий иқтисодиёт билан узвий боғлиқлиги  такрор ишлаб чиқаришнинг барча бўлинмаларида аҳ-волнинг қандайлиги тўғрисида маълумотлар билан доимий таъмин-лаб туради. 
Маблағларнинг бюджетга келиб тушиши, бюджет ассигнова-нияларининг йўналиши ва улардан фойдаланиш ишлаб чиқариш, тақсимлаш, алмашув ва истеъмолдаги муваффақият ва камчилик-ларни ифода этади. Улар миллий иқтисодиётда номутаносибликлар (диспропорциялар)нинг вужудга келаётганлиги, ривожланиш суръат-ларидаги бузилишлар, миллий иқтисодиётда содир бўлаётган тақсим-лаш жараёнларининг тўғрилиги ва ўз вақтидалиги, ишлаб чиқариш-нинг самарадорлиги ва ҳоказолар тўғрисида гўё сигнал бериб тура-ди. Миллий иқтисодиёт исталган бир соҳаси ёки корхонанинг мо-лиявий аҳволи, албатта, Давлат бюджети билан бўладиган ўзаро муносабатларда – солиқларда, тўловларда, бюджетдан молиялаш-тириш ҳажмларида, бюджет ассигнованияларини ўзлаштиришда ва ҳоказоларда – ўз таъсирини кўрсатади. Демак, бюджет орқали ре-жадан фарқланиш (оғиш), тармоқлараро молиявий алоқалар ва дав-рий қисман диспропорциялар, жамғармаларнинг ҳажми, маблағлар-ни ўзлаштириш суръатлари ва бошқалардаги ўзгаришлар яққол кўриниб туради. Буларнинг барчаси Давлат бюджетининг назорат функциясига умумийлик, универсаллик характерини беради (би-ринчи хусусият). Бу эса, ўз навбатида, миллий иқтисодиётни опера-тив бошқаришда давлат бюджетининг назорат функциясидан кенг фойдаланиш учун шароит яратади.
Давлат бюджетининг назорат функциясига тегишли бўлган иккинчи характерли хусусият молиявий муносабатларнинг алоҳида соҳаси сифатида давлат бюджетининг юқори даражада марказлаш-тирилганлигидан келиб чиқади. Марказлаштирилганлик ҳар доим юқори органлар олдида қуйи органларнинг ҳисобот бериб туриши-ни, маълум кетма-кетликда бўйсунишнинг тизимлилигини англата-ди. Бу эса, ўз навбатида, юқоридан қуйигача давлат молиявий назоратини ташкил этишга шарт-шароит яратиб беради.
Қаттиқ мажбурийлик, императивлик Давлат бюджетининг на-зорат функциясига тегишли бўлган учинчи хусусиятдир. Бюджет давлатники бўлганлиги учун унинг назорат функцияси миллий иқ-тисодиётни бошқаришнинг инструментларидан бири бўлиб ҳисоб-ланади. Назорат функциясининг бюджетга объектив равишда хос-лиги, унинг иқтисодий категория сифатидаги хусусияти давлат ҳу-қуқий асосига эга  эканликни тақозо этади.  Шунинг  учун ҳам бюд-жет назорати энг таъсирчан ва самарали саналади. Давлат бундай назоратни амалга ошириш натижасида субъектларнинг молиявий фаолиятига оператив равишда аралашуви, керакли ҳолларда эса, у ёки бу жазоларни қўллаши мумкин.
Бюджетга объектив равишда хос бўлган назорат функцияси давлат томонидан фаолиятнинг барча соҳаларида кенг қўллани-лади. Бюджетни режалаштириш жараёнларида ва бюджетни ижро этишда субъектлар фаолиятининг барча томонлари текширилиши ёки назорат қилиниши мумкин. Бундай назорат, одатда, қуйидаги мақсадларни кўзда тутади:
 1) Давлат бюджетининг даромадларини ошириш учун пул маблағларини мобилизация (жалб) қилиш;
2) маблағларни сарф этишда уларнинг қонунийлигини таъмин-лаш;
3) молиявий (бюджет) механизм (и) орқали ишлаб чиқариш-нинг самарадорлигини ошириш.
Давлат бюджетининг функциялари унинг иқтисодий мазмун-моҳиятини ифода этиб, бюджетни режалаштириш жараёни ва уни ижро этишда ўзини намоён этади.
Бюджетнинг тақсимлаш ва назорат функциялари ўз ҳаракат-лари давомида миқдорий ва сифат жиҳатларига эгадир.
Тақсимлаш функциясининг миқдорий томони у ёки бу фонд-нинг ўлчамига (ҳажмига) тегишли ҳисобланади. Бунда турли фонд-ларнинг нисбатлари, улар ўртасидаги пропорциялар, уларнинг миқ-дорий параметрларини тўғри аниқлаш назарда тутилаяпти. Бу ерда ҳар икки функциянинг ҳаракати бир хилда муҳимдир. Агар бюд-жетнинг тақсимлаш функцияси  у ёки бу фондни  ошириш ёки ка-майтириш йўли билан уни кўзланган даражага етказишга шароит яратар экан, унинг назорат функцияси эса ана шундай тақсимлаш-нинг натижасини, унинг ижобий ва салбий томонларини кўришга (аниқлашга) имкон беради.
Тақсимлашнинг сифат томони бюджетнинг субъектлар фао-лиятига ҳар томонлама фаол таъсир кўрсатиб, чуқур алоқаларни ўзида ифодалайди. Бюджетдан молиялаштиришдан тўғри фойда-ланган ҳолда фондларнинг шакллантирилиши бюджет маблағлари-нинг иқтисод қилиб, самарали фойдаланишига, иқтисод режимига риоя қилинишига, субъектнинг барча бўлинмаларида самарадор-ликни оширишга ўз таъсирини кўрсатади. Бунга бюджетнинг тақ-симлаш функцияси фақат миқдорий омилларга бўйсундирилганда эмас, балки  у сифат кўрсаткичларига ҳам боғлангандагина эриши-лиши мумкин. Бунда бюджетнинг назорат функцияси ҳам ўзининг нимага мўлжалланганлигини бироз ўзгартиради – у фақат фонд-ларнинг миқдорий жиҳатдан номувофиқлиги тўғрисида эмас, балки ана шу номувофиқликлар сифат кўрсаткичларига ҳам таъсир кўр-сатганлиги тўғрисида сигнал беради.
Давлат бюджетининг икки функциясидан фойдаланиш нати-жасида бюджет механизми вужудга келади. Бюджет механизми дейилганда, одатда, фақат молиявий ресурсларни  давлатнинг қўли-да аккумуляция қилиш  ва уларни бюджет каналлари бўйича тақ-симлашнинг амалдаги тизими  назарда тутилмасдан, балки такрор ишлаб чиқаришнинг барча босқичларига бу жараённинг фаол таъсири ҳам тушунилади. Бу механизмнинг деталлари жуда кўп: солиқлар ва бюджетга тўловлар, бюджетдан молиялаштиришнинг турли шакл-лари, маблағларни бюджетлар ичида тақсимлаш ва бошқалар ана шу-лар жумласидандир. Бюджет механизми ишлашининг самарадорлиги унга тегишли бўлган деталларнинг ўзаро таъсирчанлиги ва уларнинг бир-бирига боғлиқлиги билан белгиланади.
Давлат бюджетининг аҳамияти. Давлат бюджети мамлакат-нинг молия тизимида марказий ўринни эгаллайди. Марказлаш-тирилган пул фондини шакллантириш орқали унинг ёрдамида катта ҳажмдаги молиявий ресурслар давлатнинг қўлида тўпланади ва улар умумдавлат эҳтиёжларини қондиришга сарф этилади. Давлат бюджети  умумдавлат манфаатларини инобатга олган ҳолда усту-вор йўналишлар учун молиявий ресурсларни концентрация қилиш-да асосий инструмент бўлиб хизмат қилади.
Устувор йўналишларга Давлат бюджети ёрдамида молиявий ресурсларни концентрация қилиш бир неча усуллар ёрдамида амал-га оширилиши мумкин. Айрим ҳолларда, иқтисодиёт етакчи тар-моқларининг жадал суръатлар билан ривожланишини таъминлаш мақсадида бюджет ассигнованияларининг ҳажми оширилади. Бош-қа ҳолларда эса, ўша секторлардан маблағларни Давлат бюджетига олишда қулай режим (шароит) яратилади.
Давлат бюджети иқтисодиёт алоҳида тармоқларининг ривож-ланишида асосий манба ролини ҳам ўйнаши мумкин. Масалан, илмий-техника тараққиёти асосида миллий иқтисодиётда янги тар-моқ вужудга келаётган бўлса, унинг пайдо бўлишини ҳозирги ша-роитда бюджетдан молиялаштиришсиз тасаввур этиб бўлмайди.
Фаолият кўрсатаётган субъектларнинг молиявий барқарорли-гини таъминлашда бюджет катта аҳамият касб этади. Турли объек-тив ва субъектив омилларнинг таъсири остида айрим субъектлар-нинг  ўз молиявий ресурслари уларнинг соғлом фаолият кўрсатиши учун етарли бўлмай қолганда четдан маблағ жалб қилишга эҳтиёж туғилади. Бундай шароитда Давлат бюджети тартибга солувчи ман-ба сифатида майдонга чиқиши мумкин. Албатта, бундай ҳоллар-нинг барчасида Давлат бюджетининг маблағлари субъектларнинг ўз манбалари, тармоқ ичидаги ресурслар, банк кредитларидан сўнг охирги тартибга солувчи манба сифатида фойдаланилади.
Субъектларнинг фаолиятини молиявий ресурслар билан таъ-минлашда Давлат бюджетининг тартибга солувчи роли қуйидаги шаклларда бўлиши мумкин:
– молиявий ресурсларга бўлган янги талабни келгуси бюджет йилида бюджетнинг харажатлари таркибига киритиш;
	–  молиявий ресурсларга бўлган қўшимча эҳтиёжни мавжуд бўлган бюджет ресурсларини манёвр қилиш, яъни бюджет кредит-ларини бир объектдан иккинчисига ўтказиш. Бундай имкониятнинг мавжуд эканлиги амалиётда айрим субъектларнинг ўзларига тақдим этилган молиявий ресурсларни тўлиқ ўзлаштиришнинг уддасидан чиқа олмаслиги билан белгиланади;
	– қўшимча эҳтиёжни ҳукуматнинг  захира фондлари ҳисоби-дан қоплаш ва бошқалар.
	Давлат бюджети миллий иқтисодиёт корхоналарини техни-кавий жиҳатдан қайта қуроллантиришда алоҳида аҳамиятга эга. Бюджетдан иқтисодиётга қилинаётган харажатлар ва марказлашти-рилган инвестицияларни молиялаштириш, энг аввало, ана шу мақсадларга хизмат қилади.
	Айниқса, ижтимоий соҳа (маориф, соғлиқни сақлаш, маданият ва спорт, фан, ижтимоий таъминот) харажатларини молиялашти-риш, оилаларга ижтимоий нафақа бериш, аҳоли учун ижтимоий аҳамият касб этган хизматлар баҳосидаги фарқларни бюджетдан қоплаш, давлат ҳокимияти органлари, бошқарув ва суд органлари-ни сақлаш, фуқароларнинг ўз-ўзини бошқариш органларини молия-лаштириш, мамлакатнинг мудофаа қобилиятини мустаҳкамлаш ка-би вазифаларнинг ўз вақтида бажарилишини таъминлашда Давлат бюджетининг аҳамияти жуда беқиёсдир.

Мустақил ўзлаштириш учун чизмали материаллар

Давлат бюджетининг характерли хусусиятлари

Бевосита
 давлат
 (ҳукумат)га 
тегишли
 эканлик

Ягоналик
 (бирлик) ва марказлашув-
нинг юқори
 даражада
 эканлиги

Бюджет 
ресурсларини
 шакллантириш 
ва улардан 
фойдаланишда
 демократизм

Давлат бюджетида, молия тизимининг бошқа бўлинмаларидан фарқли ўлароқ, икки тушунчанинг терминологик қўшилиши мавжуд

1) бюджет – иқтисодий  (молиявий) категория сифатида;

2) бюджет – мамлакатнинг асосий молиявий режаси сифатида.

Демак, Давлат бюджети дейилганда, энг аввало, икки тушунчанинг қўшилишини тушунмоқ керак

1) давлат миқёсида ялпи ички (миллий) маҳсулотни тақсимлаш натижасида вужудга келадиган иқти-содий (молиявий) муноса-батлар (иқтисодий кате-гория) шакли сифатида давлатнинг асосий молиявий режаси

2) шу категориянинг намоён бўлиш шакли сифатида давлатнинг асосий молиявий режаси

Ялпи ички (миллий) маҳсулотни Давлат бюджети орқали тақсимлаш, бир вақтнинг ўзида, ўзаро боғланган ва маълум даражада нисбатан мустақил ҳам бўлган уч босқичга эгадир

умумдавлат 
пул 
фондини шакллантириш (бюджет даромадлари)

ҳудудий ва 
маълум мақсадларга мўлжалланган кўп сонли бюджет фондларини яратиш

бюджет 
фондидан фойдаланиш (бюджет харажатлари)

Бюджет фондини шакллантиришда икки хил тушунчадан фойдаланилади

бюджетга тўловлар (солиқлар, ажратмалар, божлар ва бошқалар)

давлат 
бюджетининг 
даромадлари

Давлат бюджетининг иқтисодий мазмуни деганда умумдавлат пул фондини шакллантириш, маблағларни бюджетлар ичида тақ-симлаш ва субъектларни бюджетдан молиялаштириш натижасида ву-жудга келадиган, ўзаро боғланган тақсимлаш муносабатларининг бу-тун комплекси тушунилади

Мамлакатнинг асосий молиявий режаси кўринишида қо-нуний расмийлаштирилган, давлат пул фондларини  яратиш (ша-кллантириш) ва улардан фойдаланиш борасидаги иқтисодий (мо-лиявий) муносабатлар мажмуига Давлат бюджети дейилади

Давлат бюджети молиянинг таркибий қисми сифатида, унинг бошқа бўлинмалари сингари, икки хил функцияни бажаради

назорат

тақсимлаш

Давлат бюджети тақсимлаш функциясининг хусусиятлари

Бюджет тақсимлаш механизми 
орқали МД қисмларининг 
кўп марта тақсимланиши

Тақсимлашнинг асосий 
объекти сифатида соф даромаднинг майдонга чиқиши

Операцияларнинг масштаблилиги, пул оқимларининг кўп каналли эканлиги, ташкил этиладиган мақсадли фондлар-нинг хилма-хиллиги

Давлат бюджети назорат функциясининг хусусиятлари

Тўлиқ 
қамраб
 олиш, 
универсаль характердалик

Назоратни марказлаш-
тирилган 
ҳолда 
юқоридан қуйигача
 олиб
 бориш

Императивлилик, қаттиқ мажбурийлик

Бюджетнинг назорат функцияси, одатда, қуйидаги мақсадларни кўзда тутади:

Давлат бюджетининг даромадларини ошириш учун пул маблағларини мобилизация (жалб) қилиш

маблағларни 
сарф этишда 
уларнинг қонунийлигини таъминлаш

молиявий 
(бюджет) 
механизм (и) орқали ишлаб чиқаришнинг самарадорлигини ошириш

Давлат бюджетининг икки функциясидан фойдаланиш натижасида бюджет механизми вужудга келади

солиқлар
 ва 
бюджетга тўловлар

бюджетдан молиялаштириш
нинг турли шакллари

маблағларни бюджетлар ичида тақсимлаш ва бошқалар

Бюджет механизми дейилганда, одатда, фақат молиявий ресурс-ларни  давлатнинг қўлида аккумуляция қилиш  ва уларни бюджет ка-наллари бўйича тақсимлашнинг амалдаги тизими  назарда тутилмас-дан, балки такрор ишлаб чиқаришнинг барча босқичларига бу жараён-нинг фаол таъсири ҳам тушунилади

Бюджет механизмининг деталлари

молия тизимида марказий ўринни эгаллайди

иқтисодиёт алоҳида тармоқларининг ривожланишида асосий манба ролини ҳам ўйнаши мумкин

Давлат бюджетининг аҳамияти

субъектларнинг молиявий барқарор-лигини таъминлашда бюджет катта аҳамият касб этади

унинг ёрдамида катта ҳажмдаги молиявий ресурслар давлатнинг қўлида тўпланади ва улар умумдавлат эҳтиёжларини қондиришга сарф этилади

устувор йўналишлар учун молиявий ресурсларни концентрация қилишда асосий  инструмент
бўлиб хизмат 
қилади

Субъектларнинг фаолиятини молиявий ресурслар билан таъминлашда Давлат бюджетининг тартибга солувчи роли қуйидаги шаклларда бўлиши мумкин

молиявий ресурсларга бўлган янги талабни келгуси бюджет йилида бюджетнинг харажатлари таркибига киритиш

молиявий ресурсларга бўлган қўшимча эҳтиёжни мавжуд бўлган бюджет ресурсларини манёвр қилиш, яъни бюджет кредитларини бир объектдан иккинчисига ўтказиш

қўшимча эҳтиёжни ҳукуматнинг  заҳира 
фондлари ҳисобидан қоплаш ва бошқалар

Баҳс-мунозара ёки назорат  учун саволлар

1)	Давлат бюджети нимага боғлиқ равишда вужудга келган ва ривожланган?
2)	Давлат бюджети ўзида қандай муносабатларни ифодалай-ди?
3)	Давлат бюджети учун қандай характерли хусусиятлар хос?
4)	“Давлат бюджети” тушунчасида қандай тушунчалар терми-нологик жиҳатдан қўшилади?
5)	Мамлакатнинг ялпи ички (миллий) маҳсулоти Давлат бюджети  орқали тақсимланганда у қандай босқичларни босиб ўтади?
6)	Бюджет фондини шакллантиришда қандай икки тушунча-лардан фойдаланилади?
7)	Қандай бюджет категорияларини биласиз?
8)	Давлат бюджетининг иқтисодий мазмуни нималардан ибо-рат?
9)	Мамлакатнинг асосий молиявий режаси дейилганда нима назарда тутилади?
10)	Давлат бюджети деб нимага айтилади?
11)	Давлат бюджетининг моҳияти нималар орқали намоён бў-лади?
12)	Давлат бюджети бошқа иқтисодий (молиявий) категория-лар билан қандай боғланган?
13)	Давлат бюджети қандай функцияларни бажаради?
14)	Давлат бюджетининг тақсимлаш ва назорат функциялари қандай характерли хусусиятларга эга?
15)	Давлат бюджети тақсимлаш ва назорат функцияларининг миқдорий ва сифат томонлари нималардан иборат?
16)	Бюджет механизми дейилганда нима тушунилади?
17)	Давлат бюджетининг аҳамияти нималарда намоён бўла-ди?
18)	Давлат бюджети мамлакатнинг молия тизимида қандай ўринни эгаллайди?

2-боб. Давлат бюджетининг даромадлари
	
	Давлат бюджетининг даромадлари мамлакат ялпи ички (мил-лий) маҳсулотини тақсимлаш ва қайта тақсимлаш умумий жараёни-нинг элементларидан бири бўлиб, улар оралиқ (транзит) характерга эга. Улар  юридик ва жисмоний шахсларга тегишли бўлган даро-мадлар ва жамғармаларнинг бир қисмини бюджетга ўтказилиши натижасида вужудга келади. Бюджет даромадларининг моддий-буюмлашган мазмунини давлатнинг ихтиёрига бориб тушган пул маблағлари ташкил этади. Бу молиявий (бюджет) категориянинг на-моён бўлиш шакли бюджетга бориб тушувчи турли солиқлар, тў-ловлар, йиғимлар, божлар ва ажратмалардан иборат.
	Миқдорий жиҳатдан Давлат бюджетининг даромадлари яра-тилган (ишлаб чиқарилган) ялпи ички (миллий) маҳсулотда (мил-лий даромадда) давлатнинг улушини кўрсатади. Уларнинг абсолют ҳажми ва салмоғи мамлакатнинг ялпи ички (миллий) маҳсулоти (миллий даромади)нинг умумий ҳажми,  у ёки бу даврда давлат-нинг олдида турган сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, мудофаа ва бош-қа вазифалар билан белгиланади. Ана шуларга мувофиқ равишда Давлат бюджетида маблағларни концентрация қилиш (тўплаш, йи-ғиш) миқдори ва уларни ундиришнинг шакл ва методлари аниқла-нади.
Бюджет даромадларини шакллантириш жараёнининг қуйидаги принципларга асосланиши мақсадга мувофиқдир:
– солиқларнинг бюджетга олиниши  мамлакат миллий бой-лиги манбаларининг тугашига олиб келмаслиги керак;
– солиқлар уларни  тўловчилар ўртасида тенг (адолатли) тақ-симланмоғи лозим;
– солиқларнинг ишлаб чиқарувчилар айланма фондлари ҳаж-мига таъсир кўрсатмаслиги;
– солиқларнинг соф даромадга нисбатан ҳисобланиши;
– давлат учун солиқларнинг ундирилиши иложи борича ар-зонроқ бўлиши лозим;
– солиқларнинг ундирилиш жараёни хусусий секторни сиқиб чиқармаслиги керак; 
– субъектларнинг мустақил фаолият кўрсатишига риоя этиш (шароит яратиш). Бунинг маъноси шундан иборатки, субъектларга тегишли бўлган маблағлар бир қисмининг Давлат бюджетига оли-ниши уларнинг мустақил ривожланишига салбий таъсир кўрсатмас-лиги керак. Бу чегарадан ошиб кетиш субъектларнинг мустақилли-гини йўқотишга, касодга учраш ҳолларининг вужудга келишига, ички резервларни қидириб топишга ва ишлаб чиқаришнинг ўсиш суръатларини таъминлашга интилиш сусаяди, хуфёна иқтисодиёт-нинг ривожланишига олиб келади;
	– субъектларнинг хатти-ҳаракати ва интилишига боғлиқ бўл-маган ҳолда вужудга келган даромадларнинг тўлиқ ёки қисман  бюджетга олиниши. Маълум бир харажатларни амалга оширмасдан туриб олинган барча даромадлар субъектларнинг ихтиёрига қолди-рилмасдан давлатнинг ихтиёрига ўтиши керак. Бу принципнинг таъсири остига субъектлар маъмуриятининг нотўғри, ноқонуний ҳаракати (масалан, давлат стандартларини бузиш ва бошқалар) на-тижасида олинган даромадлар ҳам киритилмоғи лозим;
	– ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва бошқа мақсадлар учун корхонанинг режалаштирилган эҳтиёжидан ортган суммаларни бюджетга олиш. Бу принцип давлат бюджети даромадларини дав-лат корхоналарининг маблағлари ҳисобидан ташкил этишда қўл-ланилиши мумкин. У давлат корхоналарининг молиявий ҳолатини тартибга солади ва бир вақтнинг ўзида ижтимоий эҳтиёжларни қон-диришда давлатнинг манфаатларини таъминлайди;
– бюджет механизмининг рағбатлантирувчи таъсирини таъ-минлаш. Субъектлар ихтиёридан маблағларнинг бюджетга олини-ши  уларнинг самарали фаолият кўрсатишини рағбатлантириши керак.  Бу ерда қўйилган вазифа фақатгина Давлат бюджети даро-мадларини миқдорий жиҳатдан таъминлаш эмас, балки шу орқали корхонада фаолият кўрсатаётган меҳнат жамоаларининг манфаат-ларига, улар фаолиятининг сифат кўрсаткичларига тўловларнинг таъсирчанлигини кучайтиришдир;
– бюджет даромадларини шакллантиришда   улушли иштирок этиш. Бу принцип аҳоли маблағлари ҳисобидан бюджет даромад-ларини шакллантиришда қўлланилиб, унинг натижасида аҳоли да-ромадларининг бир қисми улар олган даромадларининг даражасига боғлиқ равишда  бюджетга ўтказилади.
Давлат бюджетининг даромадлари ўзларининг манбалари, иж-тимоий-иқтисодий характери, мулкчилик шакли,  солиқ ва тўловлар-нинг тури, маблағларнинг тушиш шакли ва уларни бюджетга ундириш методларига мувофиқ классификация қилиниши мумкин.
Энг аввало, Давлат бюджетининг даромадлари ўзларининг манбаларига кўра қуйидаги уч гуруҳга бўлинади:
•	солиқли даромадлар;
•	носолиқли даромадлар;
•	тикланмайдиган (қайтарилмайдиган) тарзда ўтказилади-ган пул маблағлари.
Бюджетнинг солиқли даромадлари таркиби мамлакат солиқ қонунчилигига мувофиқ умумдавлат солиқлари ва йиғимлари, ма-ҳаллий солиқлар ва йиғимлар, божхона божлари, бож йиғимлари ва бошқа бож тўловлари, давлат божи, пеня ва жарималардан иборат. 
Носолиқли даромадлар таркибига қуйидагилар киради:
•	давлат мулкидан фойдаланишдан олинган  даромадлар (со-лиқлар ва йиғимлар тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ тўланган солиқ ва йиғимлардан сўнг);
•	бюджет ташкилотлари томонидан кўрсатилган ҳақли (тў-ловли) хизматлардан  келган даромадлар (солиқлар ва йиғимлар тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ тўланган солиқ ва йиғимлар-дан сўнг);
•	фуқаролик-ҳуқуқий, маъмурий ва жиноий чораларни қўл-лаш натижасида олинган маблағлар, жумладан, жарималар, кон-фискациялар, компенсациялар ва давлат субъектларига етказилган зарарларни тиклаш бўйича олинган маблағлар ва мажбурий унди-рилган бошқа маблағлар;
•	молиявий ёрдам кўринишидаги даромадлар (бюджет ссуда-лари ва бюджет кредитларидан ташқари);
•	бошқа носолиқли даромадлар.
Бюджет даромадларининг таркибига тушумларнинг қуйидаги  кўринишлари ҳисобга олиниши мумкин:
•	давлат мулкини вақтинчалик фойдаланишга бериш натижа-сида ижара ҳақи ёки бошқа кўринишда олинадиган маблағлар;
•	кредит муассасаларидаги ҳисоб варақларида бюджет маб-лағларининг қолдиғи бўйича фоизлар кўринишида олинадиган маб-лағлар;
•	давлат мулкига тегишли бўлган мол-мулкни гаровга ёки ишончли бошқарувга беришдан олинадиган маблағлар;
•	қайтариш ва ҳақ олиш асосида бошқа бюджетларга, хори-жий давлатларга ёки бошқа юридик шахсларга берилган бюджет маблағларидан фойдаланганлик учун ҳақ;
•	давлатга қисман  тегишли бўлган хўжалик жамиятлари  ус-тав капиталининг ҳиссасига ёки акциялар бўйича дивидентларга тўғри келадиган фойда кўринишидаги даромадлар;
•	давлат унитар корхоналари фойдасининг бир қисми (со-лиқлар ва йиғимлар тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ тўланган солиқ ва йиғимлардан сўнг);
•	давлатга тегишли бўлган мол-мулкдан фойдаланиш нати-жасида олинадиган қонунчиликда кўзда тутилган бошқа даромад-лар.
Бюджетнинг даромадлар қисмини тўлдиришнинг манбалари-дан бири бюджет тизимида бошқа даражада турган бюджетдан  дотациялар, субвенциялар ва субсидиялар ёки маблағларни қайта-рилмаслик ва тикламасликнинг бошқа  шаклларида олинадиган молиявий ёрдамдир. Бундай молиявий ёрдамлар маблағларни олув-чи бюджетнинг даромадларида ўз ифодасини топиши керак.  Жис-моний ва юридик шахслардан, халқаро ташкилотлар ва хорижий давлатлар ҳукуматларидан қайтарилмайдиган ёки тикланмайдиган шаклда ўтказилаётган маблағлар ҳам бюджетнинг шундай даромад-лари таркибига киради. 
Ҳозирги амалиётда Давлат бюджетининг даромадлари қуйи-даги тартибда классификация қилинаяпти:
1. Тўғри (бевосита) солиқлар. Уларнинг таркибига юридик шахс-ларнинг фойдасидан олинадиган солиқ;  савдо ва умумий овқатланиш корхоналари учун ягона солиқ тўловидан Давлат бюджетига аж-ратмалар; ягона солиқ тўловидан (микрофирмалар ва кичик корхо-налар билан биргаликда) Давлат бюджетига ажратмалар; жисмоний шахсларнинг даромадидан олинадиган солиқ ва тадбиркорлик фао-лияти билан шуғулланаётган юридик ва жисмоний шахсларнинг даро-мадидан олинадиган қатъий солиқ киради.
2. Эгри (билвосита) солиқлар. Бу солиқларнинг таркиби қўшил-ган қиймат солиғи; акцизлар; божхона божлари; жисмоний шахслар-дан олинадиган ягона бож тўлови;  транспорт воситалари учун бензин, дизель ёқилғиси ва газ истеъмолига жисмоний шахслардан оли-надиган солиқдан иборат.
3. Ресурс тўловлари ва мол-мулк солиғи.  Бу гуруҳга кирувчи солиқлар ва тўловлар мол-мулк солиғи; ер солиғи; ер ости бойлик-ларидан фойдаланганлик учун солиқ ва сув ресурсларидан фойда-ланганлик учун солиқни ўз ичига олади.
4. Устама фойдадан олинадиган солиқ.
5. Ободонлаштириш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлан-тириш учун солиқ.
6. Бошқа даромадлар.
Ўзининг ижтимоий-иқтисодий белгисига кўра, Давлат бюд-жетининг даромадлари икки гуруҳга бўлиниши мумкин:
– хўжалик юритувчи субъектлардан олинадиган даромадлар;
– аҳолидан тушумлар.
Мулкчилик шаклига кўра, Давлат бюджетининг даромадлари қуйидаги кўринишларда бўлиши мумкин:
– нодавлат сектордан  олинадиган даромадлар;
– давлат хўжаликларидан олинадиган даромадлар;
– аҳолидан олинадиган маблағлар.
Бюджет даромадларининг юқорида санаб ўтилган ҳар бир гу-руҳлари даромадларнинг манбалари, тўловларнинг турлари ва ҳока-золар бўйича кичик гуруҳларга бўлиниши ҳам мумкин. Масалан, давлат хўжаликларидан олинадиган даромадларга давлат корхона ва ташкилотларининг тўловлари, давлат мулкини сотишдан олина-диган даромадлар, давлат ташкилотлари томонидан кўрсатиладиган хизматлардан олинадиган даромадлар киради. Аҳолидан бюджетга келиб тушадиган маблағлар эса солиқлар ва бошқа ихтиёрий тўлов-лардан иборат бўлиши мумкин.
Ўз навбатида, ҳар бир кичик гуруҳларга бириктирилган Давлат бюджетининг даромадлари тушумларнинг алоҳида туридан иборат. Масалан,  давлат корхоналари томонидан бюджетга ўтказиладиган даромадларнинг таркибига қўшилган қиймат солиғи, акцизлар, даро-мад (фойда) солиғи ва бошқалар киради. Шунингдек, давлат мулки-дан олинадиган даромадлар таркиби божхона даромадларидан, эгасиз ва  мусодара қилинган мол-мулкни,  талаб қилиб олинмаган юклар ва почта жўнатмаларини,  мерос ҳуқуқи бўйича давлатга ўтган мол-мулкларни реализация қилишдан олинган тушумлардан иборат. Давлат ташкилотлари ва муассасалари томонидан кўрса-тилган хизматлар учун олинган даромадларга давлат автомобиль инспекциялари томонидан ундириладиган йиғимлар, товар белги-ларини қайд этганлик учун йиғимлар, ўлчов асбобларини давлат текширувидан ўтказилганлиги учун ҳақ, суд ва арбитраж органлари ҳамда нотариаль идоралари томонидан аҳолига кўрсатилган хиз-матлар учун олинадиган ҳақ ва бошқалар киради.
Давлат бюджетининг даромадлари мажбурий	 ёки ихтиёрий тарзда (шаклда) мобилизация  (жалб) қилиниши мумкин. Бунда да-ромадларни мажбурий шаклда мобилизация (жалб) қилиш ҳал қи-лувчи ролни ўйнайди. Ихтиёрий шаклдаги тўловларга давлат облигацияларини  ва пул-буюм лотереяларини реализация қилиш-дан олинган тушумлар киради. Давлат бюджети даромадларини шакллантиришдаги мажбурийлик юридик ва жисмоний шахслар томонидан маълум бир маблағлар белгиланган муддатларда бюд-жетга ўтказилиши зарурлигини англатади. У ёки бу тўловни қонун томонидан мажбурий деб эътироф этилиши тўланмаган суммалар-нинг мажбурий ундирилишини кўзда тутади. Бу ҳолат бюджетнинг ижроси учун жуда катта аҳамиятга эга бўлиб, маблағларни тўлиқ ва ўз вақтида бюджетга мобилизация қилишга (жалб этишга) йўналтирилган.
Субъектларнинг даромадлари Давлат бюджети ихтиёрига икки хил методларни қўллаш эвазига олиниши мумкин:
1) солиқли методлар;
2) носолиқли методлар.
Солиқли методлар учун маблағларнинг давлат бюджети фойдасига аниқ белгиланган миқдорларда ва олдиндан ўрнатилган муддатларда ундирилиши характерлидир. Солиқларнинг ундирили-ши мамлакат ялпи ички (миллий) маҳсулоти ва миллий даро-мадининг  тақсимланиши ва қайта тақсимланиши билан боғлиқ. Улар ёрдамида хўжалик юритувчи субъектлар ва аҳолига тегишли бўлган маблағларнинг бир қисми давлат ихтиёрига ўтказилади. Солиқларнинг таркибига қўшилган қиймат солиғи, акцизлар, даромад (фойда) со-лиғи,  ер солиғи, мол-мулк солиғи ва бошқа солиқлар киради.
Носолиқли даромадлар давлатга тегишли бўлган корхона ва ташкилотлардан олинадиган тўловлардир.
Давлат мулкига айланадиган ва қайтарилишини талаб этмай-диган маблағлар  ҳам Давлат бюджетининг даромадлари бўлиши мумкин. Бироқ айрим тўловлар давлатнинг ихтиёрига вақтинчалик фойданиш учун ўтказилиши ҳам мумкин. Бундай ҳолда давлат олинган маблағларни сарф этса-да, у  бу маблағларни белгиланган муддатларда ва тўлиқ равишда қайтаришга мажбур. Ана шундай бюджет даромадларининг кўринишларидан бири давлат облигация-ларини реализация қилишдан олинган тушумлар ҳисобланади. Давлат бюджетининг даромадларига улар шартли равишда, фақат шу йилнинг бюджети даромадлари нуқтаи-назаридан киритилиши мумкин.
Давлат бюджети даромадларининг деярли барчаси сарфланиш нуқтаи-назаридан олдиндан мўлжалланган мақсадларга эга эмас. Улар умумий фондга туширилади ва одатдаги молиялаштириш тартибида фойдаланилади. Бюджет даромадларининг фақат баъзи бирларигина олдинган белгиланган мақсадлар учун мўлжалланган. Уларнинг таркибига ижтимоий суғурта бадалларини киритиш мумкин.
Солиқлар, тўловлар, йиғимлар, божлар ва мажбурий ажрат-маларнинг алоҳида шакллари ва турларининг йиғиндиси давлат бюджети даромадларининг  ягона тизимини шакллантиради. Турли субъектлардан келиб тушадиган Давлат бюджетининг даромадлари умумдавлат эҳтиёжларини таъминлаб, бир-бири билан ўзаро боғ-лангандир.
	Давлат бюджети даромадларининг таркиби ва унинг тузил-маси доимий бўлмасдан, улар  мамлакат тараққиёти ва давлатнинг олдидаги вазифаларнинг ўзгаришига мувофиқ равишда  ўзгариб бо-ради. Масалан, Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджетининг даромадлари учун 2007 йилда қуйидаги таркиб ва тузилма хосдир (1-жадвалга қаранг).
	Демак, 1-жадвалда келтирилган рақамлардан кўриниб туриб-дики, Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети даромадлари 2007 йилда тўғри (бевосита) солиқлар, эгри (билвосита) солиқлар, ресурс тўловлари ва мол-мулк солиғи, устама фойдадан олинадиган солиқ, ободонлаштириш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш учун солиқ ва бошқа даромадлардан таркиб топган. Давлатимиз бюджетининг даромадлари таркибий тузилмасида эгри (билвосита) солиқлар, яъни қўшилган қиймат солиғи, акцизлар, божхона бож-лари, жисмоний шахслардан олинадиган ягона бож тўлови ва транс-порт воситалари учун бензин, дизель ёқилғиси ва газ истеъмолига жисмоний шахслардан олинадиган солиқлар ҳал қилувчи ролни ўйна-моқда. Айнан шу гуруҳга кирувчи солиқлар ҳисобидан Давлат бюд-жети даромадларининг қарийб ярми (48,6%) шаклланаяпти.  Бу ер-даги солиқлар орасида қўшилган қиймат солиғи (24,7%) ва акциз-лар (18,0%) Давлат бюджети даромадларини шакллантиришда ало-ҳида аҳамиятга эгадир. Биргина қўшилган қиймат солиғи ёрдамида Давлат бюджети даромадлари қарийб ¼ қисмининг шаклланаёт-ганлиги бу солиқнинг бюджет даромадлари тузилмасидаги ўрни-нинг қандай эканлигини яққол кўрсатаяпти.
	
1-жадвал
Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети
даромадларининг таркиби ва тузилмаси

Д а р о м а д л а р	2007 йил (режа)	
	млн. сўмда	% да	
   1. Тўғри (бевосита) солиқлар	1 219 647,9	23,9	
1.1. Юридик шахслардан олинадиган фойда солиғи	261 720,9	5,1	
1.2. Савдо ва умумий овқатланиш корхоналари учун
       ягона солиқ тўловидан Давлат бюджетига
       ажратмалар	
110 800,0	
2,2	
1.3. Ягона солиқ тўловидан (микрофирмалар ва кичик
       корхоналар билан биргаликда) Давлат бюджетига
       ажратмалар	
103 888,9	
2,0	
1.4. Жисмоний шахсларнинг даромадидан  олинади-ган  солиқ	689 038,1	13,5	
1.5. Тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланаётган
       юридик ва жисмоний шахсларнинг даромадидан
       олинадиган қатъий солиқ	
54 200,0	
1,1	
   2. Эгри (билвосита) солиқлар	2 478 178,1	48,6	
2.1. Қўшилган қиймат солиғи 	1 261 691,5	24,7	
2.2. Акцизлар	915 682,1	18,0	
2.3. Божхона божлари	116 136,6	2,3	
2.4. Жисмоний шахслардан олинадиган ягона бож
       тўлови	73 417,4	1,4	
2.5. Транспорт воситалари учун бензин, дизель
        ёқилғиси ва газ истеъмолига жисмоний
        шахслардан олинадиган солиқ	
111 250,5	
2,2	
   3. Ресурс тўловлари ва мол-мулк солиғи 	931 800,0	18,3	
3.1. Мол-мулк солиғи	191 400,0	3,8	
3.2. Ер солиғи;	180 300,0	3,5	
3.3. Ер ости бойликларидан фойдаланганлик учун
       солиқ	531 000,0	10,4	
3.4. Сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ	29 100,0	0,6	
   4. Устама фойдадан олинадиган солиқ 	161 091,4	3,2	
   5. Ободонлаштириш ва ижтимоий   инфратузилмани
       ривожлантириш учун солиқ	112 145,5	2,2	
   6. Бошқа даромадлар	198 005,0	3,9	
      Давлат бюджетининг жами даромадлари	5 100 867,9	100,0	

Шунингдек, Давлат бюджети даромадларининг таркибий ту-зилмасида тўғри (бевосита) солиқлар ҳам ўз ўрнига эга. Улар ёрда-мида бюджет даромадларининг  деярли ¼ қисми ташкил топаяпти. Унинг асосий қисми (жами тўғри (бевосита) солиқларнинг 56,5%) эса жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғининг ҳисса-сига тўғри келаяпти.  Бу ерда юридик шахслардан олинадиган фойда солиғи ҳам шу гуруҳга кирувчи бошқа солиқларга нисбатан  бюджет даромадларини шакллантиришда алоҳида ролни (5,1%) ўйнамоқда.
Ресурс тўловлари ва мол-мулк солиғи ёрдамида Давлат бюд-жети даромадларининг 18,3% ташкил топаяпти. Унинг  асосий қис-ми (шу гуруҳга кирувчи солиқларнинг 57,0%) ер ости бойликлари-дан фойдаланганлик учун солиққа тўғри келаяпти. 
	Миллий иқтисодиётда қўлланилаётган Давлат бюджети даро-мадлари тизимининг самарадорлиги  маблағларнинг  бюджетга ту-шумини ташкил этишга бевосита боғлиқ. Бу нарса ўз ичига қуйида-гиларни олади:
– бюджетга тегишли бўлган даромадларни (солиқлар, тўлов-лар, божлар; 
– жратмалар ва бошқалар) ҳуқуқий жиҳатдан расмийлашти-риш;
	– маблағлар тушумининг ҳажми ва муддатларини аниқлаш тартиби;
	–  даромадларни (тўловларни) бюджетга ўтказиш тартиби;
	– бюджетга даромадларни тўловчиларни ҳисобга олиш;
	– бюджетга даромадларни тўловчиларнинг жавобгарлиги;
	– бюджетга даромадларни ўз вақтида ва тўлиқ ўтказилишини
            таъминлашга йўналтирилган чора-тадбирлар тизими;
– бюджетга даромадларни ундиришда солиқ органларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари.
	Юқоридагиларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишда давлат ва бюджетга даромадларни тўловчилар ўртасидаги манфаатларнинг оқилоналигини таъминлашга катта эътибор бермоқ лозим.

Мустақил ўзлаштириш учун чизмали    материаллар

давлат учун солиқларнинг ундирилиши иложи борича арзонроқ бўлиши лозим

Бюджет даромадларини шакллантириш жараёнининг принциплари

солиқларнинг бюджетга олиниши  мамлакат миллий бойлиги манбаларининг тугашига олиб келмаслиги керак

солиқлар уларни  тўловчилар ўртасида тенг (адолатли) тақсимланмоғи лозим

солиқларнинг ишлаб чиқарувчилар айланма фондлари ҳажмига таъсир кўрсатмаслиги

солиқларнинг соф даромадга нисбатан ҳисобланиши

солиқларнинг ундирилиш жараёни хусусий секторни сиқиб чиқармаслиги керак

субъектларнинг мустақил фаолият кўрсатишига риоя этиш (шароит яратиш)

субъектларнинг ҳатти-ҳаракати ва интилишига боғлиқ бўлмаган ҳолда вужудга келган даромадларнинг тўлиқ ёки қисман  бюджетга олиниши

бюджет механизмининг рағбатлантирувчи таъсирини таъминлаш

бюджет даромадларини шакллантиришда   улушли иштирок этиш

Давлат бюджетининг даромадлари ўзларининг манбаларига кўра қуйидаги уч гуруҳга бўлинади

солиқли даромадлар

носолиқли даромадлар

тикланмайдиган (қайтарилмай-диган) тарзда ўтказиладиган пул маблағлари

Бюджетнинг солиқли даромадлари таркиби мамлакат солиқ қо-нунчилигига мувофиқ умумдавлат солиқлари ва йиғимлари, маҳал-лий солиқлар ва йиғимлар, божхона божлари, бож йиғимлари ва бошқа бож тўловлари, давлат божи, пеня ва жарималардан иборат

Давлат бюджетининг носолиқли даромадлари

давлат мулкидан фойдаланишдан олинган  даромадлар

бюджет ташкилотлари томонидан кўрсатилган ҳақли (тўловли) хизматлардан  келган даромадлар

фуқаролик-ҳуқуқий, маъмурий ва жиноий чораларни қўллаш на-тижасида олинган маблағлар, жумладан, жарималар, конфис-кациялар, компенсациялар ва давлат субъектларига етказилган зарарларни тиклаш бўйича олинган маблағлар ва мажбурий ундирилган бошқа маблағлар

молиявий ёрдам кўринишидаги даромадлар (бюджет ссудалари ва бюджет кредитларидан ташқари)

бошқа носолиқли даромадлар

Бюджет даромадларининг таркибига тушумларнинг қуйидаги  кўринишлари ҳисобга олиниши мумкин:

давлат мулкини вақтинчалик фойдаланишга бериш натижасида ижара ҳақи ёки бошқа кўринишда олинадиган маблағлар

кредит муассасаларидаги ҳисоб варақларида бюджет маблағ-ларининг қолдиғи бўйича фоизлар кўринишида олинадиган маблағлар

давлат мулкига тегишли бўлган мол-мулкни гаровга ёки ишончли бошқарувга беришдан олинадиган маблағлар

қайтариш ва ҳақ олиш асосида бошқа бюджетларга, хорижий давлатларга ёки бошқа юридик шахсларга берилган бюджет маблағларидан фойдаланганлик учун ҳақ

давлатга қисман  тегишли бўлган хўжалик жамиятлари  устав капиталининг ҳиссасига ёки акциялар бўйича дивидентларга тўғри келадиган фойда кўринишидаги даромадлар

давлат унитар корхоналари фойдасининг бир қисми (солиқлар ва йиғимлар тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ тўланган солиқ ва йиғимлардан сўнг)

давлатга тегишли бўлган мол-мулкдан фойдаланиш натижасида олинадиган қонунчиликда кўзда тутилган бошқа даромадлар

Носолиқли

Ҳозирги амалиётда Давлат бюджетининг даромадлари қуйидаги тартибда классификация қилинаяпти

Тўғри (бевосита) солиқлар (юридик шахсларнинг фойдасидан олинадиган солиқ;  савдо ва умумий овқатланиш корхоналари учун ягона солиқ тўловидан Давлат бюджетига ажратмалар; ягона солиқ тўловидан (микрофирмалар ва кичик корхоналар билан биргаликда) Давлат бюджетига ажратмалар; жисмоний шахсларнинг даромадидан олинадиган солиқ ва тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланаётган юридик ва жисмоний шахс-ларнинг даромадидан олинадиган қатъий солиқ)

Эгри (билвосита) солиқлар (қўшилган қиймат солиғи; акциз-лар; божхона божлари; жисмоний шахслардан олинадиган ягона бож тўлови;  транспорт воситалари учун бензин, дизель ёқил-ғиси ва газ истеъмолига жисмоний шахслардан олинадиган солиқ)

Ресурс тўловлари ва мол-мулк солиғи (мол-мулк солиғи; ер солиғи; ер ости бойликларидан фойдаланганлик учун солиқ ва сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ)

Устама фойдадан олинадиган солиқ
.

Ободонлаштириш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлан-тириш учун солиқ

Бошқа даромадлар

Бюджет даромадларини ундириш методлари
1) солиқли методлар;
2) носолиқли методлар.

Солиқли

Миллий иқтисодиётда қўлланилаётган Давлат бюджети даромадлари тизимининг самарадорлиги  маблағларнинг  бюджетга тушумини ташкил этишга бевосита боғлиқ. Бу нарса ўз ичига қуйидагиларни олади

бюджетга тегишли бўлган даромадларни (солиқлар, тўловлар, божлар, ажратмалар ва бошқаларни) ҳуқуқий жиҳатдан расмийлаштириш

маблағлар тушумининг ҳажми ва муддатларини аниқлаш тартиби

даромадларни (тўловларни) бюджетга ўтказиш тартиби

бюджетга даромадларни тўловчиларни ҳисобга олиш

бюджетга даромадларни тўловчиларнинг жавобгарлиги

бюджетга даромадларни ўз вақтида ва тўлиқ ўтказилишини таъминлашга йўналтирилган чора-тадбирлар тизими

бюджетга даромадларни ундиришда солиқ органларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари

Юқоридагиларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишда давлат ва бюджетга даромадларни тўловчилар ўртасидаги манфаатларнинг оқилоналигини таъминлашга катта эътибор бермоқ лозим

Баҳс-мунозара ёки назорат учун саволлар

1)	Нима учун Давлат бюджетининг даромадлари оралиқ ха-рактерига эга?
2)	Давлат бюджети даромадларининг моддий-буюмлашган шаклини нималар ташкил этади?
3)	Бюджет даромадларини шакллантириш жараёнининг асо-сий принциплари нималардан иборат?
4)	Давлат бюджетининг даромадлари қандай меъзонлар асо-сида классификация қилиниши мумкин?
5)	Давлат бюджетининг даромадлари ўзининг манбаларига кўра қандай гуруҳларга бўлинади?
6)	Бюджетнинг солиқли даромадлари таркиби нималардан иборат?
7)	Давлат бюджетининг носолиқли даромадлари таркибига ни-малар киради?
8)	Бюджет даромадларининг таркибига тушумларнинг қандай турлари (кўринишлари) ҳисобга олиниши мумкин?
9)	Ҳозирги амалиётда Давлат бюджетининг даромадлари қан-дай тартибда классификация қилинаяпти?
10)	Тўғри (бевосита) ва эгри (билвосита) солиқларнинг тар-киби нималардан иборат?
11)	Ўзининг ижтимоий-иқтисодий белгисига кўра Давлат бюджетининг даромадлари қандай гуруҳларга бўлиниши мумкин?
12)	Мулкчилик шаклига кўра Давлат бюджетининг даромад-лари қандай кўринишларга эга бўлиши мумкин?
13)	Субъектларнинг даромадлари Давлат бюджети ихтиёрига қандай методларни қўллаш эвазига олинаяпти?
14)	Ҳозирги шароитда Давлат бюджети даромадларининг таркиби нималардан иборат ва унинг тузилмаси қандай?
15)	Миллий иқтисодиётда қўлланилаётган Давлат бюджети даромадлари тизимининг самарадорлиги нимага бевосита боғлиқ ва у ўз ичига нималарни олади?
16)	“Давлат бюджети даромадлари” ва “Давлат даромадлари” тушунчалари ўртасида баробарлик (тенглик) белгисини қўйиш мумкинми?

3-боб. Давлат бюджетининг харажатлари

	Давлат бюджетининг харажатлари умумий молиявий кате-гория бўлган бюджетнинг кўринишларидан бири бўлиб, унга те-гишли бўлган умумий хусусиятларга эгадир, яъни улар тақсимлаш характерига эга,  ифодаланишнинг пул шакли хос, пул фондлари-нинг амал қилиши билан боғланган ва давлат томонидан ташкил қилинади. Шу билан биргаликда Давлат бюджетининг харажатлари  бир бутуннинг ўзига хос қисми бўлганлиги учун улар давлатнинг марказлаштирилган пул фондлари маблағларидан фойдаланиш ва тегишли фондларни шакллантириш билан боғлиқдир. Бу тақсим-лаш муносабатларининг моддий-буюмлашган шакли турли соҳа-ларга йўналтирилаётган бюджет маблағларининг ҳаракатидан ибо-рат.
	Давлат бюджетининг харажатлари харажатларнинг конкрет турлари орқали намоён бўлади. Бюджет харажатлари конкрет тур-ларининг хилма-хиллиги эса, ўз навбатида, қуйидаги омилларнинг мавжудлиги билан белгиланади: давлатнинг иқтисодий табиати ва функциялари;  мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиёт дара-жаси; бюджетнинг миллий иқтисодиёт билан боғланганлиги; иқ-тисодий муносабатларнинг ривожланганлик даражаси; бюджет маблағларининг намоён бўлиш шакллари ва ҳ. к.
	Жамиятнинг иқтисодий ҳаётида бюджет харажатларининг ро-ли ва аҳамиятини аниқлаш учун уларни маълум белгиларга кўра туркумлаштириш мақсадга мувофиқ. Улар ўзларининг иқтисодий мазмуни, ижтимоий такрор ишлаб чиқаришдаги роли, ишлаб чиқа-риш тармоқлари ва фаолият турлари, ижтимоий мўлжалланганлиги бўйича ва маълум мақсадларига кўра алоҳида гуруҳларга ажрати-лиши мумкин. 
	Энг аввало, ўзининг иқтисодий мазмунига кўра, Давлат бюд-жетининг харажатлари капитал ва жорий харажатларга бўлинади.
Бюджетнинг капитал харажатлари инновацион ва инвести-цион фаолиятга йўналтирилган харажатлардир. Бу харажатларнинг таркибига:
 а) тасдиқланган инвестицион дастурга мувофиқ ҳаракатдаги ёки янгидан ташкил этилаётган юридик шахсларга инвестициялар учун мўлжалланган харажатлар;
б) юридик шахсларга инвестицион мақсадлар учун бюджет кредитлари сифатида бериладиган маблағлар;
в) кенгайтирилган такрор ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўл-ган капитал таъмирлашни амалга ошириш харажатлари ва шу би-лан боғлиқ бўлган бошқа харажатлар;
г) амалга оширилиши давлат мулкига тегишли бўлган мулкни ошириш ёки уни янгидан яратишга олиб келадиган харажатлар;
д) Давлат бюджети харажатларининг иқтисодий туркумлани-шига мувофиқ бюджетнинг капитал харажатлари таркибига кири-тиладиган бошқа харажатлар.
Давлат бюджетининг капитал харажатлари таркибида Тарақ-қиёт бюджети шакллантирилиши мумкин.
Давлат ҳокимият  органлари, маҳаллий ўз-ўзини бошқариш органлари, бюджет ташкилотларининг жорий фаолиятини таъмин-лашга йўналтирилган бюджет харажатлари, бошқа бюджетлар ва иқтисодиёт алоҳида тармоқларига дотация, субсидия ва субвенция шаклида кўрсатиладиган давлат томонидан қўллаб-қувватлаш би-лан боғлиқ бўлган харажатлар ва Давлат бюджети харажатларининг туркумланишига мувофиқ капитал харажатларнинг таркибига ки-ритилмаган бошқа харажатлар бюджетнинг жорий харажатлари дейилади. 
	Такрор ишлаб чиқаришдаги ролига кўра, Давлат бюджетининг харажатлари миллий иқтисодиётга (хўжаликка) қилинадиган хара-жатлар ва ижтимоий соҳа ҳамда аҳолини ижтимоий қўллаб-қув-ватлаш харажатларига бўлинади. Бу харажатларга, энг аввало, дав-лат корхоналари ва давлат улуши бор бўлган корхоналарнинг устав капиталини шакллантириш, уларни янада кенгайтириш ва ривож-лантириш, давлат моддий захираларини яратиш харажатлари кира-ди. Бюджетнинг ижтимоий соҳа ҳамда аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш харажатлари ҳам ижтимоий жиҳатдан зарур бўлган харажатлардир. Бу харажатлар истеъмол фондларини шакллан-тириш билан боғлиқ. Уларнинг бир қисми жамият аъзоларининг индивидуаль эҳтиёжларини, бошқа бир қисми эса  бутун жамият-нинг эҳтиёжларини қондиришга мўлжалланган. Бу ерда Давлат бюджетининг харажатлари ижтимоий истеъмол фондларини (мам-лакатнинг мудофаа фонди, илмий тадқиқотлар фонди ва бошқалар) шакллантиришни тўлиқ, шахсий истъмол фондларини эса қисман (номарказлаштирилган молиявий ресурслар билан биргаликда) таъ-минлайди. Шу билан биргаликда, бюджет маблағларининг катта қисми шахсий истеъмол фондларининг ижтимоий истеъмол фонд-ларига (маориф, соғлиқни сақлаш, маданият ва спорт, фан, ижти-моий суғурта ва ижтимоий таъминот, аҳоли учун ижтимоий аҳа-мият касб этган хизматлар баҳоси ўртасидаги фарқларни қоплаш,  кўп болали ва кам таъминланган оилаларга нафақалар фондлари ва бошқалар) тегишли бўлган қисмини шакллантиришда кенг фойдаланилади.
	Давлат бюджети харажатларининг тармоқ белгиси бўйича гу-руҳларга ажратишнинг асосига миллий иқтисодиёт (хўжалик)нинг умумэътироф этилган тармоқларга бўлиниши қабул қилинган. Шунга мувофиқ равишда бюджет харажатлари саноат, қишлоқ хўжалиги, қурилиш, транспорт, алоқа, маориф, соғлиқни сақлаш, маданият ва спорт, фан, ижтимоий суғурта ва ижтимоий таъминот, давлат бош-қаруви, мудофаа  ва ҳ. к. харажатларига бўлиниши мумкин.  Бюджет харажатлари миллий иқтисодиёт (хўжалик) тармоқларининг пул фонд-ларини шакллантиришда мустаҳкам молиявий асосни яратиш билан биргаликда,  харажатларнинг тармоқлараро бўлиниши молиявий ре-сурсларни тақсимлашдаги нисбатларни аниқлашга ҳам имкон бера-ди, миллий хўжаликнинг тармоқ таркибий тузилишини керакли  йўналишда ўзгартиради. Масалан, ҳозирги пайтда мамлакатимизда яратилган миллий даромаднинг ҳажми бюджет маблағларининг  катта қисмини ижтимоий соҳа ва аҳолини бевосита ижтимоий қўл-лаб-қувватлашга йўналтириш имконини бераяпти. Бир вақтнинг ўзида иқтисодиёт устувор тармоқларининг (машинасозлик, қишлоқ хўжалиги, электроэнергетика ва бошқалар) катта масштабларда бюджетдан молиялаштирилиши ҳам таъминланаяпти.
	Ижтимоий мўлжалланганлиги бўйича Давлат бюджети хара-жатларининг иқтисодий гуруҳларга ажратилиши давлатнинг тоифа-си ва у  томонидан бажарилаётган функцияларни ўзида акс эттира-ди. Ана шунга мувофиқ равишда Давлат бюджетининг барча хара-жатларини қуйидаги гуруҳларга бўлиш мумкин:
– ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш харажатлари;
– миллий хўжаликка (иқтисодиётга)  харажатлар;
– мудофаа харажатлари;
– бошқарув харажатлари.
Ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш хара-жатлари ўз таркибига маориф, соғлиқни сақлаш, маданият ва спорт, фан, ижтимоий таъминот, аҳоли учун ижтимоий аҳамият касб этган хизматлар баҳоларидаги фарқларни бюджетдан қоплаш ва оила-ларга ижтимоий нафақаларни олади. Давлатнинг ижтимоий функ-циясини ўзида акс эттириб, бу гуруҳдаги бюджетнинг харажатлари халқ таълими тизимини ривожлантириш ва такомиллаштиришга, фан ва маданиятни молиялаштиришга, аҳолининг тиббий хизматга бўлган талабини (эҳтиёжини) қондиришга, ижтимоий суғурта ва ижтимоий таъминотни амалга оширишга  кенг йўл очиб беради.
Миллий хўжаликка (иқтисодиётга) бюджетдан харажатлар-нинг қилиниши давлатнинг ҳамон хўжалик юритувчи  асосий субъект-лардан бири эканлигидан дарак беради. Айнан бу харажатлар катта масштабларда янги саноат корхоналарини қуриш, замонавий ин-дустриал асосда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини ривожлан-тириш, транспорт, алоқа ва иқтисодиёт бошқа тармоқларининг тех-никавий қайта қуролланишини таъминлашга имкон яратади. Шу-нинг учун ҳам ҳозирги шароитда Давлат бюджетининг бу харажат-лари орасида иқтисодиётга харажатлар ва марказлаштирилган ин-вестицияларни молиялаштириш харажатлари алоҳида ўринни эгал-лайди.
Давлат бюджетининг мудофаа харажатлари ҳам давлатнинг функцияларидан келиб чиқади. Улар ҳар бир давлатнинг ўз мудо-фаа қобилиятини мустаҳкамлаши  кераклиги билан боғлиқдир. Бюджет маблағлари ҳисобидан Қуролли Кучларнинг барча турлари  молиялаштирилади.
Давлат томонидан бошқарув шаклидаги фаолият турининг амал-га оширилиши, унинг хўжалик-ташкилотчилик функцияси Давлат бюджетидан бошқарув харажатлари деб номланган алоҳида харажат-ларнинг қилинишини тақозо этади. Бошқарув  (давлат ҳокимияти ор-ганлари,  суд ва прокуратура органлари, фуқароларнинг ўз-ўзини бош-қарув органлари) харажатлари давлат органлари фаолиятининг молия-вий асосини ташкил этиб, жамият ҳаётининг барча соҳаларига раҳ-барлик қилишга  имкон яратади.
Давлат бюджетининг барча харажатлари юқоридаги тўртта гуруҳдан қайси бирига киришидан қатъи назар улар ўзларининг маълум конкрет мақсадларга мўлжалланганлиги бўйича ҳам бир неча қисмларга бўлинади. Бу қисмлар Давлат бюджети харажат-ларининг конкрет турларидан таркиб топади. Капитал қуйилмалар, дотациялар, субвенциялар, субсидиялар, бюджет ссудалари, иш ҳа-қи, овқатланиш харажатлари, капитал ва жорий ремонт, канцелярия ва хўжалик харажатларини Давлат бюджети харажатларининг конкрет турлари сифатида кўрсатиш мумкин. Бюджет харажат-ларининг маълум конкрет мақсадларга мўлжалланганлиги бўйича туркумланиши бюджет маблағларидан оқилона фойдаланишга ша-роит яратади, бюджет ассигнованияларидан фойдаланиш устидан  самарали ва таъсирчан молиявий назоратни амалга оширишнинг зарурий асоси ҳисобланади.
	Иқтисодий нуқтаи-назардан туркумларга ажратилиши билан бир қаторда Давлат бюджетининг харажатларини ташкилий жиҳат-дан ҳам гуруҳларга ажратиш мумкин. Бунинг асосида  Давлат бюд-жети харажатларини юқори ташкилотлар (вазирликлар, уюшмалар, ассоциациялар, бирлашмалар, концернлар, компаниялар ва ҳ. к.) ва ҳудудий белгилар ётиши мумкин. Бюджет харажатларининг юқори ташкилотлар бўйича гуруҳланиши бюджет маблағларини конкрет олувчиларни кўрсатади ва улар тармоқ ичида пул фондларини ша-кллантиришда масъул бўлиб, ажратилган бюджет ассигнования-ларидан ўз вақтида, самарали ва  қонуний фойдаланиш устидан жавобгардирлар.
	Давлат бюджети харажатларининг ҳудудий белгига мувофиқ равишда бўлиниши улар марказлашувининг турли даражаларини ўзида акс эттиради. Шу муносабат билан, давлат бошқаруви да-ражасига кўра, Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджетининг ха-ражатлари республика ва маҳаллий бюджетларнинг харажатлари-дан таркиб топади. 
	Фақат республика бюджетидан молиялаштириладиган хара-жатларга қуйидагилар киради:
	а) Ўзбекистон Республикаси Президенти, Олий мажлис Сена-ти, Олий мажлис Қонунчилик палатаси, Марказий сайлов комис-сияси, ижроия ҳокимиятнинг республика ва ҳудудий органлари фаолиятини таъминлаш билан боғлиқ бўлган харажатлар ва умум-давлат бошқаруви характеридаги бошқа харажатлар;
	б) республика суд, прокуратура, ҳуқуқ тартибот органлари тизими;
	в) умумдавлат манфаатлари учун халқаро фаолиятни амалга ошириш;
	г) миллий мудофаа ва давлатнинг хавфсизлигини таъминлаш,  саноатнинг мудофаа тармоқлари конверсиясини амалга ошириш;
	д) фундаменталь тадқиқотлар ва илмий-техника тараққиётини молиялаштириш;
	е)  темир йўл, ҳаво ва дарё транспортини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш;
	ё) иқтисодиёт базавий тармоқларини давлат томонидан қўл-лаб-қувватлаш;
ж)  республика ёки давлат ҳокимияти органлари тасарруфида бўлган муассасаларни сақлаш;
и)  республика мулкини шакллантириш;
й)  Ўзбекистон Республикасининг давлат қарзига хизмат қи-лиш ва уни қайтариш;
к) давлат қимматбаҳо металлари ва моддий захираларини тўл-дириш;
л) сайловлар ва референдумларни ўтказиш;
м) ҳукумат инвестицион дастурларини молиялаштириш;
н) республика ҳукуматининг қарорлари бажарилишини таъ-минлаш;
о) республика субъектларини молиявий қўллаб-қувватлаш;
п) бошқа харажатлар. 
	Бозор иқтисодиёти шароитида Давлат бюджетининг хара-жатлари унинг даромадлари билан узвий боғлангандир. Бундай ўза-ро боғлиқлик харажатларнинг миқдорий жиҳатдан даромадларга мувофиқ келиши ва уларнинг бир-бирига  ўзаро таъсир кўрсатиши орқали ифодаланади. Бир томондан, аксарият ҳолларда, бюджет харажатларининг ҳажми бюджет даромадларининг ҳажми билан чекланади. Ўз навбатида, бюджет даромадларининг ҳажми эса дав-латнинг иқтисодий имкониятлари билан аниқланади. Шунинг учун ҳам бу ерда бюджет харажатларининг шундай ҳажмини ва миллий хўжаликда пул фондларини шакллантиришда бюджет маблағ-ларидан фойдаланишнинг шундай муддатларини ўрнатиш керакки, улар минимал харажатлар қилиб максимал самарага эришиш орқа-ли давлат олдидаги ижтимоий-иқтисодий вазифаларни муваффа-қиятли бажарилишини таъминласин. Бошқа томондан эса, ишлаб чиқаришнинг ўсишига ижобий таъсир қилиш, илмий-техника та-раққиётини тезлаштириш ва миллий хўжаликдаги пропорцияларни оптималлаштириш орқали Давлат бюджетининг харажатлари унинг даромадлари даражасининг ортишига ўз таъсирини кўрсатади.
	Давлат бюджети харажатлари ҳажмининг йилдан-йилга ортиб бориши уларни  миллий  хўжаликнинг самарадорлиги нуқтаи-на-заридан баҳолашни жуда долзарб муаммога айлантириб қўяди. Бун-да миллий хўжаликнинг якуний натижасини баҳолаб, фақат унга тегишли бўлган даромадларнинг қўшимча равишда ўсганлигига эътибор бериш билан чекланиш мақсадга мувофиқ эмас. Бу ерда, бир вақтнинг ўзида, жамиятнинг ижтимоий тараққиёт даражаси, ижтимоий муаммоларнинг қай даражада ҳал этилганлиги ҳам на-зардан четда қолмаслиги керак. Албатта, миллий хўжаликнинг яку-ний натижаси бюджет харажатларининг умумий ҳажмига, уларнинг таркибий тузилишига, бюджет маблағларидан тўғри, иқтисод қилиб ва самарали фойдаланишга бевосита боғлиқ. Шунинг учун ҳам ҳо-зирги шароитда бюджет харажатларининг илмий асосланган ҳолда  режалаштирилишига, бюджет ассигнованияларидан фойдаланиш устидан молиявий назоратнинг бутун тизимига алоҳида эътибор бериш лозим.
	Миллий хўжаликни молиявий тартибга солишнинг муҳим инс-трументларидан бири ҳам Давлат бюджетининг харажатларидир.  Бу ерда, одатда, молиявий тартибга солиш дейилганда, миллий хў-жаликдаги оқилона пропорцияларни таъминлаш мақсадида бюджет маблағларини тармоқлар ва ҳудудлар кесимида тақсимлаш ва қайта тақсимлашнинг шакллари ва методлари мажмуи тушунилади. Мил-лий хўжаликни молиявий тартибга солишнинг объектив зарурлиги  катта ўзгарувчанлик билан характерланадиган унинг мураккаб бўл-ган организми турли қисмларида молиявий ресурсларни жамғариш суръатларининг турличалиги билан изоҳланади. Бюджет ресурс-ларини сарф қилиш орқали давлат пул маблағларини тақсимлашда вужудга келган пропорцияларни ўзгартириши ва бунинг оқибатида  баъзи бир тармоқларнинг (ҳудудларнинг) ривожланишини тезлаш-тириши ва бошқаларининг ривожланишини рағбатлантирмасдан мил-лий хўжаликнинг ривожланишини тартибга солиши мумкин. Бюджет маблағларининг катта қисмидан муҳим ишлаб чиқариш-ҳудудий ком-плексларни ривожлантиришга сарфлаш секин-асталик билан чуқур сифат ўзгаришларининг содир бўлишига – ижтимоий ишлаб чиқа-риш таркибий тузилмасининг ўзгаришига олиб келади. 
	Мамлакат миллий хўжалигини молиявий жиҳатдан тартибга солиш Давлат бюджети даромадларини режалаштириш ва бюд-жетдан молиялаштириш жараёнлари давомида амалга оширилади.  Режалаштириш жараёнининг ўзидаёқ Давлат бюджети харажат-ларининг умумий ҳажми горизонталига (тармоқ, вазирлик ва мақ-садли кесимларда) ва вертикалига (бошқарувнинг турли даража-ларига мувофиқ равишда) тақсимланиб,  иқтисодиётда таркибий ўз-гаришларнинг содир бўлиши учун тегишли шароит яратилади. Бюджетдан молиялаштириш жараёнида эса давлат ўзининг ихтиё-рига келиб тушаётган пул маблағларини режалаштирилган тад-бирлар доирасида ва ундан ташқарида кенг манёвр қилиш имконига эга бўлади. Маблағларни конкрет тақсимловчиларга бюджет кре-дитларини очиш, бюджет ассигнованияларини бериш ва уларнинг самарали фойдаланиши устидан назоратни амалга ошириб, молия органлари иқтисодиётнинг ривожланиши устидан кузатувни диққат билан амалга оширадилар ва керак бўлган ҳолларда тақсимла-наётган бюджет маблағларининг пропорцияларини ўзгартирадилар.
	Давлат бюджетида даромадларни харажатларнинг конкрет турлари ва йўналишлари бўйича  бириктирилиши принципи бўлма-ганлиги учун бу ерда бюджет ресурслари билан кенг манёвр қилиш ва шунга мувофиқ равишда давлатнинг ихтиёрига келиб тушувчи пул маблағлари  ҳар қандай зарурий йўналишда фойдаланилиши  мумкин.
	Давлат бюджети харажатларининг таркиби ва унинг тузил-маси давлатнинг табиатига, у томонидан бажарилаётган функция-ларга, миллий хўжаликнинг эҳтиёжларига боғлиқ ҳамда  бюджет механизми орқали ишлаб чиқариш ва истеъмолнинг баъзи бир омилларига давлатнинг таъсирчанлигини таъминлаш кабилар билан белгиланади.
Демак, 2-жадвал маълумотларининг кўрсатишича, 2007 йилда Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети харажатларининг ярми-дан кўпроғини (54,1%)  ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб- қувватлаш харажатлари ташкил этмоқда. Бу харажатлар-нинг таркибида асосий ўринни маориф (32,6%), соғлиқни сақлаш (11,9%) ва оилаларга ижтимоий нафақалар (6,6%) эгалламоқда. Умумий  ҳолда эса ана шу  уч гуруҳдаги харажатлар Давлат бюдже-тидан ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлашга мўлжалланган маблағларнинг 94,5%га тенг бўлмоқда.
Умуман олганда, Давлат бюджетининг бу гуруҳга кирувчи ха-ражатлари ёш авлодни тарбиялаш ва уларга замонавий билимларни бериш, миллий хўжалик учун зарур бўлган юқори малакали кадр-ларни тайёрлаш, аҳолига малакали  тиббиёт хизматини кўрсатиш, ижтимоий суғурта ва ижтимоий таъминот янада яхшилаш, бозор иқтисодиётига ўтишнинг ҳозирги мураккаб шароитида аҳолини ижтимоий жиҳатдан ҳимоя қилиш ва уни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш масалаларига Ўзбекистонда қандай эътибор берилаёт-ганлигини яна бир бор яққол кўрсатмоқда.

	
2-жадвал
Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети
харажатларининг таркиби ва тузилмаси

Х а р а ж а т л а р	2007 йил (режа)	
	млн. сўмда	%да	
   1. Ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўл-лаб-қувватлаш харажатлари – ҳаммаси	2 885 872,4	54,1	
улардан:			
1.1. Маориф	1 740 447,7	32,6	
1.2. Соғлиқни сақлаш	636 085,1	11,9	
1.3. Маданият ва спорт	71 502,5	1,3	
1.4. Фан	28 923,2	0,5	
1.5. Ижтимоий таъминот	20 688,4	0,4	
1.6. Аҳоли учун ижтимоий аҳамиятга эга бўлган
       хизматлар баҳосидаги фарқларни бюджетдан
        қоплаш	
14 463,8	
0,3	
1.7. Оилаларга ижтимоий нафақалар (болали оилаларни қўшган ҳолда)	350 020,6	6,6	
2. Бюджетдан ташқари Пенсия фондига дотация	45 000,0	0,8	
3. Фуқаролик жамияти институтлари, ИИЧБ ва
     ННТларнинг ривожланишига грантлар ва
     маблағлар	
2 200,0	
0,04	
4. Иқтисодиёт харажатлари	643 381,6	12,1	
5. Марказлаштирилган инвестицияларни
    молиялаштириш харажатлари	460 000,0	8,6	
6. Давлат ҳокимият органлари, бошқарув ва суд
    органларини сақлаш	118 758,7	2,2	
7. Фуқароларнинг ўз-ўзини бошқариш орган-ларини сақлаш	39 103,6	0,7	
8. Вазирлар Маҳкамасининг резерв фонди	20 000,0	0,4	
9. Бошқа харажатлар	1 119 912,3	21,0	
   Давлат бюджетининг харажатлари - жами	5 334 229,1	100,0	
	
	Иқтисодиёт харажатлари ва марказлаштирилган инвестиция-ларни молиялаштириш харажатлари ўзларининг салмоғига кўра Ўз-бекистон Республикаси Давлат бюджетининг харажатлари тарки-бий тузилмасида кейинги ўринни эгаллаб, уларнинг ҳар бирига, мос равишда, бюджет харажатларининг 12,1% ва 8,6% қисмлари тўғри келаяпти. Бу рақамлар бюджет маблағлари ҳисобидан мамлакат иқ-тисодиётининг барқарор ўсишини таъминлаш, унинг таркибий ту-зилмасини такомиллаштириш ва ўзгартириш, миллий хўжалик сек-торларида иқтисодий самарадорликнинг ўсишини таъминлаш, илмий-техника  тараққиётининг  ўсиш суръатларини тезлаштириш, ягона тех-никавий сиёсатни юргизишга жиддий эътибор берилаётганлигидан дарак  беради.
	Давлат бюджетининг харажатларидан фойдаланиш бюджет-дан молиялаштириш орқали амалга оширилади.  Шу муносабат билан, бюджетдан молиялаштириш дейилганда  режада кўзда ту-тилган тадбирларни амалга ошириш учун субъектларга бюджетдан маблағларни тақдим этиш тизими тушунилади. У пул маблағларини тақдим этишнинг ўзига хос бўлган шакл ва методлари билан хара-ктерланади ҳамда маълум бир принципларга таянади. Бюджетдан молиялаштиришнинг принциплари, шакллари ва методлари бу ти-зимнинг таркибий элементлари бўлиб ҳисобланади ва унинг амал қилиш натижаларига ўз таъсирини кўрсатади. Муҳим ижтимоий-иқтисодий вазифалар ҳал этилаётган ҳозирги пайтда оқилона ва самарали бюджетдан молиялаштириш тизимининг аҳамияти янада ортади.
	Бюджетдан молиялаштиришнинг оқилона тизимини ташкил этишда, энг аввало, молиялаштириш принциплари муҳим роль ўйнайди. Ҳозирги амалиётда фойдаланилаётган бюджетдан молия-лаштиришнинг принципларини умумий ва хусусий гуруҳларга бў-лиш мумкин. Умумий принциплар бюджетдан маблағ оладиган барча субъектларнинг фаолиятига тегишлидир. Хусусий принцип-лар эса  субъектлар фаолиятининг ташкил этилишига боғлиқ ра-вишда бюджет маблағларининг тақдим этилиш тартибини белгилаб беради.
	Бюджетдан молиялаштиришнинг умумий принциплари қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин:
– минимум харажатларда максимум самарани олиш;
	– бюджет ассигнованияларидан фойдаланишнинг мақсадли
            характердалиги;
– кўзда тутилган режаларнинг бажарилиши ва олдин берилган
            ассигнованияларнинг фойдаланилганлигини инобатга олган ҳолда
	  бюджет маблағларини тақдим этиш;
	Умумий принциплар билан биргаликда бюджетдан молиялаш-тириш амалиётида хусусий принциплардан ҳам фойдаланилади. Уларнинг таркибига қуйидагилар киради:
– фақат ишлаб чиқаришни кенгайтириш харажатларига бюджет ассигнованияларини ажратиш;
– бюджет ассигнованияларининг ўлчамини аниқлашда “қолдиқ” ёндошувидан фойдаланиш; 
– бюджетдан молиялаштиришни режалаштирилаётган хара-жатларни кредит методи орқали таъминлаш билан биргаликда фойдаланиш;
– корхоналарнинг молиявий ҳолатини бюджетли тартибга со-лиш принципи ва бошқалар.
	Амалиётда бюджетдан молиялаштиришнинг турли шакллари-дан фойдаланилади. Сметали молиялаштириш, дотация, субвенция, субсидия, бюджет ссудалари, баҳолардаги фарқни қоплаш  ва бошқалар бюджетдан молиялаштиришнинг шаклларидир.

Мустақил ўзлаштириш учун чизмали материаллар

Давлат бюджетининг харажатлари

тақсимлаш характерига эга

ифодала-нишнинг пул 
шакли 
хос

пул фонд-ларининг амал қили-ши билан боғланган

давлат томонидан ташкил қилинади

Давлат бюджетининг харажатлари  бир бутуннинг ўзига хос қисми бўлганлиги учун улар давлатнинг марказлаштирилган пул фондлари маблағларидан фойдаланиш ва тегишли фондларни шакллантириш билан боғлиқдир. Бу тақсимлаш муносабатларининг моддий-буюм-лашган шакли турли соҳаларга йўналтирилаётган бюджет маблағ-ларининг ҳаракатидан иборат

Бюджет харажатлари конкрет турларининг хилма-хиллиги  қуйидаги омилларнинг мавжудлиги билан белгиланади:

давлатнинг иқтисодий табиати ва функциялари

мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиёт даражаси

бюджетнинг миллий иқтисодиёт билан боғланган
лиги

иқтисодий муносабатларнинг ривожланганлик даражаси

бюджет маблағларининг намоён бўлиш шакллари ва ҳ. к.

Жамиятнинг иқтисодий ҳаётида бюджет харажатларининг роли ва аҳамиятини аниқлаш учун улар қуйидагиларга кўра туркумлаштирилади

иқтисодий мазмуни

ижтимоий такрор ишлаб чиқаришдаги роли

ишлаб чиқариш тармоқлари ва фаолият турлари

ижтимоий мўлжалланганлиги бўйича

маълум мақсадларига
кўра

Иқтисодий мазмунига кўра Давлат бюджетининг харажатлари иккига  бўлинади

Капитал
харажатлар

Жорий
харажатлар

инновацион ва инвестицион фаолиятга йўналтирил-
ган харажатлар

Давлат ҳокимият  органлари, маҳаллий ўз-ўзини бошқариш органлари, бюджет ташкилотларининг жорий фаолиятини таъминлашга йўналтирилган бюджет харажатлари, бошқа бюджетлар ва иқтисо-диёт алоҳида тармоқларига дотация, субсидия ва субвенция шаклида кўрсатиладиган давлат томони-дан қўллаб-қувватлаш билан боғлиқ бўлган харажатлар

Бюджет капитал харажатларининг (инновацион ва инвестицион фаолиятга йўналтирилган) таркиби қуйидагилардан иборат:

тасдиқланган инвестицион дастурга мувофиқ ҳаракатдаги ёки янгидан ташкил этилаётган юридик шахсларга инвестициялар учун мўлжалланган харажатлар

юридик шахсларга инвестицион мақсадлар учун бюджет кредитлари сифатида бериладиган маблағлар

кенгайтирилган такрор ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлган капитал таъмирлашни амалга ошириш хара-жатлари ва шу билан боғлиқ бўлган бошқа харажатлар

амалга оширилиши давлат мулкига тегишли бўлган мулк-ни ошириш ёки уни янгидан яратишга олиб келадиган харажатлар

Давлат бюджети харажатларининг иқтисодий туркум-ланишига мувофиқ бюджетнинг капитал харажатлари таркибига киритиладиган бошқа харажатлар

Давлат бюджетининг капитал харажатлари таркибида Тараққиёт бюджети шакллантирилиши мумкин

Давлат бюджетининг харажатлари
(такрор ишлаб чиқаришдаги ролига қараб)

Давлат бюджетининг харажатлари
(тармоқ белгисига кўра)

миллий иқтисодиёт (хўжалик)нинг умумэътироф этилган тармоқларга бўлинишига мувофиқ равишда бюджет харажатлари саноат, қишлоқ хўжалиги, қурилиш, транспорт, алоқа, маориф, соғлиқни сақлаш, маданият ва спорт, фан, ижтимоий суғурта ва ижтимоий таъминот, давлат бошқаруви, мудофаа  ва ҳ. к. харажатларга бўлиниши мумкин.

Давлат бюджетининг харажатлари
(ижтимоий мўлжалланганлиги бўйича)

Ижтимоий соҳа ва аҳолини
қўллаб-қувватлаш харажатла-ри

Миллий
хўжа-ликка (иқти-содиётга)
харажат
лар

Мудо-
фаа
хара-
жат-
лари

Бош-қарув харажат-
лари
-	офаа харажатлари;
-	бошқарув харажатлари мудофаа харажатлари;
-	бошқарув харажатлари мудофаа харажатлари;
бошқарув харажатлари

ижтимоий соҳа ҳамда аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш харажатлари

миллий иқтисодиётга (хўжаликка) қилинадиган харажатлар

Давлат бюджетининг харажатлари
(конкрет мақсадларга мўлжалланганлиги бўйича)

дота-
ция-
лар

суб-
вен-
ция-
лар

суб-
сидия-
лар

бюд-
жет ссуда-
лари

капитал қуйилма-лар

капитал ва жорий ремонт

овқатланиш харажатлари

канцелярия ва хўжалик харажат-
лари

иш
ҳақи

Давлат бюджетининг харажатлари
(давлат бошқаруви даражасига кўра)

Республика бюджетининг харажатлари

Маҳаллий бюджетларнинг харажатлари

Республика бюджетидан молиялаштириладиган харажатлар

Ўзбекистон Республикаси Президенти, Олий мажлис Сенати, Олий мажлис Қонунчилик палатаси, Марказий сайлов комиссияси, ижроия ҳокимиятнинг республика ва ҳудудий органлари фаолиятини таъминлаш билан боғлиқ бўлган харажатлар ва умумдавлат бошқаруви характеридаги бошқа харажатлар

республика суд, прокуратура, ҳуқуқ тартибот органлари тизимини сақлаш харажатлари

умумдавлат манфаатлари учун халқаро фаолиятни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган харажатлар

миллий мудофаа ва давлатнинг хавфсизлигини таъминлаш харажатлари

фундаменталь тадқиқотлар ва илмий-техника тараққиётини молиялаштириш харажатлари

республика ёки давлат ҳокимияти органлари тасарруфида бўлган муассасаларни сақлаш харажатлари

иқтисодиёт базавий тармоқларини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш харажатлари 

давлат қарзига хизмат қилиш ва уни қайтариш харажатлари 

ҳукумат инвестицион дастурларини молиялаштириш харажатлари

Республика аҳамиятига эга бўлган бошқа харажатлар 

Ҳозирги пайтда Ўзбекистон Республикаси 
Давлат бюджети харажатларининг амалдаги таркиби

Ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш харажатлари

Бюджетдан ташқари Пенсия фондига дотация

Фуқаролик жамияти институтлари, ИИЧБ ва ННТларнинг ривожланишига грантлар ва маблағлар

Иқтисодиёт харажатлари

Марказлаштирилган инвестицияларни молиялаштириш хара-жатлари 

Давлат ҳокимият органлари, бошқарув ва суд органларини сақлаш харажатлари 

Фуқароларнинг ўз-ўзини бошқариш органларини     сақлаш харажатлари

Вазирлар Маҳкамасининг резерв фонди

Бошқа харажатлар

Давлат бюджетининг харажатларидан фойдаланиш бюджет-дан молиялаштириш орқали амалга оширилади

Бюджетдан молиялаштириш дейилганда  режада кўзда ту-тилган тадбирларни амалга ошириш учун субъектларга бюджетдан маблағларни тақдим этиш тизими тушунилади

Баҳс-мунозара ёки назорат учун саволлар

1)	Давлат бюджетининг харажатлари қандай характерли бел-гиларга эга?
2)	Давлат бюджети харажатлари конкрет турларининг хилма-хиллиги нималар билан изоҳланади?
3)	Давлат бюджетининг харажатлари қандай белгиларга кўра туркумлаштирилади?
4)	Ўзининг иқтисодий мазмунига кўра Давлат бюджетининг ха-ражатлари қандай харажатларга бўлинади?
5)	Давлат бюджетининг капитал харажатлари дейилганда нима-лар тушунилади ва уларнинг таркиби нималардан иборат?
6)	Давлат бюджетининг жорий харажатлари дейилганда нималар тушунилади ва уларнинг таркибига нималар киради?
7)	Такрор ишлаб чиқаришдаги ролига кўра Давлат бюджетининг харажатлари қандай гуруҳларга бўлинади?
8)	Давлат бюджети харажатларининг тармоқ белгиси бўйича гу-руҳларга ажратишнинг асосида нима ётади?
9)	Ижтимоий мўлжалланганлиги бўйича Давлат бюджетининг харажатлари қандай гуруҳлардан ташкил топган?
10)	Давлат бюджети харажатларининг конкрет турлари нималар-дан таркиб топади?
11)	Давлат бюджетининг харажатлари ташкилий жиҳатдан қан-дай гуруҳларга ажратилади?
12)	Давлат бюджетининг харажатлари ҳудудий белгига мувофиқ қандай гуруҳлардан ташкил топади?
13)	Фақат Республика бюджетидан молиялаштириладиган хара-жатларга нималар киради?
14)	Бозор иқтисодиёти шароитида Давлат бюджетининг хара-жатлари унинг даромадлари билан узвий боғланганми?
15)	Ҳозирги шароитда Давлат бюджети харажатларининг кон-крет таркиби нималардан иборат ва уларнинг тузилмаси қанақа?
16)	Бюджетдан молиялаштириш дейилганда  нима тушунилади?
17)	Бюджетдан молиялаштиришнинг умумий принциплари ни-малардан иборат?
18)	Амалиётда бюджетдан молиялаштиришнинг қандай шакл-ларидан фойдаланилмоқда?
19)	“Давлат бюджетининг харажатлари” ва “Давлат харажат-лари” иборалари бир хил маъно-мазмунни англатадими?

4-боб. Бюджет дефицити ва уни молиялаштириш

Назарий жиҳатдан олиб қаралганда бюджетнинг соғлом (нор-мал) фаолият кўрсатиши унга тегишли бўлган даромадлар ва хара-жатларнинг тенглигини тақозо этади. Ҳақиқатдан ҳам у ёки бу миқ-дордаги харажатларни амалга ошириш учун бюджет шу миқдор-даги даромадларга эга бўлиши керак. Акс ҳолда бу харажатларни амалга оширишнинг иложи бўлмайди. Бюджет даромадлари ва харажатларининг тенглиги бюджетнинг баланслаштирилганлиги-дан далолат беради.
Амалиётда бюджет даромадлари ва харажатларининг тенгли-гига ҳамма вақт ҳам эришилавермайди. Айрим ҳолларда бюджет-нинг даромадлари унинг харажатларидан кўп бўлиши мумкин. Бун-дай бюджет профицитли бюджет дейилади. Аксинча, баъзи ҳоллар-да эса бюджетнинг харажатлари унинг даромадларидан кўпроқ бўлади. Шунга мувофиқ равишда бюджет харажатларининг бюджет даромадларидан кўп бўлишига бюджет дефицити  дейилади.
Бошқа ҳоллар тенг бўлган шароитда, бюджет дефицити вужудга келишининг энг умумий сабаблари қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин:
•	иқтисодиётни ривожлантириш учун йирик давлат капитал қуйилмаларини амалга оширишнинг зарурлиги;
•	фавқулодда ҳодисаларнинг мавжудлиги;
•	 иқтисодиётдаги таназзулли (кризисли) ҳолатлар ва унинг емирилиши;
•	молия-кредит алоқаларининг етарли даражада самарали эмаслиги;
•	ҳукумат томонидан мамлакатдаги молиявий ҳолат устидан етарли даражада назорат қила олмаслик;
•	ижтимоий ишлаб чиқаришнинг нисбатан паст даражада са-марадорлиги;
•	ташқи иқтисодий алоқаларнинг нисбатан кам натижалилиги;
•	бюджет харажатларининг нооқилона таркибий тузилиши (структураси);
•	мамлакат миқёсида мавжуд бўлмаган маблағлар ҳисобидан яшашга интилиш;
•	йирик давлат инвестицияларини амалга ошириш амалиё-тининг мавжудлиги;
•	ҳарбий харажатлар даражасининг нисбатан катталиги;
•	ички реал имкониятни етарли даражада инобатга олмаган ҳолда бошқа мамлакатларга ёрдам берилиши;
•	давлатга иқтисодиёт ва социал соҳани ривожлантиришга стимул сифатида фойдаланиш имконини бермайдиган ва етарли даражада самарали бўлмаган бюджет механизмининг мавжудлиги;
•	бошқа сабаблар.
Бюджет дефицити  вужудга келганда, унга нисбатан стратегик ёндошув (стратегия) қуйидагиларга алоҳида эътибор берилишини тақозо этади:
•	бюджет дефицитининг мавжудлигини математик йўл билан ҳал қилишга ҳаракат қилмаслик керак. Чунки, бу ҳолда, иқти-содиётни “даволаш” ўрнига унинг касаллиги кучаяди;
•	бюджетнинг баланслилиги, даромадларнинг харажатлардан кўплиги соғлом ва узлуксиз ривожланаётган иқтисодиётдан далолат бермайди. Бюджет дефицити бўлиши мумкин;
•	бюджет дефицитининг миқдори (даражаси), одатда, мамла-кат ялпи миллий маҳсулотининг 2-3%дан ошмаслиги лозим. Ана шу чегарадан ошилса, уни тезроқ қисқартириш (ёки шу даражага келтириш) чораларини кўриш керак;
•	бюджет дефицитини қоплаш учун, энг аввало, давлат кре-дитининг турли шаклларидан фойдаланмоқ лозим. Шунингдек, дав-лат қимматбаҳо қоғозларини молиявий бозорда жойлаштириш мақ-садга мувофиқдир. Аксинча, миллий пул бирлиги белгиларини зарб этувчи ускунани (станокни) ишга солмаслик керак;
•	бюджет дефицитининг даражасини камайтириш  ёки унга бар-ҳам бериш учун, биринчи навбатда, иқтисодиётнинг ўзини “давола-моқ” лозим. Акс ҳолда, ана шу мақсадга эришиш учун кўзда тутилган ҳар қандай тадбир, албатта, муваффақиятсизликка учрайди.
Бюджет дефицитининг даражасини камайтириш ёки унга бар-ҳам бериш борасидаги амалга оширилиши лозим бўлган чора-тад-бирларнинг энг асосий йўналишлари қуйидагилардан иборат:
•	бюджет харажатларининг (маблағларининг) инвестицион йўналишини ўзгартириш, уларни энг кўп самара берадиган йўна-лишларга йўналтириш;
•	хўжалик юритишнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олувчи молиявий имтиёз ва жазолардан кенг фойдаланиш;
•	давлатдан молиялаштиришни ва давлат иқтисодиёти соҳа-сини қисқартириш, хорижий давлатларга ёрдам кўрсатишни кескин камайтириш;
•	ҳарбий харажатларни  қисқартириш;
•	энг муҳим социал дастурларнигина молиялаштиришни сақ-лаб қолиш, йирик бюджет харажатларини талаб этувчи дастурлар-ни қабул қилишни тўхтатиб туриш;
•	қарзларни давлат қимматбаҳо қоғозлари шаклида расмий-лаштирмасдан туриб ҳукумат органларига кредит беришни Марка-зий банк учун тақиқлаб қўйиш;
•	хорижий сармояларни жалб этиш;
•	ва бошқалар.
Бюджет дефицити вужудга келган пайтда уни молиялаштириш манбаларини аниқлаб олмоқ зарур. Уни молиялаштиришнинг асо-сий манбаларидан бири давлатнинг қарз олишидир.
Давлатнинг қарзларни олиши жисмоний ва юридик шахслар, хорижий давлатлар, халқаро молиявий ташкилотлардан жалб қили-надиган заём ва кредитларни олишдан иборат бўлиб, улар бўйича қарз олувчи ёки бошқа қарз олганларнинг қарзларни қайтариш бў-йича кафолатчи сифатида ҳукуматнинг қарз мажбуриятлари вужуд-га келади. 
Давлатнинг ички қарзларни олиши жисмоний ва юридик шахс-лар, хорижий давлатлар, халқаро молиявий ташкилотлардан жалб қи-линадиган заём ва кредитларни олишдан иборат бўлиб, улар бўйича қарз олувчи ёки бошқа қарз олганларнинг қарзларни қайтариш бўйича кафолатчи сифатида ҳукуматнинг ўз миллий валютасида ифодаланган қарз мажбуриятлари пайдо бўлади. 
Давлатнинг ташқи қарзларни олиши жисмоний ва юридик шахс-лар, хорижий давлатлар, халқаро молиявий ташкилотлардан жалб қи-линадиган заём ва кредитларни олишдан иборат бўлиб, улар бўйича қарз олувчи ёки бошқа қарз олганларнинг қарзларни қайтариш бўйича кафолатчи сифатида ҳукуматнинг хорижий валютада ифодаланган қарз мажбуриятлари вужудга келади. 
Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг барча манбалари жа-лб қилинган маблағларнинг барча асосий турлари бўйича навбатдаги молиявий йилга мўлжалланган бюджет тўғрисидаги қонунда қонун-чилик ҳокимияти органлари томонидан албатта тасдиқланиши керак. 
	Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг манбаи сифатида мамлакат Марказий банкининг кредитлари ва Марказий банк томо-нидан ҳукуматнинг сотиб олинган қарз мажбуриятлари майдонга чиқиши мақсадга мувофиқ эмас.
Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг барча манбаларини икки гуруҳга бўлиш қабул қилинган:
1)	ички манбалар;
2)	ташқи манбалар.
Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг ички манбалари сифатида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин:
•	мамлакат ҳукумати томонидан шу мамлакатнинг миллий валютасида кредит ташкилотларидан олинган кредитлар;
•	мамлакат ҳукумати номидан қимматбаҳо қоғозларни чиқа-риш орқали амалга оширилаётган давлат заёмлари;
•	давлат мулкига тегишли бўлган мол-мулкни сотишдан олинган тушумлар;
•	давлат захиралари ва резервлар бўйича даромадларнинг ха-ражатлардан ўсган қисми суммаси;
•	бюджет маблағларини ҳисобга олувчи ҳисоб варақларидаги маблағлар қолдиғининг ўзгариши;
•	ва бошқалар.
Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг ташқи манбалари қаторига қуйидагилар киради:
•	мамлакат ҳукумати номидан қимматбаҳо қоғозларни чиқа-риш орқали хорижий валютада амалга оширилган давлат заёмлари;
•	хорижий валютада тақдим этилган ва мамлакат ҳукумати томонидан жалб қилинган хорижий давлатлар, банклар ва фирма-лар, халқаро молиявий ташкилотларнинг кредитлари.
Юридик ва жисмоний шахслар, хорижий давлатлар, халқаро ташкилотлар ва халқаро ҳуқуқнинг бошқа субъектлари олдидаги (давлат кафолатлари бўйича мажбуриятларни қўшган ҳолда) мам-лакат ҳукуматининг қарз мажбуриятлари ҳукуматнинг давлат қар-зини вужудга келтиради. Бу қарз давлат хазинасини ташкил эта-диган давлат мулки билан тўлиқ ва ҳеч қандай шартсиз таъминла-ниши керак. Бунда давлат ҳокимияти органлари мамлакат ҳукума-тининг қарз мажбуриятлари ва давлат қарзига хизмат қилиш учун  республика бюджетининг даромадларини шакллантириш бўйича барча ваколатлардан фойдаланадилар.
Мамлакатнинг қарз мажбуриятлари қуйидаги шаклларда бўли-ши мумкин:
•	қарз олувчи сифатида мамлакат ҳукумати номидан кредит ташкилотлари, хорижий давлатлар ва халқаро молиявий ташки-лотлар билан тузилган кредит битимлари ва шартномалари;
•	мамлакат ҳукумати номидан қимматбаҳо қоғозларни чиқа-риш орқали амалга оширилган давлат заёмлари;
•	мамлакат ҳукумати томонидан давлат кафолатини бериш тўғрисидаги шартномалар;
•	ўтган йиллардаги мамлакатнинг қарз мажбуриятларини рес-труктуризация қилиш ва муддатини ўзгартириш тўғрисидаги мам-лакат ҳукумати номидан тузилган (шу жумладан, халқаро) битим-лар ва шартномалар;
•	ва бошқалар.
Мамлакатнинг қарз мажбуриятлари ўзининг муддатига қараб қисқа муддатли (бир йилгача), ўрта муддатли (бир йилдан ортиқ ва беш йилгача) ва узоқ муддатли (беш йилдан юқори) бўлиши мумкин. Улар заёмнинг конкрет шартларига мувофиқ равишда (заём шарт-ларини, жумладан, тўлов муддатлари, фоиз тўловларининг миқдори, муомала муддатларини ўзгартирмасдан) қайтарилиши керак.
Мамлакат ҳукуматининг давлат ички қарзлари қуйидаги-лардан иборат бўлиши мумкин:
•	ҳукумат давлат қимматбаҳо қоғозлари бўйича қарзининг асосий номинал суммаси;
•	ҳукуматга тақдим этилган кредитлар бўйича асосий қарз-нинг ҳажми;
•	мамлакат ҳукумати томонидан берилган кафолатлар бўйича мажбуриятлар ҳажми;
•	ва бошқалар.
Ўз навбатида, ҳукуматнинг давлат ташқи қарзлари:
•	хорижий давлатлар ҳукуматлари, кредит ташкилотлари, фирмалар ва халқаро молиявий ташкилотларга мамлакат ҳукумати томонидан тақдим этилган давлат кафолатлари бўйича мажбурият-лар ҳажми;
•	хорижий давлатлар ҳукуматлари, кредит ташкилотлари, фирмалар ва халқаро молиявий ташкилотлардан ҳукумат  олган кредитлар бўйича асосий қарз ҳажмидан иборат бўлади.

		Мустақил ўзлаштириш учун чизмали материаллар

Бюджетдан молиялаштиришнинг умумий принциплари

минимум харажатларда максимум самарани олиш

бюджет ассигнования-ларидан фойдаланиш-нинг мақсадли            характер-
далиги

кўзда тутилган режа-ларнинг бажарилиши ва олдин берилган            ассигнованиялар-нинг фойдаланилган-лигини инобатга ол-ган ҳолда  бюджет маблағларини тақ-дим этиш

Бюджетдан молиялаштиришнинг хусусий принциплари

фақат 
ишлаб чиқаришни кенгайтириш харажатлари-
га бюджет
ассигнованияларини ажратиш

бюджет ассигнования-
ларининг ўлчамини аниқлашда “қолдиқ”
ёндошувидан фойдаланиш

бюджетдан молиялашти-
ришни режа-лаштирилаёт
ган харажат-ларни  кредит методи орқали таъминлаш билан биргаликда фойдаланиш

корхоналар-
нинг молиявий ҳолатини бюджетли тартибга солиш            ва 
бошқалар

	

Бюджет дефицити вужудга келишининг энг умумий сабаблари

иқтисодиётни ривожлантириш учун йирик давлат капитал қуйилмаларини амалга оширишнинг зарурлиги

фавқулодда ҳодисаларнинг мавжудлиги

иқтисодиётдаги таназзулли (кризисли) ҳолатлар, унинг емирилиши; молия-кредит алоқаларининг етарли даражада самарали эмаслиги; ҳукумат томонидан мамлакатдаги молиявий ҳолат устидан етарли даражада назорат қила олмаслик

ижтимоий ишлаб чиқаришнинг нисбатан паст даражада самарадорлиги; ташқи иқтисодий алоқаларнинг нисбатан кам натижалилиги

бюджет харажатларининг нооқилона таркибий тузилиши (структураси); мамлакат миқёсида мавжуд бўлмаган маблағлар ҳисобидан яшашга интилиш; йирик давлат инвестицияларини амалга ошириш амалиётининг мавжудлиги;

ҳарбий харажатлар даражасининг нисбатан катталиги

ички реал имкониятни етарли даражада инобатга олмаган ҳолда бошқа мамлакатларга ёрдам берилиши

давлатга иқтисодиёт ва социал соҳани ривожлантиришга стимул сифатида фойдаланиш имконини бермайдиган ва етарли даражада самарали бўлмаган бюджет механизмининг мавжудлиги

ва бошқалар

Бюджет дефицити муаммосига нисбатан стратегик ёндашувлар (стратегиялар)

бюджет дефицитининг мавжудлигини математик йўл билан ҳал қилишга ҳаракат қилмаслик керак. Чунки, бу ҳолда, иқтисодиётни “даволаш” ўрнига унинг касаллиги кучаяди

бюджетнинг баланслилиги, даромадларнинг харажатлардан кўплиги соғлом ва узлуксиз ривожланаётган иқтисодиётдан далолат бермайди. Бюджет дефицити юзага келиши мумкин

бюджет дефицитининг миқдори (даражаси), одатда, мамлакат ялпи миллий маҳсулотининг 2-3%дан ошмаслиги лозим. Ана шу чегарадан ошилса, уни тезроқ қисқартириш (ёки шу даражага келтириш) чораларини кўриш керак

бюджет дефицитини қоплаш учун, энг аввало, давлат кредитининг турли шаклларидан фойдаланмоқ лозим. Шунингдек, давлат қимматбаҳо қоғозларини молиявий бозорда жойлаштириш мақсадга мувофиқдир. Аксинча, миллий пул бирлиги белгиларини зарб этувчи ускунани (станокни) ишга солмаслик керак

бюджет дефицитининг даражасини камайтириш  ёки унга барҳам бериш учун, биринчи навбатда, иқтисодиётнинг ўзини “даволамоқ” лозим. Акс ҳолда, ана шу мақсадга эришиш учун кўзда тутилган ҳар қандай тадбир, албатта, муваффақиятсизликка учрайди

Бюджет дефицитининг даражасини камайтириш ёки унга барҳам бериш борасидаги амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирларнинг энг асосий йўналишлари

бюджет харажатларининг (маблағларининг) инвестицион йўналишини ўзгартириш, уларни энг кўп самара берадиган йўналишларга йўналтириш

хўжалик юритишнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олувчи молиявий имтиёз ва жазолардан кенг фойдаланиш

давлатдан молиялаштиришни ва давлат иқтисодиёти соҳасини қисқартириш, хорижий давлатларга ёрдам кўрсатишни кескин камайтириш

ҳарбий харажатларни  қисқартириш

энг муҳим социал дастурларнигина молиялаштиришни сақлаб қолиш, йирик бюджет харажатларини талаб этувчи дастурларни қабул қилишни тўхтатиб туриш

қарзларни давлат қимматбаҳо қоғозлари шаклида расмийлаштирмасдан туриб ҳукумат органларига кредит беришни Марказий банк учун тақиқлаб қўйиш

хорижий сармояларни жалб этиш

ва бошқалар

Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг  манбалари

Ички манбалар

Ташқи манбалар

мамлакат ҳукумати томонидан шу мамлакатнинг миллий валютасида кре-дит ташкилотларидан олинган кредит-лар

мамлакат ҳукумати номидан қиммат-баҳо қоғозларни чиқариш орқали амал-га оширилаётган давлат заёмлари

давлат захиралари ва резервлар бўйича даромадларнинг харажатлардан ўсган қисми суммаси

давлат мулкига тегишли бўлган мол-мулкни сотишдан олинган тушумлар

бюджет маблағларини ҳисобга олувчи ҳисоб варақларидаги маблағлар қолди-ғининг ўзгариши

ва бошқалар

мамлакат ҳукумати номидан қимматбаҳо қоғозларни чиқариш орқали хорижий валютада амалга оширилган давлат 
заёмлари

хорижий валютада тақдим этилган ва мамлакат ҳукумати томонидан жалб қилинган хорижий давлатлар, банклар ва фирмалар, халқаро молия-вий ташкилот-ларнинг кредитлари

Мамлакат қарз мажбуриятларининг 
ш а к л л а р и

қарз олувчи сифатида мамлакат ҳукумати номидан кредит ташкилотлари, хорижий давлатлар ва халқаро молиявий ташкилотлар билан тузилган кредит битимлари ва шартномалари

мамлакат ҳукумати номидан қимматбаҳо қоғозларни чиқариш орқали амалга
оширилган давлат заёмлари

мамлакат ҳукумати томонидан давлат кафолатини бериш тўғрисидаги 
шартномалар

ўтган йиллардаги мамлакатнинг қарз мажбуриятларини реструктуризация қилиш ва муддатини ўзгартириш тўғрисидаги мамлакат ҳукумати номидан тузилган (шу жумладан, халқаро) битимлар ва шартномалар

ва бошқалар

Мамлакат ҳукуматининг
давлат  қарзлари

Ички 
қарзлар

Ташқи 
қарзлар

ҳукумат давлат қимматбаҳо қоғозлари бўйича қарзининг асосий номинал суммаси

ҳукуматга тақдим этилган кредитлар бўйича асосий қарзнинг ҳажми

мамлакат ҳукумати томонидан берилган кафолатлар бўйича мажбуриятлар ҳажми

ва бошқалар

хорижий давлатлар ҳукуматлари, кредит ташкилотлари, фирмалар ва халқаро молиявий ташкилот-ларга мамлакат ҳукумати томонидан тақдим этилган дав-лат кафолатлари бўйича мажбуриятлар ҳажми

хорижий давлатлар ҳукуматлари, кредит ташкилотлари, фирмалар ва халқаро молиявий ташкилотлардан ҳукумат  олган кредитлар бўйича асосий қарз ҳажмида

          		Баҳс-мунозара ёки назорат учун саволлар

1)	Бюджет дефицити деб нима айтилади?
2)	Бюджет дефицити вужудга келишининг энг умумий сабаблари нималардан иборат?
3)	Бюджет дефицити  вужудга келганда унга нисбатан стратегик ёндашув (стратегия) нималарга алоҳида эътибор беришни тақозо этади?
4)	Бюджет дефицитининг даражасини камайтириш ёки унга бар-ҳам бериш борасидаги амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирларнинг энг асосий йўналишлари нималардан иборат?
5)	Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг асосий манбалари-га нималар киради?
6)	Давлатнинг ички ва ташқи қарзлари дейилганда нималар ту-шунилади?
7)	Давлат ички қарзларининг таркиби нималардан иборат бўли-ши мумкин?
8)	Давлат ташқи қарзларининг таркибига нималар киради?
9)	Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг барча манбалари қандай гуруҳлардан ташкил топади?
10)	Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг ички манбаларига нималар киради?
11)	Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг ташқи манбалари нималардан иборат?
12)	Мамлакатнинг қарз мажбуриятлари қандай шаклларда бў-лиши мумкин?
13)	“Бюджет дефицити”, “Бюджет камомади”, “Бюджет тақчил-лиги”, “Бюджет етишмовчилиги” ибораларининг маъно-маз-муни бир хилми?

		

Хулосалар

	Ушбу қўлланмада баён этилганлардан бир неча хулосалар ке-либ чиқади. Уларнинг энг муҳим ва асосийлари қуйидагилардан иборат:
1. Ўзининг моҳиятига кўра Давлат бюджети мамлакат молия тизимининг таркибий қисмидан иборат бўлиб, шунга мос равишда у молия тизимига тегишли бўлган барча белги (хусусият)ларга эга ва унга тегишли бўлган барча функцияларни бажаради.
	2. Давлат бюджетида, молия тизимининг бошқа бўлинма-ларидан фарқли ўлароқ, икки тушунчанинг терминологик қўшили-ши мавжуд: 1) бюджет – иқтисодий  (молиявий) категория сифати-да; 2) бюджет – мамлакатнинг асосий молиявий режаси сифатида.
3. Давлат бюджети дейилганда, энг аввало, икки тушунчанинг қўшилишини тушунмоқ керак:  биринчиси давлат миқёсида ялпи ички (миллий) маҳсулотни тақсимлаш натижасида вужудга кела-диган иқтисодий (молиявий) муносабатлар (иқтисодий категория) ва иккинчиси шу категориянинг намоён бўлиш шакли сифатида давлатнинг асосий молиявий режаси.
4. Ялпи ички (миллий) маҳсулотни Давлат бюджети орқали тақсимлаш, бир вақтнинг ўзида, ўзаро боғланган ва маълум даража-да нисбатан мустақил ҳам бўлган уч босқичга эгадир: а) умумдав-лат пул фондини шакллантириш (бюджет даромадлари); б) ҳудудий ва маълум мақсадларга мўлжалланган кўп сонли бюджет фонд-ларини яратиш; в) бюджет фондидан фойдаланиш (бюджет хара-жатлари).
5. Давлат бюджетининг иқтисодий мазмуни деганда умум-давлат пул фондини шакллантириш, маблағларни бюджетлар ичида тақсимлаш ва субъектларни бюджетдан молиялаштириш натижа-сида вужудга келадиган, ўзаро боғланган тақсимлаш муносабат-ларининг бутун комплекси тушунилади.
6. Мамлакатнинг асосий молиявий режаси кўринишида қону-ний расмийлаштирилган, давлат пул фондларини  яратиш (шакл-лантириш) ва улардан фойдаланиш борасидаги иқтисодий (молия-вий) муносабатлар мажмуига Давлат бюджети дейилади.
7. Давлат бюджети молиянинг таркибий қисми сифатида, унинг бошқа бўлинмалари сингари, икки хил функцияни бажаради: а) тақсимлаш; б) назорат.
8. Давлат бюджетининг тақсимлаш функцияси тақсимлашнинг кўп марталиги билан характерланади, у ижтимоий муносабатлар-нинг барча соҳаларида намоён бўлади, жамият томонидан иқтисо-диёт, соғлиқни сақлаш, маориф, маданият, фан, санъат, мудофаа ва аҳолининг турмуш тарзини яхшилашда ундан фойдаланилади.
9. Бюджетга объектив равишда хос бўлган назорат функцияси давлат томонидан фаолиятнинг барча соҳаларида кенг қўлланила-ди. Бюджетни режалаштириш жараёнларида ва бюджетни ижро этишда субъектлар фаолиятининг барча томонлари текширилиши ёки назорат қилиниши мумкин. Бундай назорат, одатда, қуйидаги мақсадларни кўзда тутади: а) давлат бюджетининг даромадларини ошириш учун пул маблағларини мобилизация (жалб) қилиш; б) маблағларни сарф этишда уларнинг қонунийлигини таъминлаш; в) молиявий (бюджет) механизм (и) орқали ишлаб чиқаришнинг сама-радорлигини ошириш.
10. Давлат бюджетининг икки функциясидан фойдаланиш на-тижасида бюджет механизми вужудга келади. Бюджет механизми дейилганда, одатда, фақат молиявий ресурсларни  давлатнинг қў-лида аккумуляция қилиш  ва уларни бюджет каналлари бўйича тақ-симлашнинг амалдаги тизими  назарда тутилмасдан, балки такрор ишлаб чиқаришнинг барча босқичларига бу жараённинг фаол таъ-сири ҳам тушунилади.
11. Давлат бюджети мамлакатнинг молия тизимида марказий ўринни эгаллайди. Марказлаштирилган пул фондини шаклланти-риш орқали унинг ёрдамида катта ҳажмдаги молиявий ресурслар давлатнинг қўлида тўпланади ва улар умумдавлат эҳтиёжларини қондиришга сарф этилади. Давлат бюджети  умумдавлат манфаат-ларини инобатга олган ҳолда устувор йўналишлар учун молиявий ресурсларни концентрация қилишда асосий инструмент бўлиб хизмат қилади.
12. Давлат бюджетининг даромадлари мамлакат ялпи ички (миллий) маҳсулотини тақсимлаш ва қайта тақсимлаш умумий жа-раёнининг элементларидан бири бўлиб, улар оралиқ (транзит) харак-терга эга. Улар  юридик ва жисмоний шахсларга тегишли бўлган даромадлар ва жамғармаларнинг бир қисмини бюджетга ўтказилиши натижасида вужудга келади. Бюджет даромадларининг моддий-буюм-лашган мазмунини давлатнинг ихтиёрига бориб тушган пул маблағ-лари ташкил этади. Бу молиявий (бюджет) категориянинг намоён бўлиш шакли бюджетга бориб тушувчи турли солиқлар, тўловлар, йиғимлар, божлар ва ажратмалардан иборат.
13. Давлат бюджетининг даромадлари ўзларининг манбалари-га кўра, қуйидаги уч гуруҳга бўлинади: а) солиқли даромадлар; б) носолиқли даромадлар; в) тикланмайдиган (қайтарилмайдиган) тарз-да ўтказиладиган пул маблағлари;
14. Давлат бюджетининг харажатлари умумий молиявий кате-гория бўлган бюджетнинг кўринишларидан бири бўлиб, унга те-гишли бўлган умумий хусусиятларга эгадир, яъни улар тақсимлаш характерига эга,  ифодаланишнинг пул шаклига хос, пул фондлари-нинг амал қилиши билан боғланган ва давлат томонидан ташкил қилинади. Шу билан биргаликда Давлат бюджетининг харажатлари  бир бутуннинг ўзига хос қисми бўлганлиги учун улар давлатнинг марказлаштирилган пул фондлари маблағларидан фойдаланиш ва тегишли фондларни шакллантириш билан боғлиқдир. Бу тақсим-лаш муносабатларининг моддий-буюмлашган шакли турли соҳа-ларга йўналтирилаётган бюджет маблағларининг ҳаракатидан ибо-рат.
15. Амалиётда бюджет даромадлари ва харажатларининг тенг-лигига ҳамма вақт ҳам эришилавермайди. Айрим ҳолларда бюджет-нинг даромадлари унинг харажатларидан кўп бўлиши мумкин. Бун-дай бюджет профицитли бюджет дейилади. Аксинча, баъзи ҳоллар-да эса бюджетнинг харажатлари унинг даромадларидан кўпроқ бў-лади. Шунга мувофиқ равишда бюджет харажатларининг бюджет даромадларидан кўп бўлишига бюджет дефицити  дейилади.
16. Бюджет дефицити вужудга келишининг энг умумий са-баблари қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин: иқтисодиётни ри-вожлантириш учун йирик давлат капитал қуйилмаларини амалга оширишнинг зарурлиги; фавқулодда бўладиган ҳодисаларнинг мав-жудлиги; иқтисодиётдаги таназзулли (кризисли) ҳолатлар, унинг емирилиши; молия-кредит алоқаларининг етарли даражада самара-ли эмаслиги; ҳукумат томонидан мамлакатдаги молиявий ҳолат устидан етарли даражада назорат қила олмаслик; ижтимоий ишлаб чиқаришнинг нисбатан паст даражада самарадорлиги; ташқи иқти-содий алоқаларнинг нисбатан кам натижалилиги; бюджет харажат-ларининг нооқилона таркибий тузилиши (структураси); мамлакат миқёсида мавжуд бўлмаган маблағлар ҳисобидан яшашга интилиш; йирик давлат инвестицияларини амалга ошириш амалиётининг мав-жудлиги; ҳарбий харажатлар даражасининг нисбатан катталиги; ич-ки реал имкониятни етарли даражада инобатга олмаган ҳолда бош-қа мамлакатларга ёрдам берилиши; давлатга иқтисодиёт ва социал соҳани ривожлантиришга стимул сифатида фойдаланиш имконини бермайдиган ва етарли даражада самарали бўлмаган бюджет механизмининг мавжудлиги ва бошқа сабаблар.
17. Бюджет дефицитининг даражасини камайтириш ёки унга барҳам бериш борасидаги амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирларнинг энг асосий йўналишлари қуйидагилардан иборат: бюджет харажатларининг (маблағларининг) инвестицион йўнали-шини ўзгартириш, уларни энг кўп самара берадиган йўналишларга йўналтириш; хўжалик юритишнинг ўзига хос хусусиятларини ҳи-собга олувчи молиявий имтиёз ва жазолардан кенг фойдаланиш; давлатдан молиялаштиришни ва давлат иқтисодиёти соҳасини қис-қартириш, хорижий давлатларга ёрдам кўрсатишни кескин камай-тириш; ҳарбий харажатларни  қисқартириш; энг муҳим социал дастурларнигина молиялаштиришни сақлаб қолиш, йирик бюджет харажатларини талаб этувчи дастурларни қабул қилишни тўхтатиб туриш; қарзларни давлат қимматбаҳо қоғозлари шаклида расмий-лаштирмасдан туриб ҳукумат органларига кредит беришни Марка-зий банк учун тақиқлаб қўйиш; хорижий сармояларни жалб этиш ва бошқалар.
18. Бюджет дефицитини молиялаштиришнинг барча манба-ларини икки гуруҳга бўлиш қабул қилинган: а) ички манбалар; б) ташқи манбалар. Ички манбалари қуйидагилардан иборат: мамла-кат ҳукумати томонидан шу мамлакатнинг миллий валютасида кре-дит ташкилотларидан олинган кредитлар; мамлакат ҳукумати номидан қимматбаҳо қоғозларни чиқариш орқали амалга ошири-лаётган давлат заёмлари; давлат мулкига тегишли бўлган мол-мулк-ни сотишдан олинган тушумлар; давлат захиралари ва резервлар бўйича даромадларнинг харажатлардан ўсган қисми суммаси; бюд-жет маблағларини ҳисобга олувчи ҳисоб варақларидаги маблағлар қолдиғининг ўзгариши ва бошқалар. Ташқи манбалари  эса мамла-кат ҳукумати номидан қимматбаҳо қоғозларни чиқариш орқали хорижий валютада амалга оширилган давлат заёмлари; хорижий валютада тақдим этилган ва мамлакат ҳукумати томонидан жалб қилинган хорижий давлатлар, банклар ва фирмалар, халқаро молия-вий ташкилотларнинг кредитларидан иборат.

А д а б и ё т л а р

1)	Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 1992.
2)	“Бюджет тизими тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси-нинг Қонуни, 14 декабрь 2000 йил.
3)	Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси. – Т.: Ўзбекистон, 1997.
4)	“2007 йилда Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети-нинг параметрлари ва асосий макроиқтисодий кўрсаткич-ларнинг прогнози тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПП-532-сонли Қарори, 18 декабрь 2006 йил.
5)	Абдуллаев Ё. А., Срожиддинова З. Х., Усипбаев Н. И. Госу-дарственные финансы Республики Узбекистан. Учебное по-собие. – Т.: ТФИ, 2001.
6)	Бабич А., Павлова Л. Государственные и муниципальные финансы: Учебник для вузов. – М.: Финансы: ЮНИТИ, 1999.
7)	Бабич А., Павлова Л. Финансы. Денежное обращение. Кре-дит: Учебник. –М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2000.
8)	Брюммерхофф Д. Государственные финансы: теория госу-дарственных финансов/ Пер. с нем. под ред. А.Кудрина, В.Дзгоева. Владикавказ: Пионер-Пресс, 2002.
9)	Бушмин Е. В. Бюджет: процедуры и эффективность. – М.:Альтернатива-Евролинц, 2003.
10)	Бюджетная система Российской Федерации: Учеб-ник/Под ред. М.Романовского, О.Врублевской. – М.: Юрайт, 1999.
11)	Вавилов А. Государственный долг: уроки кризиса и принципы управления. –М.: Городец-издат, 2001.
12)	Дробозина Л.А. Общая теория финансов. – М.: Банки и биржи, 1999.
13)	Орешин В.П. Государственное регулирование нацио-нальной экономики: Учебное пособие. –М.: Юрист, 1999.
14)	Премчанд А. Управление государственными финансами. –Вашингтон: МВФ, 1994.
15)	Пушкарева В. М. История финансовой мысли и политики налогов: Учебное пособие. –М.:Финансы и статистика, 2003.
16)	Романовский М., Врублевская О., Сабанти Б. Финансы: Учебник для вузов. – М.: Юрайт, 2000.
17)	Сабанти Б. Теория финансов: Учебное пособий. – М.: Менеджер, 1998.
18)	Срожиддинова З. Х., Вахобов А. В., Сиддиков Ж. Р. Го-сударственный бюджет Республики Узбекистан. Учебное пособие. –Т.: ТФИ, 2001.
19)	Финансы: Учебник для вузов / Дробозина Л., Поляк Г., Константинова Ю. и др.; Под ред. Л. Дробозиной. –М.: Финансы: ЮНИТИ, 2000.
20)	Шарифходжаев М. Ш., Срожиддинова З. Х., Туляганова Н. Б. Бюджетная политика Республики Щзбекистан. Учебное пособие. –Т.: ТФИ, 2001.
21)	Юлдашев З. Ю., Срожиддинова З. Х., Мирзаев У. А. Местные бюджеты. Учебное пособие. –Т.: ТФИ, 2001.
22)	Янжул И. И. Основы начала финансовой науки: Учение о государственных доходах. – М.: Статус, 2002.

М У Н Д А Р И Ж А

Кириш ................................................................................................... 3

1-боб. Давлат бюджетининг моҳияти, функциялари
ва аҳамияти...........................................................................................5
	
Мустақил ўзлаштириш учун чизмали материаллар ............  22
Баҳс-мунозара ёки назорат учун саволлар ............................ 23

2-боб. Давлат бюджетининг даромадлари.....................................30

Мустақил ўзлаштириш учун чизмали материаллар.............  39
Баҳс-мунозара ёки назорат учун саволлар ............................ 44

3-боб. Давлат бюджетининг харажатлари.....................................45

Мустақил ўзлаштириш учун чизмалиматериаллар .............  56
Баҳс-мунозара ёки назорат учун саволлар ...........................  63

4-боб. Бюджет дефицити ва уни молиялаштириш.......................64

Мустақил ўзлаштириш учун чизмали материаллар ...........   69
Баҳс-мунозара ёки назорат учун саволлар ...........................  76

Хулосалар ..............................................................................   77

Адабиётлар ............................................................................   81

Тоҳир Маликов
 иқтисод фанлари доктори, профессор, 
Низомиддин Ҳайдаров
иқтисод фанлари доктори, профессор

Давлат бюджети

ўқув қўлланма

                     Муҳаррир                                    Л. Бахранов 
   Компьютерда саҳифаловчи     Б. Гафурова 

Босишга рухсат этилди 10.09.2007. Қоғоз бичими 30х42. Ҳисоб-нашр табоғи 5,25 б.т. Адади 200. Буюртма № 220 

“IQTISOD–MOLIYA” нашриёти,
700084,Тошкент, Кичик ҳалқа йўли кўчаси,7–уй

Тошкент Молия институти босмахонасида ризография усулида чоп этилди. 
700084, Тошкент, Кичик ҳалқа йўли кўчаси, 7-уй